ایران و آمریکا در پرتو برجام
جاوید قرباناوغلی-مدیرکل پیشین وزارت خارجه
مهمترین رویداد سال 1394 در عرصه سیاست خارجی چه بود؟ پاسخ به این سؤال چندان دشوار نیست و پاسخدهندگان را در معرض انتخابهای دشوار قرار نمیدهد. این پرسش چه از طریق نظرسنجی گسترده در سطح ملی بر اساس معیارهای علمی یا به صورت تصادفی (Random) از یک جامعه آماری، پاسخ یکسان خواهد داشت: دستیابی به توافق جامع هستهای (برجام) در مذاکرات هستهای با 1+5.
سهشنبه 23 تیر 1394 برای مردم کشورمان، روز سرنوشتسازی بود. مردم بیصبرانه منتظر شنیدن نتایج مذاکرات 22ماهه نمایندگان دولت تدبیر و امید با 1+5 بودند. برای آنان که در خط مقدم لطمات ناشی از قطعنامههای شورای امنیت و تحریمهای ظالمانه در زندگی روزانه قرار داشته و فشار بیکاری و تورم آنان را در تنگنای سخت معیشتی قرار داده بود، مذاکرات وین روزنه امیدی برای بهبود وضعیت، بازشدن گرهی از مشکلات اقتصادی کشور و مرهمی بر آلام چندساله آنان بود.
مذاکرات وین و نتیجه آن علاوه بر مردم، در سطح سیاسیون، کارآفرینان، واحدهای تولیدی (که چند سال است یا تعطیل شدهاند یا با کمتر از نیمی از ظرفیت خود با چنگ و دندان خود را در بحران حفظ کردهاند) و نخبگان کشور نیز از حساسیت بسیار زیادی برخوردار بود. از منظر این طیف از جامعه، دستیابی به توافق، به معنای غلبه منطق و دیپلماسی بر ستیزهجویی و ماجراجویی و بازگشت مدیریت کشور به مسیر عقلانیت بود. دولتی که هشت سال مدعی حفظ اصول و ارزشهای انقلاب بود، با اتخاذ مشی ماجراجویانه در سیاست خارجی، جایگاه ایران را در جهان متزلزل کرد؛ ریشه سرمایهگذاری خارجی در ایران را خشکاند؛ بیسابقهترین تحریمها را به کشور تحمیل کرد؛ ایران را در چنبره قطعنامههایی که ذیل فصل هفتم شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب شده بود در معرض جنگ قرار داد و بیسابقهترین اجماع بینالمللی را که حتی در زمان جنگ تحمیلی نیز سابقه نداشت، بر کشور تحمیل کرد. روابط خارجی ما در این دوران، بهگونهای بود که حتی دوستان ایران نیز به دلیل نگرانی از تأثیرات سوء قطعنامههای الزامآور شورای امنیت، در برقراری روابط مبتنی بر احترام متقابل، دادوستد اقتصادی و
رفتوآمدهای مرسوم دیپلماتیک با کشورمان دچار تردید شده بودند. بهنتیجهرسیدن مذاکرات در حکم خارجشدن کشور از فضای پرتنش در روابط خارجی و آغاز فصلی جدید در ترمیم و بهسازی جایگاه تخریبشده و آسیبدیده کشور در جهان و مراوده مبتنی بر عرف حاکم بر جهان و بهدور از باجدهی در مناسبات اقتصادی و دادوستد تجاری بود.
ساعت 13 روز سهشنبه 23 تیر 94 لحظهای بود که مردم ایران به انتخاب خود در خرداد 92 بالیدند و دستاورد نمایندگان شایسته دولتِ برخاسته از رأی خود را در مذاکرات هستهای مشاهده کردند. نمایندگانی که با شایستگی، اقتدار، عزتنفس و با منطق و عقلانیت از منافع کشور در مقابل قدرتهای جهانی دفاع کردند و درخشانترین پیروزی در بزرگترین کارزار دیپلماتیک جهان را برای کشورشان به ارمغان آورند.
