|

گفت‌وگو با حسین کیانی، نویسنده و کارگردان نمایش «مضحکه‌ای شبیه قتل»

شرایط بلاتکلیفی است

ناییریکا امینی

قتل ناصرالدین‌شاه به دست میرزارضای‌کرمانی، بهانه دست دو همسرش می‌دهد که یکی به مناسبتی شبیه‌خوانی و دیگری مضحکه برگزار کند و این خود باعث جاروجنجالی می‌شود! در این نمایش، شهرام حقیقت‌دوست، ویدا جوان، حبیب دهقان‌نسب، علیرضا آرا، الهام پاوه‌نژاد، مسعود میرطاهری، رویا میرعلمی و سروناز نانکی بازی کرده‌اند. با حسین کیانی، نویسنده و کارگردان، درباره تئاتر این روزها گپ زده‌ایم.

درحال‌حاضر شما به سالن «باران» آمده‌اید. آیا این خواسته شماست یا بیشتر سالن اصلی را به لحاظ فضاسازی مدنظر دارید؟
فرقی نمی‌کند. نمایش «مضحکه‌ای شبیه قتل» درحقیقت نمایشی است که می‌تواند در هر فضایی و با هر مکانی خودش را منطبق کند. نمایشی نیست که خیلی وابسته به گونه خاصی از صحنه باشد. در صحنه گرد، در صحنه دوسویه، در صحنه یک‌سویه و بلک‌باکس و... می‌تواند اجرا شود و خیلی منوط به این مسائل نیست. اساسا نمایش‌نامه ایرانی خیلی پایبند این گرفت‌وگیرهای صحنه‌ای نیست. یعنی یکی از خاصیت‌ها و ویژگی‌های نمایش ایرانی ازقضا همین است که می‌تواند مانند آب که در هر ظرفی ریخته می‌شود، فرم آن ظرف را به خودش می‌گیرد، می‌تواند در هر فضایی که اجرا می‌شود فرم آن را به خودش بگیرد.
آیا در این اجرا در صحنه تغییری داده‌اید؟
طراحی صحنه که عوض شده است و درواقع در این نوبت اجرا خودم طراحی صحنه را برعهده گرفته‌ام. تایم نمایش نیز ۱۵ دقیقه کوتاه‌تر شده که البته به دلیل ابعاد سالن نیز است. جاهایی را نسبت به اجرای قبلی، کوتاه‌تر کرده‌ام. به‌هرحال، در سالن کوچک و با صندلی‌های موجود سالن «باران» نشستن بیش از دو ساعت نسبت به سالن اصلی سخت‌تر می‌شود. سالن اصلی به‌هرحال سالن راحت‌تری برای تماشاگر است. دوستانی هم که کار را دیده‌اند، آن را دوست داشته‌اند و معتقدند این اجرا به دلیل نزدیکی صحنه و تماشاگر، اجرای صمیمانه‌تری است.
گروه بازیگران شما تغییری کرده است؟
به غیر از خانم نگار عابدی، که نتوانستند با ما همراهی کنند، مابقی همان هستند.
بازتاب اجرای شما در باران چگونه بوده است؟
خوب است و به‌هرحال در شرایط فعلی جامعه ما، کمدی همیشه تماشاگر دارد و هیچ‌وقت بدون تماشاگر نیست. ما در شرایطی به‌سر می‌بریم که زمینه برای بی‌برنامگی و ایجاد مشکلات و هجوم آمال به انسان‌ها زیاد است. برای عصبی‌شدن و دلخوری زمینه بسیار است. طبیعتا زمانی که کاری کمدی است، تماشاچی احساس می‌کند که می‌تواند برود و یکی، دو ساعت در آن کمدی با خنده‌ای که به آن موقعیت‌ها می‌کند، به خودش آرامش بخشد، به‌طور طبیعی در نمایش‌های موجود، کمدی را انتخاب می‌کند. ما با اینکه چندان امکانات تبلیغ نداریم و هزینه‌ای و اسپانسری برای تبلیغات نداریم، ولی به دلیل کمدی‌بودن کار، تماشاگر کار را می‌پسندد.
شرایط فعلی تئاتر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
