|

میراث جنبش روشنگری

درباره جنبش روشنگری آثار متعددی نوشته شده که در هریک از منظری خاص به موضوع پرداخته‌ شده است. مدتی پیش کتابی کم‌حجم با عنوان «تاریخ مختصر روشنگری» منتشر شد که برای آشنایی کلی و ابتدایی با مهم‌ترین چهره‌های جنبش روشنگری مفید است.


میراث جنبش روشنگری

شرق: درباره جنبش روشنگری آثار متعددی نوشته شده که در هریک از منظری خاص به موضوع پرداخته‌ شده است. مدتی پیش کتابی کم‌حجم با عنوان «تاریخ مختصر روشنگری» منتشر شد که برای آشنایی کلی و ابتدایی با مهم‌ترین چهره‌های جنبش روشنگری مفید است. این کتاب نوشته آنتونی کنی است و رضا یعقوبی مترجمش است و نشر مان‌کتاب نیز آن را منتشر کرده است. کنی در پیش‌گفتارش نوشته برای آنکه این کتاب به سیاهه‌ای از نام‌ها تبدیل نشود از میان دست‌کم صد نویسنده‌ای که در جنبش روشنگری نقش داشته پانزده چهره را انتخاب کرده است: مونتسکیو، هیوم، دالامبر، دیدرو، لسینگ، اسمیت، فرانکلین، پریستلی، گیبون، بنتام، پین، جفرسون، کندروسه، گادوین و ولستون کرافت. او همچنین به دو نام دیگر که آنها را مرتد از جنبش روشنگری می‌داند توجه کرده است: برک و روسو. کنی آگاهانه به دو چهره برجسته آلمانی هم نپرداخته چون آنها را متعلق به جنبش رمانتیک می‌داند و نه روشنگری: شیلر و گوته. به این ترتیب می‌توان گفت که «تاریخ مختصر روشنگری» کتابی است که با شرح مختصر و مفید تاریخ روشنگری و چگونگی پدیدآمدن این جنبش و نیز معرفی فیلسوفان اثرگذار بر آن و شرح میراث جنبش روشنگری، باب آشنایی اولیه با جنبش روشنگری را گشوده و راهنمایی ارائه داده است که با کمک آن می‌توان مطالعات جدی‌تر درباره جنبش روشنگری را پی گرفت.

جنبش روشنگری که می‌توان گفت از نیمه قرن هجدهم در غرب آغاز شد، یکی از مهم‌ترین گسست‌های تاریخی را پدید آورد. این جنبش، سرآغازِ پایان خودکامگی در تاریخ غرب بود و بسیاری از مفاهیمی را با خود آورد که امروزه از مفاهیم اساسی و بنیادین عصر مدرن به حساب می‌آیند. دامنه تأثیر جنبش روشنگری بسیار وسیع بود و این جنبش بر حوزه‌های گوناگونی اثر گذاشت و طرز فکر حاکم بر جامعه را از اساس دگرگون کرد.

ازاین‌رو شناخت روشنگری و اینکه این جنبش چگونه و به دست چه کسانی رقم خورد و تکامل یافت و چه میراثی از خود به جا گذاشت و نیز دانستن اینکه آیا نکات مثبت روشنگری بر تبعات منفی آن چیرگی دارد یا نه، برای هرکس که می‌خواهد تاریخ عصر مدرن و مؤلفه‌های اصلی آن را بشناسد و نیز به شناختی از جهان امروز دست یابد، ضروری است. آن‌طورکه در مقدمه رضا یعقوبی بر ترجمه فارسی کتاب هم آمده، جنبش روشنگری منتقدانی هم دارد و عده‌ای معتقدند این جنبش، باعث و بانی فجایعی بوده که پس از آن در تاریخ رقم خوردند. اما آنتونی کنی در کتابش نشان داده که دستاوردهای مثبت جنبش روشنگری، بیش از آسیب‌های آن است و این جنبش، تحولی مهم را در وجوه گوناگون زندگی انسان‌ها رقم زده است: «درست است که اندیشمندان جنبش روشنگری تأکید فراوانی بر مرجعیت علم داشتند و نقد اصلی مخالفان کمابیش بر همین نکته معطوف است، اما به سختی می‌توان خود علم را امری اخلاقی یا غیراخلاقی ارزیابی کرد. اخلاقی بودن یا نبودن استفاده از چیزی که علم در اختیار ما می‌گذارد کاملا در حیطه مسئولیت استفاده‌‌کننده است، نه خود علم. نمی‌توان علم را چنان نقد کرد که دستاوردهای آن برای تمدن و جامعه بشری انکار شود. خدمات علم و بی‌شمار محصول آن را، که امروز زندگی را بر ما آسان کرده‌اند- از پیشرفت در درمان و سلامت تا کشاورزی و محصولات غذایی و حمل‌ونقل و امنیت و امکانات رفاهی و خدمت به زندگی آسوده‌تر- نمی‌توان با توسل به چند گزاره درباره سلطه انسان بر طبیعت و نفی حکمت و اخلاق سنتی کنار گذاشت».

آنتونی کنی فیلسوف بریتانیایی و رئیس پیشین آکادمی بریتانیا و مؤسسه سلطنتی فلسفه است. علاقه‌های فلسفی او حوزه‌های فلسفه ذهن، فلسفه عصر باستان، فلسفه اسکولاستیک، فلسفه دین و فلسفه ویتگنشتاین را شامل می‌شود. این کتاب او از مقدمه و بیست فصل تشکیل شده است. فصل‌های بیست‌گانه این کتاب در دو بخش با عنوان‌های «تاریخ» و «میراث» تنظیم شده‌اند و به جز مرور تاریخ و چهره‌های مطرح، به دستاوردهای جنبش روشنگری و تأثیراتی که این جنبش گذاشت هم پرداخته شده است. فصل‌های بیست‌گانه این کتاب عبارت‌اند از: «جنبش روشنگری: کی و کجا؟»، «رئیس مونتسکیو»، «معجزات از نگاه هیوم»، «ولترِ ادیب»، «اصحاب دانشنامه»، «پیدایش زیبایی‌شناسی»، «ژان‌ژاک روسو»، «عقل و احساس»، «ولترِ فیلسوف»، «نزاع بین دوستان»، «روشنگری در آن‌سوی اقیانوس اطلس»، «وداع با هیوم و اسمیت»، «ادوارد گیبون»، «جرمی بنتام»، «انقلاب فرانسه»، «حقوق مردان و زنان»، «میراث فرهنگی»، «میراث دینی»، «میراث اخلاقی» و «میراث سیاسی».

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.