در 30 ماه مذاکره بین ایران و 1+5، از مهر 1392 در سازمان ملل متحد، تا برنامه اقدام مشترک در سوم آذر 92، توافق برجام در 23 تیر و اجرای آن در 27 دی 1394، ایران و آمریکا دو بازیگر اصلی این رویداد مهم جهانی بودند. قبلا نوشتهام و بر این باورم که مذاکرات هستهای ایران با قدرتهای جهان مذاکرات 1+1 بود؛ یعنی مذاکره بین ایران و آمریکا. هم در تهران و هم در واشنگتن این اراده حاکم بود که مذاکرات هستهای با وجود مخالفتهای کنگره و لابی قدرتمند یهود در داخل آمریکا، اسرائیل و عربستان در منطقه و دلواپسان داخلی ایران باید به نتیجه برسد و چنین هم شد.
کسانی که از جزئیات مذاکرات مطلع هستند، بر این نکته معترفاند که در بیشتر دوران 30ماهه مذاکرات، هیأت آمریکایی تحت هدایت جان کری، بسیار منعطفتر از دیگر کشورهای 1+5 و حتی روسیه بود و مخالفت آمریکا با توجه به تأثیرات فشار اسرائیل و عربستان به برخی دیگر از کشورها و مشخصا فرانسه و انگلیس، میتوانست موجب طولانیترشدن مذاکرات و تشدید فشارهای سیاسی و اقتصادی به ایران باشد. از این منظر در نگارش تاریخ مذاکرات نفسگیر 30ماهه هستهای، ضروری است واقعیتها بدون حبوبغض بیان و براساس منافع کشور، این فصل پرفرازونشیب دیپلماسی ارزیابی شود؛ چراکه دوستی و دشمنی ابدی در روابط سیاسی، معنا و مفهوم ندارد. برای همه کشورها «منافع ملی»، شاقول ارزیابی سره از ناسره در رفتار سیاسی و ارزیابی دوستی و دشمنی کشورهاست.
در کنار مؤلفههایی که در حرکت روبهجلو قطار هستهای در دوره جدید و مذاکرات نفسگیر 30ماهه نقش داشتند، باید صادقانه اذعان کرد در صورت فقدان خواست و اراده کاخ سفید برای حلوفصل بحران هستهای ایران، این قطار به مقصد نمیرسید. اوباما حتی قبل از ورود به کاخ سفید در مبارزات انتخاباتی با شعار «تغییر» وعده داده بود بدون هیچ پیششرطی وارد مذاکره با ایران خواهد شد. واکاوی انگیزه اوباما دراینباره در عهده این یادداشتِ موجز نیست؛ اما رصد و آنالیز رفتار اوباما در حدود هشت سال گذشته، نشان میدهد او بهجد در پی تحقق «معامله با ایران» بود و برای تحقق این هدف، بسیاری از قواعد شناختهشده سیاستهای سنتی آمریکا را نادیده گرفت. به لابی قدرتمند یهودیهای آمریکا (آیپک) اعتنا نکرد، در مقابل کنگره و سنا با اکثریت حزب رقیب جمهوریخواه ایستاد، برای اولینبار در تاریخ روابط آمریکا - اسرائیل از پذیرفتن نخستوزیر آن تا زمان انجام توافق با ایران سر باز زد، فشارهای سنگین عربستان سعودی، متحد سنتی خود در منطقه را نادیده گرفت و ... .
به یاد داریم که جورج دبلیو بوش در مقابل اقدام سخاوتمندانه دولت اصلاحات در ایران در همکاری با آمریکا برای غلبه بر طالبان پس از حادثه تروریستی 11 سپتامبر 2001 -که شدیدترین ضربه حیثیتی به اقتدار آمریکا بود- ایران را در کنار دو کشور دیگر در محور شرارت قرار داد. مقایسه این رفتار با رویکرد و اقدامات سنتشکنانه اوباما در هفت سال گذشته، نمایانگر واقعیتی است که انکار آن دور از انصاف است. تصور اینکه اگر در هفت سال گذشته، به جای اوباما شخص دیگری (و نه لزوما جورج بوش) بر مسند قدرت در کاخ سفید قرار داشت، پرونده هستهای ایران و سیاست خارجی میتوانست چه عواقبی برای ایران، منطقه و جهان داشته باشد، چندان دور از ذهن نیست.
