سیمای ماکیاوللی
از سال 1527 به این سو یعنی از زمان مرگ ماکیاوللی تا امروز، او همواره چهرهای مطرح در اندیشه سیاسی بوده و در باور عمومی نیز همراه با کلیشههایی گاه غلط شناخته شده است.
از سال 1527 به این سو یعنی از زمان مرگ ماکیاوللی تا امروز، او همواره چهرهای مطرح در اندیشه سیاسی بوده و در باور عمومی نیز همراه با کلیشههایی گاه غلط شناخته شده است. درباره ماکیاوللی آثار متعددی منتشر شده اما آیا به این اعتبار میتوان گفت که او چهرهای کاملا شناختهشده به شمار میرود؟ از زمان انتشار مهمترین اثر ماکیاوللی، «شهریار»، تا امروز، برخی مفاهیم بیاساس به ماکیاوللی نسبت داده شده که ارتباطی با او و آثارش ندارند. ماکیاولیسم نیز معمولا باری منفی در خود داشته است. پاتریک بوشرون، در اثرش درباره ماکیاوللی، نوشته که ماکیاولیسم «آن چیزی است که بین ماکیاوللی و ما میگذرد. درواقع او چهره شیطانی سیاست را آشکار میکند و به نمایش میگذارد. همان چهره نفرتانگیزی که نمیخواهیم با آن روبهرو شویم، ولی در عین حال چشمبستن بر آن هم دشوار است». بوشرون در کتابی که با عنوان «ماکیاوللی برای همه» به فارسی منتشر شده، تلاش کرده با نگاهی نو به ماکیاوللی و آثارش توجه کند. این کتاب مدتی پیش با ترجمه لیلا سازگار در نشر نو منتشر شد. مترجم در بخشی از یادداشت ابتداییاش به جایگاه دوگانه ماکیاوللی اشاره کرده؛ به اینکه او در تاریخ اندیشه سیاسی جایگاه بلندی دارد اما با این حال چندان خوشنام نیست و باور عمومی بر آن است که او میخواسته نیرنگهای سیاست را به سران خاندان مدیچی بیاموزد تا در فرمانروایی کامیاب شوند. اما در مقابل، گروهی هم معتقدند که او میهنپرستی خواهان برقراری جمهوری بود و نوشتن «شهریار» درواقع برای بازنمودن نیرنگهای شهریاران به مردم بوده است.
بوشرون تاریخنگاری شناختهشده و مدرس دانشگاه در فرانسه است که در سال 1965 متولد شده است. آنطور که مترجم اشاره کرده، بوشرون در سال 2016 در بخش فرهنگی رادیوی فرانسه یک رشته سخنرانی درباره ماکیاوللی ارائه کرد. در آن دوره رادیوی فرانسه برنامههایی داشت با عنوان «تابستانی با...» و هر دوره از این برنامهها را به بررسی آثار یکی از چهرههای مهم فلسفه و ادبیات اختصاص داده بود و به این ترتیب سخنرانیهایی با عناوین «تابستانی با مونتنی»، «تابستانی با پروست»، «تابستانی با پاسکال» و... برگزار شد. سخنرانی بوشرون هم «تابستانی با ماکیاوللی» نام گرفت و سپس کتابی با همین نام منتشر شد اگرچه در ترجمه انگلیسی اثر نام آن تغییر کرد. مترجم فارسی نیز برای ارتباط بهتر خواننده فارسیزبان عنوان کتاب را تغییر داده است. او درباره ویژگیهای سخنرانیهای بوشرون نوشته: «نکته مهم درباره سخنرانیهای بوشرون این است که او از دیدگاهی نو به تحلیل آثار و اندیشههای ماکیاوللی پرداخته است. ماکیاوللی، همانگونه که میدانیم، به نیرنگبازی مشهور بود و برداشت کلی از او و آموزههایش گاهی چنان منفی بوده است که به وی لقب شیطان دادهاند و نام مکتب ماکیاولیسم را بر آموزههای او نهادهاند، که باری منفی دارد و بهویژه در دنیای سیاست اگر بخواهند کسی را به نیرنگبازی متهم کنند، او را پیرو این مکتب میشمارند. بوشرون برای بررسی اندیشههای ماکیاوللی، برخلاف رسم رایج، فقط به بازخوانی کتاب شهریار، که مشهورترین کتاب ماکیاوللی است، بسنده نکرده و کتابها و نوشتههای دیگر او و حتی نمایشنامههای طنزآلودش را هم از نظر گذرانده است و همچنین به نامهنگاریهای ماکیاوللی هم توجه کرده و تلاشش بر آن بوده است که از مجموعه این نوشتهها به ژرفای اندیشه ماکیاوللی پی ببرد».
