فدرالیسم؛ طرح روسیه برای تقسیم سوریه
«سرگئی ریابوکوف»، معاون وزیر خارجه روسیه، در اظهارنظری آشکار کرد کشورش چه راهحلی را برای سوریه میپسندد: جمهوری فدرالیستی. این اظهارات بهمثابه رهنمودی صریح برای گفتوگوهای آینده ژنو خواهد بود. به این معنا که از نظر روسیه باید همه بندهای مربوط به معاهدات سابق کنار گذاشته شده و براساس واقعیتهای جدید، گفتوگو شود. پیش از بیان این ایده، روسیه از هیأت هماهنگی (مخالفان داخلی) خواست «بر شروع مذاکرات آینده و قانون اساسی جدید تمرکز کنند نه تشکیل یک دولت انتقالی، زیرا در قانون اساسی جدید تشکیل نظام دموکراتیک نیز لحاظ خواهد شد». اما روشن است هدف از این حرف آن است که تعیین شکل دولت آینده در سوریه مهمتر از هر روند سیاسیای است.
همزمان با طرح مسئله فدرالیسم، مقالهای به قلم «ولادیمیر میخیاف» و با عنوان «سوریه: فدراتیو یا بالکانیزه» منتشر شد که در آن آمده بود «با توجه به انتقامگیریهای تاریخی و خونین باید گفت سوریه واحد عمرش به پایان رسیده است». نویسنده بهطور خلاصه نتیجه گرفته بود که «آینده سیاسی و نظامی سوریه میتواند به یکی از این سمت برود: فدراتیو یا بالکانیزهشدن». بهاینترتیب هر روز بیشتر آشکار میشود که تمام مراحل بحران سوریه به صورتی کاملا حسابشده و برنامهریزیشده پیش رفته است؛ یعنی از زمانی که نظام حاکم، انقلاب مردم سوریه را از اصل خود دور کرد، تا زمانی که این کشور درگیر جنگی داخلی و نیابتی شد و هنگامی که روسیه به شکلی آشکار در آن دخالت نظامی کرد، همهوهمه درواقع هر کدام مراحل مختلف یک سناریو بوده است تا درنهایت با توجه به واقعیتهای جمعیتی و جغرافیایی این کشور، رژیمی فدرالی در آن تأسیس شود.
به نظر میرسد دراینباره روسیه سه هدف مشخص را دنبال میکند: یکی ازبینبردن تأثیرگذاری اکثریت سنی که حضور روسیه را در منطقه نمیپذیرد؛ دیگری تضمین تداوم حضور روسیه در دریای مدیترانه برمبنای درخواست اقلیم «علوینشین» و سوم تشکیل یک اقلیم کردی در کنار مرزهای ترکیه که با قطع ارتباط اعراب و ترکیه، دیگر نمیگذارد نفت و گازی از طریق سوریه روانه ترکیه شود و از سوی دیگر، صادرات گاز روسیه به اروپا را تضمین خواهد کرد.
اما مرزهای این فدرالیسم کجاست؟ اقلیم علویها، کردها و سنیها. اقلیم علویها از «حلب» تا «درعا» کشیده میشود. حدود این اقلیم را نظام دمشق و متحدانش بر یکسوم خاک سوریه تعیین میکند. این اقلیم بیشترین تعداد جمعیت و بیشترین منابع کشور را در اختیار دارد. اما اقلیم کردستان در حاشیه مرزهای ترکیه امتداد پیدا میکند. اقلیم سنیها نیز شامل مساحتی میشود که هماکنون در اختیار «داعش» و «جبهه النصره» قرار دارد و بین دو اقلیم علوی و کردستان است. روسیه میتواند ادعا کند این اقلیم نیز دارای منابع نفتی، آبی و زراعی است کمااینکه با مرزهای زمینی با عراق و اردن در ارتباط است.
روسیه میداند طرحش از سوی بسیاری از بازیگران داخلی و منطقهای و حتی بینالمللی رد خواهد شد. مسکو همچنین میداند در شرق فدرالیها موفق نبودهاند و این تعبیر بیشتر بیانگر تجزیه کشور است. بااینحال آن را مطرح میکند تا بتواند از این آب گلآلود ماهی بگیرد، زیرا طرح فدرالیسم میتواند برای بسیاری از مردم سوریه جذاب باشد. به نظر روسیه همه طرفهای جنگ خسته شدهاند و بنابراین دیدگاهش میتواند راهگشا باشد. اگر آتشبس فعلی به شکست بینجامد، بحران سوریه وارد مرحله خونینتری خواهد شد و همین امر ممکن است طرفهای درگیر را به پذیرش طرح روسیه متمایل کند.
نباید فراموش کرد هدف همکاری مسکو و واشنگتن، دورکردن سایر بازیگران از این عرصه بود. روسیه و آمریکا در پی آن بودند عربستان سعودی و ترکیه را از تأثیرگذاری بر بحران سوریه کنار بگذارند. بااینحال به نظر میرسد سهم ایران در قلب این فدرالیسم محفوظ شده باشد، زیرا اکثر سرمایهگذاریهای ایران در منطقه دمشق و اطراف آن متمرکز است. همچنین راه ارتباطی بین دمشق و بغداد از طریق حومه شرقی دمشق باز است.
بههرحال لازمه اجرای این فدرالیسم خارجکردن گروههای مخالف از منطقه سبز است؛ منطقهای که روسیه خطوط آتشبس را تعیین کرده است. همچنین باید بخشهایی را از طریق دادوستد ارضی جابهجا کرد. روسیه تاکنون به لحاظ نظامی و سیاسی، همین برنامه را در سوریه و نیز شورایامنیت سازمان ملل متحد دنبال کرده است.