در تاریخ آمریکا، رؤسایجمهوری که اینگونه ماهرانه و با تکیه بر عقلانیت، مهارتهای مذاکراتی و حمایت افکارعمومی توانسته باشند از موانع کنگره، سنا و دیگر مخالفان عبور کنند، بسیار اندک هستند. این انعطاف به هر دلیلی چه از سر ضعف و استیصال یا عقلانیت با نگاه به آینده از منظری دیگر صورت گرفته باشد، فرصتی مغتنم را پیشِروی ایران قرار داده است که باید از آن در شرایط اوجگیری بحرانهای منطقهای در راستای اهداف بلندمدت کشور بهره برد. تلاقی منافع ایران و آمریکا در سالهای گذشته در بحرانهایی مانند افغانستان و عراق و همکاریهای دو کشور در رهایی از رژیم منحط طالبان و دیکتاتوری صدام، بهترین الگو برای ادامه این همکاریها در حلوفصل دیگر بحرانهای منطقه است. ایران اثبات کرده مخالف افراطیگری مذهبی در هر شکل آن و خواهان استقرار ثبات در منطقه است.
در عرصه اقتصادی، ایران در دوران پساتحریم نیازمند سرمایهگذاری در حوزههای مختلف و بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته جهانی است. دور از ذهن است اگر تصور شود با کنارگذاشتن آمریکا میتوان از ظرفیتهای اروپا برای تأمین اهداف صنعتی کشور بهره جست. قدرتی که توان پیشبردن مذاکرات هستهای را داشت، بیتردید ناتوان از تأثیرگذاری بر روابط ایران با دیگر کشورهای متحد خود نیست.
روشن است که بیان این دیدگاه از سوي نگارنده، به معنای دستیافتن به توافقی جامع بین ایران و آمریکا پس از 35 سال مخاصمه و رویارویی در همه عرصهها در کوتاهمدت نیست، تصور نمیکنم عقلای جناحی که خواهان ترمیم زخمهای ایران و آمریکا و فروریختن دیوار بلند بیاعتمادی بین دو کشور هستند نیز چنین توقعی را داشته باشند.
تعمیم الگوی توافق برجام و رویکرد عقلانی «برد ـ برد» در روابط ایران و آمریکا در اندکزمان باقیمانده از دوران اوباما، با توجه به عملکرد مثبت او در هفت سال گذشته، بهویژه در توافق هستهای، موضوعی است که حداقل ارزش فکرکردن درباره آن را دارد.
انعطاف ایران در مذاکرات هستهای در 30 ماه گذشته و دستیابی به توافق تاریخی اجرای برجام، نمایانگر ظرفیتهای بزرگ کشور در عبور قدرتمندانه و عزتمندانه از بحرانهایی است که میتوانست برای کشور خطرساز باشد.
مهمترین رویداد سال 1394 در عرصه سیاست خارجی چه بود؟ پاسخ به این سؤال چندان دشوار نیست و پاسخدهندگان را در معرض انتخابهای دشوار قرار نمیدهد. این پرسش چه از طریق نظرسنجی گسترده در سطح ملی بر اساس معیارهای علمی یا به صورت تصادفی (Random) از یک جامعه آماری، پاسخ یکسان خواهد داشت: دستیابی به توافق جامع هستهای (برجام) در مذاکرات هستهای با 1+5.
سهشنبه 23 تیر 1394 برای مردم کشورمان، روز سرنوشتسازی بود. مردم بیصبرانه منتظر شنیدن نتایج مذاکرات 22ماهه نمایندگان دولت تدبیر و امید با 1+5 بودند. برای آنان که در خط مقدم لطمات ناشی از قطعنامههای شورای امنیت و تحریمهای ظالمانه در زندگی روزانه قرار داشته و فشار بیکاری و تورم آنان را در تنگنای سخت معیشتی قرار داده بود، مذاکرات وین روزنه امیدی برای بهبود وضعیت، بازشدن گرهی از مشکلات اقتصادی کشور و مرهمی بر آلام چندساله آنان بود.