شرایط فعلی تئاتر تا حد بسیاری ناامید‌کننده است. شرایط بلاتکلیفی است. ما این درخواست را نداریم که شرایط به سابق بازگردد و همه گروه‌ها قرارداد ببندند و بتوانند از قرارداد‌ها استفاده کنند و با این بودجه اندکی که در اختیار تئاتر هست، فشار مضاعفی بر آن وارد کنیم. اما من همیشه این را می‌گویم شما زمانی می‌توانید هنرمندان تئاتر و اصلا کلیت تئاتر را به سمت خصوصی‌شدن پیش ببرید، که جامعه را از امکانات برای هنرمندان تئاتر اشباع کرده باشید. متأسفانه این امکانات وجود ندارند. برای مثال، من از سابقه‌ای۱۷ساله در تئاتر دادم. قطعا بسیاری از هنرمندان وجود دارند که سوابق بسیار درخشان‌تری از من نیز دارند. خب، این خیلی‌ها به‌هرحال شناسنامه تئاتر این مملکت هستند.
هویتی به تئاتر این مملکت داده‌اند، ضمن اینکه خودشان نیز از تئاتر هویت گرفته‌اند. ما همان‌طور که ممکن است در طول تاریخ به تئاتر هویت دهیم، خودمان نیز از تئاتر هویت می‌گیریم. این است که من گاهی مشاهده می‌کنم حیات و ممات کسانی که عمری را برای این تئاتر گذاشته‌اند، برای کسانی که اسما و رسما متولی تئاتر و سیاست‌گذاران تئاتر هستند، انگار زیاد اهمیتی ندارد. مثال هنرمندی که سابقه قابل قبولی دارد، کارکردن و نکردنش اصلا مهم نیست. درحالی‌که اگر شخص خود من مکانی در اختیارم بود، درواقع توسط این علاقه‌مندی‌ها و تجربیاتی که در گونه‌های مختلف نمایش ایرانی داشتم، می‌توانستم مسیر دیگری را باز کنم. می‌توانستم بسیاری از کارها و طرح‌های دیگر را اجرا کنم. ولی این امکانات وجود ندارند. ما نمی‌گوییم دولت با دست وزارت فرهنگ و ارشاد پول در جیب هنرمندان بگذارد، اما بالاخره با توجه به امکاناتی که دارد، می‌تواند شرایط را برای گروه‌ها مهیا کند که گروه‌ها بتوانند احساس استقلال کنند. الان تماشاخانه‌های خصوصی وجود دارند اما بزرگ‌ترین نگرانی آنها فراهم‌کردن اجاره و دیگر هزینه‌هایشان است. می‌خواهند بین دخل‌وخرجشان تعادل باشد و طبیعتا مجبورند به خیلی از شرایط تن دهند و خیلی از نمایش‌ها را اجرا کنند یا به خیلی از نمایش‌ها اجرا دهند که ممکن است ارزش فنی و معنوی نداشته باشند و فاقد ارزش هنری باشند. اگر مکان‌هایی در اختیار گروه‌ها و افراد شناخته‌شده که دلشان برای این تئاتر می‌تپد، قرار داده می‌شد که آنها بتوانند به تجربیات خودشان دامنه و گستره بیشتری بخشند، به‌طور طبیعی اوضاع بسیار فرق می‌کرد. ولی متأسفانه چشم‌انداز خوبی در این عرصه نمی‌بینم و همان‌گونه که گفتم، با وجود اینکه ما کار کمدی اجرا می‌کنیم و مردم را می‌خندانیم، خودمان چندان لب خندانی نداریم.
این احتمال وجود دارد که دخل‌وخرج شما به‌هم بریزد. چون به‌هرحال، یک کارگردان با یک کاری که انجام می‌دهد، باید کل زندگی‌اش را بچرخاند.
بله، این نگرانی نباید وجود داشته باشد و چون تهیه‌کننده‌ای وجود ندارد، درواقع خود کارگردان باید پاسخ‌گوی عواملش باشد که به‌هرحال بتواند با درآمدی که از گیشه کسب می‌کند، حداقل دستمزد را به آنها دهد و یکی از نگرانی‌های کارگردان‌ها و شخص من در حال حاضر همین موضوع است؛ اینکه بتوانیم حداقل درآمد را کسب کنیم که اقلا دستمزد بازیگر را پرداخت کنیم. این نگرانی‌ها برای ماهایی که با رؤیاهایمان زندگی می‌کنیم، با رؤیاهایمان راه می‌رویم و حرف می‌زنیم، نگران‌کننده و به‌نوعی رؤیاکش است. ما اصلا درخواست شرایط آرمانی و ایده‌آل را نداریم، ولی حداقل در اختیارگذاشتن چند مکان که می‌تواند تئاتر ما را از آنچه که هست خیلی بهتر کند و به آن هویت بخشد، انجامش برای متولیان فعلی تئاتر، کار سخت و دشواری نیست.

