در رثای درگذشت استاد بهرام مقدادی
اندوه در غربت
دکتر بهرام مقدادی، مترجم و مدرس زبان و ادبیات انگلیسی که از او ترجمهها و تألیفات متعددی به جا مانده، نهم اردیبهشتماه از دنیا رفت. مقدادی در بیستونهم بهمن سال 1318 در رشت متولد شده بود و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شهر زادگاهش سپری کرده بود.
شرق: دکتر بهرام مقدادی، مترجم و مدرس زبان و ادبیات انگلیسی که از او ترجمهها و تألیفات متعددی به جا مانده، نهم اردیبهشتماه از دنیا رفت. مقدادی در بیستونهم بهمن سال 1318 در رشت متولد شده بود و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شهر زادگاهش سپری کرده بود. او در سال 1341 لیسانس زبان و ادبیات انگلیسی گرفت و برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. مقدادی تا سال 1348 در آمریکا و در دانشگاه کلمبیای شهر نیویورک در رشته ادبیات انگلیسی تحصیل کرد و در همین سال با گرفتن مدرک دکتری به ایران بازگشت و در گروه زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه تهران مشغول کار شد. او با فاصلهای پس از این به سراغ ترجمه رفت و خودش درباره این فاصله زمانی در مصاحبهای به مجله «ادبیات داستانی» گفته بود که به علت دوربودن از ایران و «عدم دسترسی به کتابهای فارسی مدتی از تحولات زبان فارسی دور بودم؛ بنابراین پس از ورود به ایران و استخدام در دانشگاه تهران، 10 سال به خودم فرصت دادم که در زمینه ادبیات فارسی آنقدر مطالعه کنم تا زبان فارسی را که سالها از آن دور بودم، دوباره فراگیرم و به فرازوفرود آن آشنا شوم و ضمنا آثار مترجمان معروف را بخوانم و با متن اصلی مقایسه کنم. پس از گذشت 10 سال احساس کردم حال که متون قدیم و جدید فارسی را تقریبا خواندهام، برای ترجمه آمادگی دارم».
بهاینترتیب و پس از گذشت یک دهه مقدادی به سراغ ترجمه اثری از جان اشتاینبک با عنوان «شرق بهشت» رفت. این اثر در سال 1363 در سه جلد منتشر شد. مقدادی گفته بود اگر زودتر به سراغ ترجمه میرفت، مسیر متفاوتتری را پشت سر میگذاشت: «هنگامی که ترجمه رمان شرق بهشت، شاهکار جان اشتاینبک را به پایان بردم، چهل سال از من میگذشت. بعدها همیشه خودم را سرزنش میکردم که چرا زودتر این کار را نکردم. هرکسی در زندگی خود اشتباهاتی میکند و اگر من چندین سال زودتر این کتاب را ترجمه کرده بودم، شاید بسیاری از اشتباهات را در زندگی خصوصی خود مرتکب نمیشدم». بهجز «شرق بهشت» جان اشتاینبک، ترجمههای دیگری از مقدادی منتشر شده که از میان آنها میتوان به «آمریکا» از کافکا، «یادداشتهای روزانه کافکا» و «تاریخ ادبیات ایران» ادوارد براون اشاره کرد. مقدادی مقالات متعددی هم درباره کافکا منتشر کرده و به نوعی میتوان میگفت علاقه زیادی به کافکا داشت. بهجز این مقالات، او در کتابی با عنوان «شناخت کافکا: بررسی تنهایی انسان امروز در اندیشههای کافکا» به زندگی و آثار کافکا پرداخته است. در زمینه نقد ادبی نیز چندین اثر از مقدادی باقی مانده است که از میان آنها میتوان به «فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی»، «دانشنامه نقد ادبی از افلاطون تا به امروز» اشاره کرد. «تحلیل و گزیده شعر سهراب سپهری» و «هدایت و سپهری» از دیگر آثار مقدادی است.
مقدادی در مقالهها و سخنرانیهای متعددی به ترجمه و مسائل مختلف مربط به آن هم پرداخته است. مثلا او معتقد بود که ترجمه شعر ناممکن است و در یکی از سخنرانیهایش گفته بود که مترجم شعر حتما باید شاعر باشد: «ترجمه شعر کاری است تقریبا محال، تا جایی که میتوان ادعا کرد شعر را جز به زبان اصلی نباید خواند و اگر ضرورتی در برگردان شعری احساس شود، به قدری که چارهای نماند جز ترجمه آن، آنگاه فقط یک شاعر میتواند از عهده این کار برآید، به عبارت دیگر برگرداننده شعر باید شاعر باشد. و چنانکه دیدهایم گاهی در چنین مواردی ترجمه از متن اصلی بهتر میشود». مقدادی درباره ادبیات داستانی دهههای اخیر ایران هم گفته و نوشته بود و در یکی از گفتوگوهایش با مجله «ادبیات داستانی» گفته بود که ادبیات فقط حادثهای در زبان است و انتظارش از نویسنده امروزی این است که با زبان کارهای بدیع و شگرف انجام دهد و نمادهایی در کارش وجود داشته باشد که از طرف منتقدان تفسیر شود. او معتقد بود که در ادبیات جهانی دوران رئالیسم سر آمده و درعینحال معتقد بود که در ادبیات داستانی ایران کمتر به آثاری با این ویژگیها برخورده: «در ادبیات داستانی معاصر ایران، جز در چند مورد انگشتشمار، منتقد به چنین مسائلی برخورد نمیکند تا آنها را برای خوانندگان تفسیر کند؛ چون اگر قرار باشد فرقی میان یک رماننویس و یک ژورنالیست نباشد، دیگر همه مسائل بدیهی است و رمان تبدیل به گزارش یا رپرتاژ میشود و در رپرتاژ چه مسئله نهفتهای وجود دارد که نیاز به تفسیر داشته باشد؟ در سطح جهانی و در این سالهای آغازین دو هزار، واقعگرایی دیگر نمیتواند جایی داشته باشد؛ چون هدف هنر و ادبیات دادن اطلاعات نیست؛ این، کار رسانههای همگانی است. اگر رماننویس بخواهد جامعهشناس یا مبلغ باشد، رمانش خستهکننده و ملالآور خواهد شد و دیگر به کارش نمیتوان عنوان هنر داد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.