مذاکرات وین و نتیجه آن علاوه بر مردم، در سطح سیاسیون، کارآفرینان، واحدهای تولیدی (که چند سال است یا تعطیل شدهاند یا با کمتر از نیمی از ظرفیت خود با چنگ و دندان خود را در بحران حفظ کردهاند) و نخبگان کشور نیز از حساسیت بسیار زیادی برخوردار بود. از منظر این طیف از جامعه، دستیابی به توافق، به معنای غلبه منطق و دیپلماسی بر ستیزهجویی و ماجراجویی و بازگشت مدیریت کشور به مسیر عقلانیت بود. دولتی که هشت سال مدعی حفظ اصول و ارزشهای انقلاب بود، با اتخاذ مشی ماجراجویانه در سیاست خارجی، جایگاه ایران را در جهان متزلزل کرد؛ ریشه سرمایهگذاری خارجی در ایران را خشکاند؛ بیسابقهترین تحریمها را به کشور تحمیل کرد؛ ایران را در چنبره قطعنامههایی که ذیل فصل هفتم شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب شده بود در معرض جنگ قرار داد و بیسابقهترین اجماع بینالمللی را که حتی در زمان جنگ تحمیلی نیز سابقه نداشت، بر کشور تحمیل کرد. روابط خارجی ما در این دوران، بهگونهای بود که حتی دوستان ایران نیز به دلیل نگرانی از تأثیرات سوء قطعنامههای الزامآور شورای امنیت، در برقراری روابط مبتنی بر احترام متقابل، دادوستد اقتصادی و
رفتوآمدهای مرسوم دیپلماتیک با کشورمان دچار تردید شده بودند. بهنتیجهرسیدن مذاکرات در حکم خارجشدن کشور از فضای پرتنش در روابط خارجی و آغاز فصلی جدید در ترمیم و بهسازی جایگاه تخریبشده و آسیبدیده کشور در جهان و مراوده مبتنی بر عرف حاکم بر جهان و بهدور از باجدهی در مناسبات اقتصادی و دادوستد تجاری بود.
ساعت 13 روز سهشنبه 23 تیر 94 لحظهای بود که مردم ایران به انتخاب خود در خرداد 92 بالیدند و دستاورد نمایندگان شایسته دولتِ برخاسته از رأی خود را در مذاکرات هستهای مشاهده کردند. نمایندگانی که با شایستگی، اقتدار، عزتنفس و با منطق و عقلانیت از منافع کشور در مقابل قدرتهای جهانی دفاع کردند و درخشانترین پیروزی در بزرگترین کارزار دیپلماتیک جهان را برای کشورشان به ارمغان آورند.
در 30 ماه مذاکره بین ایران و 1+5، از مهر 1392 در سازمان ملل متحد، تا برنامه اقدام مشترک در سوم آذر 92، توافق برجام در 23 تیر و اجرای آن در 27 دی 1394، ایران و آمریکا دو بازیگر اصلی این رویداد مهم جهانی بودند. قبلا نوشتهام و بر این باورم که مذاکرات هستهای ایران با قدرتهای جهان مذاکرات 1+1 بود؛ یعنی مذاکره بین ایران و آمریکا. هم در تهران و هم در واشنگتن این اراده حاکم بود که مذاکرات هستهای با وجود مخالفتهای کنگره و لابی قدرتمند یهود در داخل آمریکا، اسرائیل و عربستان در منطقه و دلواپسان داخلی ایران باید به نتیجه برسد و چنین هم شد.
کسانی که از جزئیات مذاکرات مطلع هستند، بر این نکته معترفاند که در بیشتر دوران 30ماهه مذاکرات، هیأت آمریکایی تحت هدایت جان کری، بسیار منعطفتر از دیگر کشورهای 1+5 و حتی روسیه بود و مخالفت آمریکا با توجه به تأثیرات فشار اسرائیل و عربستان به برخی دیگر از کشورها و مشخصا فرانسه و انگلیس، میتوانست موجب طولانیترشدن مذاکرات و تشدید فشارهای سیاسی و اقتصادی به ایران باشد. از این منظر در نگارش تاریخ مذاکرات نفسگیر 30ماهه هستهای، ضروری است واقعیتها بدون حبوبغض بیان و براساس منافع کشور، این فصل پرفرازونشیب دیپلماسی ارزیابی شود؛ چراکه دوستی و دشمنی ابدی در روابط سیاسی، معنا و مفهوم ندارد. برای همه کشورها «منافع ملی»، شاقول ارزیابی سره از ناسره در رفتار سیاسی و ارزیابی دوستی و دشمنی کشورهاست.
در کنار مؤلفههایی که در حرکت روبهجلو قطار هستهای در دوره جدید و مذاکرات نفسگیر 30ماهه نقش داشتند، باید صادقانه اذعان کرد در صورت فقدان خواست و اراده کاخ سفید برای حلوفصل بحران هستهای ایران، این قطار به مقصد نمیرسید. اوباما حتی قبل از ورود به کاخ سفید در مبارزات انتخاباتی با شعار «تغییر» وعده داده بود بدون هیچ پیششرطی وارد مذاکره با ایران خواهد شد. واکاوی انگیزه اوباما دراینباره در عهده این یادداشتِ موجز نیست؛ اما رصد و آنالیز رفتار اوباما در حدود هشت سال گذشته، نشان میدهد او بهجد در پی تحقق «معامله با ایران» بود و برای تحقق این هدف، بسیاری از قواعد شناختهشده سیاستهای سنتی آمریکا را نادیده گرفت. به لابی قدرتمند یهودیهای آمریکا (آیپک) اعتنا نکرد، در مقابل کنگره و سنا با اکثریت حزب رقیب جمهوریخواه ایستاد، برای اولینبار در تاریخ روابط آمریکا - اسرائیل از پذیرفتن نخستوزیر آن تا زمان انجام توافق با ایران سر باز زد، فشارهای سنگین عربستان سعودی، متحد سنتی خود در منطقه را نادیده گرفت و ... .