«سرگئی ریابوکوف»، معاون وزیر خارجه روسیه، در اظهارنظری آشکار کرد کشورش چه راهحلی را برای سوریه میپسندد: جمهوری فدرالیستی. این اظهارات بهمثابه رهنمودی صریح برای گفتوگوهای آینده ژنو خواهد بود. به این معنا که از نظر روسیه باید همه بندهای مربوط به معاهدات سابق کنار گذاشته شده و براساس واقعیتهای جدید، گفتوگو شود. پیش از بیان این ایده، روسیه از هیأت هماهنگی (مخالفان داخلی) خواست «بر شروع مذاکرات آینده و قانون اساسی جدید تمرکز کنند نه تشکیل یک دولت انتقالی، زیرا در قانون اساسی جدید تشکیل نظام دموکراتیک نیز لحاظ خواهد شد». اما روشن است هدف از این حرف آن است که تعیین شکل دولت آینده در سوریه مهمتر از هر روند سیاسیای است.
همزمان با طرح مسئله فدرالیسم، مقالهای به قلم «ولادیمیر میخیاف» و با عنوان «سوریه: فدراتیو یا بالکانیزه» منتشر شد که در آن آمده بود «با توجه به انتقامگیریهای تاریخی و خونین باید گفت سوریه واحد عمرش به پایان رسیده است». نویسنده بهطور خلاصه نتیجه گرفته بود که «آینده سیاسی و نظامی سوریه میتواند به یکی از این سمت برود: فدراتیو یا بالکانیزهشدن». بهاینترتیب هر روز بیشتر آشکار میشود که تمام مراحل بحران سوریه به صورتی کاملا حسابشده و برنامهریزیشده پیش رفته است؛ یعنی از زمانی که نظام حاکم، انقلاب مردم سوریه را از اصل خود دور کرد، تا زمانی که این کشور درگیر جنگی داخلی و نیابتی شد و هنگامی که روسیه به شکلی آشکار در آن دخالت نظامی کرد، همهوهمه درواقع هر کدام مراحل مختلف یک سناریو بوده است تا درنهایت با توجه به واقعیتهای جمعیتی و جغرافیایی این کشور، رژیمی فدرالی در آن تأسیس شود.
به نظر میرسد دراینباره روسیه سه هدف مشخص را دنبال میکند: یکی ازبینبردن تأثیرگذاری اکثریت سنی که حضور روسیه را در منطقه نمیپذیرد؛ دیگری تضمین تداوم حضور روسیه در دریای مدیترانه برمبنای درخواست اقلیم «علوینشین» و سوم تشکیل یک اقلیم کردی در کنار مرزهای ترکیه که با قطع ارتباط اعراب و ترکیه، دیگر نمیگذارد نفت و گازی از طریق سوریه روانه ترکیه شود و از سوی دیگر، صادرات گاز روسیه به اروپا را تضمین خواهد کرد.
اما مرزهای این فدرالیسم کجاست؟ اقلیم علویها، کردها و سنیها. اقلیم علویها از «حلب» تا «درعا» کشیده میشود. حدود این اقلیم را نظام دمشق و متحدانش بر یکسوم خاک سوریه تعیین میکند. این اقلیم بیشترین تعداد جمعیت و بیشترین منابع کشور را در اختیار دارد. اما اقلیم کردستان در حاشیه مرزهای ترکیه امتداد پیدا میکند. اقلیم سنیها نیز شامل مساحتی میشود که هماکنون در اختیار «داعش» و «جبهه النصره» قرار دارد و بین دو اقلیم علوی و کردستان است. روسیه میتواند ادعا کند این اقلیم نیز دارای منابع نفتی، آبی و زراعی است کمااینکه با مرزهای زمینی با عراق و اردن در ارتباط است.
روسیه میداند طرحش از سوی بسیاری از بازیگران داخلی و منطقهای و حتی بینالمللی رد خواهد شد. مسکو همچنین میداند در شرق فدرالیها موفق نبودهاند و این تعبیر بیشتر بیانگر تجزیه کشور است. بااینحال آن را مطرح میکند تا بتواند از این آب گلآلود ماهی بگیرد، زیرا طرح فدرالیسم میتواند برای بسیاری از مردم سوریه جذاب باشد. به نظر روسیه همه طرفهای جنگ خسته شدهاند و بنابراین دیدگاهش میتواند راهگشا باشد. اگر آتشبس فعلی به شکست بینجامد، بحران سوریه وارد مرحله خونینتری خواهد شد و همین امر ممکن است طرفهای درگیر را به پذیرش طرح روسیه متمایل کند.
نباید فراموش کرد هدف همکاری مسکو و واشنگتن، دورکردن سایر بازیگران از این عرصه بود. روسیه و آمریکا در پی آن بودند عربستان سعودی و ترکیه را از تأثیرگذاری بر بحران سوریه کنار بگذارند. بااینحال به نظر میرسد سهم ایران در قلب این فدرالیسم محفوظ شده باشد، زیرا اکثر سرمایهگذاریهای ایران در منطقه دمشق و اطراف آن متمرکز است. همچنین راه ارتباطی بین دمشق و بغداد از طریق حومه شرقی دمشق باز است.
بههرحال لازمه اجرای این فدرالیسم خارجکردن گروههای مخالف از منطقه سبز است؛ منطقهای که روسیه خطوط آتشبس را تعیین کرده است. همچنین باید بخشهایی را از طریق دادوستد ارضی جابهجا کرد. روسیه تاکنون به لحاظ نظامی و سیاسی، همین برنامه را در سوریه و نیز شورایامنیت سازمان ملل متحد دنبال کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.