قتل ناصرالدین‌شاه به دست میرزارضای‌کرمانی، بهانه دست دو همسرش می‌دهد که یکی به مناسبتی شبیه‌خوانی و دیگری مضحکه برگزار کند و این خود باعث جاروجنجالی می‌شود! در این نمایش، شهرام حقیقت‌دوست، ویدا جوان، حبیب دهقان‌نسب، علیرضا آرا، الهام پاوه‌نژاد، مسعود میرطاهری، رویا میرعلمی و سروناز نانکی بازی کرده‌اند. با حسین کیانی، نویسنده و کارگردان، درباره تئاتر این روزها گپ زده‌ایم.

درحال‌حاضر شما به سالن «باران» آمده‌اید. آیا این خواسته شماست یا بیشتر سالن اصلی را به لحاظ فضاسازی مدنظر دارید؟
فرقی نمی‌کند. نمایش «مضحکه‌ای شبیه قتل» درحقیقت نمایشی است که می‌تواند در هر فضایی و با هر مکانی خودش را منطبق کند. نمایشی نیست که خیلی وابسته به گونه خاصی از صحنه باشد. در صحنه گرد، در صحنه دوسویه، در صحنه یک‌سویه و بلک‌باکس و... می‌تواند اجرا شود و خیلی منوط به این مسائل نیست. اساسا نمایش‌نامه ایرانی خیلی پایبند این گرفت‌وگیرهای صحنه‌ای نیست. یعنی یکی از خاصیت‌ها و ویژگی‌های نمایش ایرانی ازقضا همین است که می‌تواند مانند آب که در هر ظرفی ریخته می‌شود، فرم آن ظرف را به خودش می‌گیرد، می‌تواند در هر فضایی که اجرا می‌شود فرم آن را به خودش بگیرد.
آیا در این اجرا در صحنه تغییری داده‌اید؟
طراحی صحنه که عوض شده است و درواقع در این نوبت اجرا خودم طراحی صحنه را برعهده گرفته‌ام. تایم نمایش نیز ۱۵ دقیقه کوتاه‌تر شده که البته به دلیل ابعاد سالن نیز است. جاهایی را نسبت به اجرای قبلی، کوتاه‌تر کرده‌ام. به‌هرحال، در سالن کوچک و با صندلی‌های موجود سالن «باران» نشستن بیش از دو ساعت نسبت به سالن اصلی سخت‌تر می‌شود. سالن اصلی به‌هرحال سالن راحت‌تری برای تماشاگر است. دوستانی هم که کار را دیده‌اند، آن را دوست داشته‌اند و معتقدند این اجرا به دلیل نزدیکی صحنه و تماشاگر، اجرای صمیمانه‌تری است.
گروه بازیگران شما تغییری کرده است؟
به غیر از خانم نگار عابدی، که نتوانستند با ما همراهی کنند، مابقی همان هستند.
بازتاب اجرای شما در باران چگونه بوده است؟
خوب است و به‌هرحال در شرایط فعلی جامعه ما، کمدی همیشه تماشاگر دارد و هیچ‌وقت بدون تماشاگر نیست. ما در شرایطی به‌سر می‌بریم که زمینه برای بی‌برنامگی و ایجاد مشکلات و هجوم آمال به انسان‌ها زیاد است. برای عصبی‌شدن و دلخوری زمینه بسیار است. طبیعتا زمانی که کاری کمدی است، تماشاچی احساس می‌کند که می‌تواند برود و یکی، دو ساعت در آن کمدی با خنده‌ای که به آن موقعیت‌ها می‌کند، به خودش آرامش بخشد، به‌طور طبیعی در نمایش‌های موجود، کمدی را انتخاب می‌کند. ما با اینکه چندان امکانات تبلیغ نداریم و هزینه‌ای و اسپانسری برای تبلیغات نداریم، ولی به دلیل کمدی‌بودن کار، تماشاگر کار را می‌پسندد.
شرایط فعلی تئاتر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
شرایط فعلی تئاتر تا حد بسیاری ناامید‌کننده است. شرایط بلاتکلیفی است. ما این درخواست را نداریم که شرایط به سابق بازگردد و همه گروه‌ها قرارداد ببندند و بتوانند از قرارداد‌ها استفاده کنند و با این بودجه اندکی که در اختیار تئاتر هست، فشار مضاعفی بر آن وارد کنیم. اما من همیشه این را می‌گویم شما زمانی می‌توانید هنرمندان تئاتر و اصلا کلیت تئاتر را به سمت خصوصی‌شدن پیش ببرید، که جامعه را از امکانات برای هنرمندان تئاتر اشباع کرده باشید. متأسفانه این امکانات وجود ندارند. برای مثال، من از سابقه‌ای۱۷ساله در تئاتر دادم. قطعا بسیاری از هنرمندان وجود دارند که سوابق بسیار درخشان‌تری از من نیز دارند. خب، این خیلی‌ها به‌هرحال شناسنامه تئاتر این مملکت هستند.