بوشرون در ابتدای کتاب تصویری از زمینه و زمانه ماکیاوللی به دست داده و به روابط او با سالاران و سرآمدان و حتی دوستانش پرداخته است. از اینرو او کتاب را از دوره جوانی ماکیاوللی شروع کرده و تا زمان مرگ او پیش آمده است. او در این کتاب در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که ماکیاوللی با چه نیتی کتاب «شهریار» را نوشت؟ آیا میخواست به شهریاران درس نیرنگبازی بدهد یا در پی آن بود که شیوههای نیرنگبازی شهریاران را به مردم نشان دهد؟ از اینرو سیمایی جالب از ماکیاوللی در این کتاب به تصویر درآمده: «این تصویر زیرکانه و هوشمندانه از ماکیاوللی به ما نشان میدهد که چرا و چگونه است که هنوز به خواندن آثار او نیازمندیم و افکارش هنوز کهنه و از رسم افتاده نیست و خواندن اندیشه ماکیاوللی برای خواننده امروزی هم اهمیت زیادی دارد».
نویسنده میگوید ماکیاولیسم نه آموزه ماکیاوللی بلکه آموزهای بود که بدخواهترین رقبایش به او نسبت دادند. به عبارتی، ماکیاولیسم ابداعی ضدماکیاوللی بود. پنجاه سال پس از مرگ ماکیاوللی، دادگاه تفتیش عقاید کتاب «شهریار» را اهریمنی اعلام کرد و در فهرست کتابهای ممنوعه قرار داد و رسالههای بیشماری با عنوان ضدماکیاوللی انتشار یافت. آنطور که در این کتاب آمده، پایهگذار این گونه نوشتهها دقیقا در سال 1576 اینوسان ژانتیه، وکیل حقوقدان و عالم الهی پروتستان، بود که با توجه به نامش به نظر میرسید از پیش مقدر شده است که با شرارت دنیا بجنگد. چند سال بعد، کاتولیکی پرشور و ضد اصلاح دین هم اندیشهای ضدماکیاوللی در پیش گرفت. او جووانی بوترو نام داشت و ابداعکننده مفهوم مصلحت دولت بود، مفهومی که فورا به ماکیاوللی نسبت دادند. بوشرون میگوید ماکیاوللی از آن همان دوره به رودخانهای زیرزمینی بدل شد که به آرامی بنیان اندیشه اروپایی را میکاوید و گاهی در سطح ظاهر میشد. بوشرون با تمایز قائلشدن میان ماکیاوللی و ماکیاولیسم میخواهد دعوتی دوباره به خواندن آثار ماکیاوللی کند تا بسیاری از قضاوتهای قالبی و کلیشههای غلط درباره او را کنار بزند: «پس همه چیز به شیوه برخورد ما بستگی دارد. چه خوب بود اگر بیترس و لرز آن را بررسی میکردیم، نقاب از چهرهاش برمیداشتیم و با دقت به آن مینگریستیم. اثر ماکیاوللی را به قصد روبهروشدن با وی میخواندیم، کسی که به این شدت بخشی از دوره و زمانه خودش بود، و کسی که به همین دلیل یکسره وارد دنیای ما میشود. در دنیای واقعی هیچچیز آسانتر از این کار نیست زیرا خود ماکیاوللی رو پنهان نمیکند، مگر در پس ابتذال زندگی خودش. ولی زمانی که او از خودش سخن میگوید، برای آنکه تنهایی و سرخوشی و تردیدهایش را کماهمیت جلوه ندهد، با صداقت کافی حرف میزند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.