به یاد داریم که جورج دبلیو بوش در مقابل اقدام سخاوتمندانه دولت اصلاحات در ایران در همکاری با آمریکا برای غلبه بر طالبان پس از حادثه تروریستی 11 سپتامبر 2001 -که شدیدترین ضربه حیثیتی به اقتدار آمریکا بود- ایران را در کنار دو کشور دیگر در محور شرارت قرار داد. مقایسه این رفتار با رویکرد و اقدامات سنتشکنانه اوباما در هفت سال گذشته، نمایانگر واقعیتی است که انکار آن دور از انصاف است. تصور اینکه اگر در هفت سال گذشته، به جای اوباما شخص دیگری (و نه لزوما جورج بوش) بر مسند قدرت در کاخ سفید قرار داشت، پرونده هستهای ایران و سیاست خارجی میتوانست چه عواقبی برای ایران، منطقه و جهان داشته باشد، چندان دور از ذهن نیست.
در تاریخ آمریکا، رؤسایجمهوری که اینگونه ماهرانه و با تکیه بر عقلانیت، مهارتهای مذاکراتی و حمایت افکارعمومی توانسته باشند از موانع کنگره، سنا و دیگر مخالفان عبور کنند، بسیار اندک هستند. این انعطاف به هر دلیلی چه از سر ضعف و استیصال یا عقلانیت با نگاه به آینده از منظری دیگر صورت گرفته باشد، فرصتی مغتنم را پیشِروی ایران قرار داده است که باید از آن در شرایط اوجگیری بحرانهای منطقهای در راستای اهداف بلندمدت کشور بهره برد. تلاقی منافع ایران و آمریکا در سالهای گذشته در بحرانهایی مانند افغانستان و عراق و همکاریهای دو کشور در رهایی از رژیم منحط طالبان و دیکتاتوری صدام، بهترین الگو برای ادامه این همکاریها در حلوفصل دیگر بحرانهای منطقه است. ایران اثبات کرده مخالف افراطیگری مذهبی در هر شکل آن و خواهان استقرار ثبات در منطقه است.
در عرصه اقتصادی، ایران در دوران پساتحریم نیازمند سرمایهگذاری در حوزههای مختلف و بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته جهانی است. دور از ذهن است اگر تصور شود با کنارگذاشتن آمریکا میتوان از ظرفیتهای اروپا برای تأمین اهداف صنعتی کشور بهره جست. قدرتی که توان پیشبردن مذاکرات هستهای را داشت، بیتردید ناتوان از تأثیرگذاری بر روابط ایران با دیگر کشورهای متحد خود نیست.
روشن است که بیان این دیدگاه از سوي نگارنده، به معنای دستیافتن به توافقی جامع بین ایران و آمریکا پس از 35 سال مخاصمه و رویارویی در همه عرصهها در کوتاهمدت نیست، تصور نمیکنم عقلای جناحی که خواهان ترمیم زخمهای ایران و آمریکا و فروریختن دیوار بلند بیاعتمادی بین دو کشور هستند نیز چنین توقعی را داشته باشند.
تعمیم الگوی توافق برجام و رویکرد عقلانی «برد ـ برد» در روابط ایران و آمریکا در اندکزمان باقیمانده از دوران اوباما، با توجه به عملکرد مثبت او در هفت سال گذشته، بهویژه در توافق هستهای، موضوعی است که حداقل ارزش فکرکردن درباره آن را دارد.
انعطاف ایران در مذاکرات هستهای در 30 ماه گذشته و دستیابی به توافق تاریخی اجرای برجام، نمایانگر ظرفیتهای بزرگ کشور در عبور قدرتمندانه و عزتمندانه از بحرانهایی است که میتوانست برای کشور خطرساز باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.