هویتی به تئاتر این مملکت داده‌اند، ضمن اینکه خودشان نیز از تئاتر هویت گرفته‌اند. ما همان‌طور که ممکن است در طول تاریخ به تئاتر هویت دهیم، خودمان نیز از تئاتر هویت می‌گیریم. این است که من گاهی مشاهده می‌کنم حیات و ممات کسانی که عمری را برای این تئاتر گذاشته‌اند، برای کسانی که اسما و رسما متولی تئاتر و سیاست‌گذاران تئاتر هستند، انگار زیاد اهمیتی ندارد. مثال هنرمندی که سابقه قابل قبولی دارد، کارکردن و نکردنش اصلا مهم نیست. درحالی‌که اگر شخص خود من مکانی در اختیارم بود، درواقع توسط این علاقه‌مندی‌ها و تجربیاتی که در گونه‌های مختلف نمایش ایرانی داشتم، می‌توانستم مسیر دیگری را باز کنم. می‌توانستم بسیاری از کارها و طرح‌های دیگر را اجرا کنم. ولی این امکانات وجود ندارند. ما نمی‌گوییم دولت با دست وزارت فرهنگ و ارشاد پول در جیب هنرمندان بگذارد، اما بالاخره با توجه به امکاناتی که دارد، می‌تواند شرایط را برای گروه‌ها مهیا کند که گروه‌ها بتوانند احساس استقلال کنند. الان تماشاخانه‌های خصوصی وجود دارند اما بزرگ‌ترین نگرانی آنها فراهم‌کردن اجاره و دیگر هزینه‌هایشان است. می‌خواهند بین دخل‌وخرجشان تعادل باشد و طبیعتا مجبورند به خیلی از شرایط تن دهند و خیلی از نمایش‌ها را اجرا کنند یا به خیلی از نمایش‌ها اجرا دهند که ممکن است ارزش فنی و معنوی نداشته باشند و فاقد ارزش هنری باشند. اگر مکان‌هایی در اختیار گروه‌ها و افراد شناخته‌شده که دلشان برای این تئاتر می‌تپد، قرار داده می‌شد که آنها بتوانند به تجربیات خودشان دامنه و گستره بیشتری بخشند، به‌طور طبیعی اوضاع بسیار فرق می‌کرد. ولی متأسفانه چشم‌انداز خوبی در این عرصه نمی‌بینم و همان‌گونه که گفتم، با وجود اینکه ما کار کمدی اجرا می‌کنیم و مردم را می‌خندانیم، خودمان چندان لب خندانی نداریم.
این احتمال وجود دارد که دخل‌وخرج شما به‌هم بریزد. چون به‌هرحال، یک کارگردان با یک کاری که انجام می‌دهد، باید کل زندگی‌اش را بچرخاند.
بله، این نگرانی نباید وجود داشته باشد و چون تهیه‌کننده‌ای وجود ندارد، درواقع خود کارگردان باید پاسخ‌گوی عواملش باشد که به‌هرحال بتواند با درآمدی که از گیشه کسب می‌کند، حداقل دستمزد را به آنها دهد و یکی از نگرانی‌های کارگردان‌ها و شخص من در حال حاضر همین موضوع است؛ اینکه بتوانیم حداقل درآمد را کسب کنیم که اقلا دستمزد بازیگر را پرداخت کنیم. این نگرانی‌ها برای ماهایی که با رؤیاهایمان زندگی می‌کنیم، با رؤیاهایمان راه می‌رویم و حرف می‌زنیم، نگران‌کننده و به‌نوعی رؤیاکش است. ما اصلا درخواست شرایط آرمانی و ایده‌آل را نداریم، ولی حداقل در اختیارگذاشتن چند مکان که می‌تواند تئاتر ما را از آنچه که هست خیلی بهتر کند و به آن هویت بخشد، انجامش برای متولیان فعلی تئاتر، کار سخت و دشواری نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.