بانک کسبوکارهای کوچک میتواند خصوصی باشد
ابراهیم اسرار حقیقی-دکترای مدیریت استراتژیک
براساس پیشنویس لایحه برنامه ششم توسعه پیشنهاد شده بود به منظور تقویت و توسعه کارآفرینی و تأمین مالی کسبوکارهای خرد و کوچک، بانکی با نام بانک کسبوکار کوچک از طریق ادغام صندوق کارآفرینی امید و سایر نهادهای مالی مرتبط به تشخیص دولت راهاندازی شود. با نگاهی به نظر کارشناسان درمورد این مطلب میتوان دریافت که برخی از آنها موافق با ایجاد این بانک تخصصی دولتی هستند و برخی دیگر نسبت به آن نظر مثبتی ندارند. مخالفان بر این اعتقادند که 1- مشکل اصلی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد، شرایط اقتصاد کلان و نامناسببودن فضای کسبوکار کشور است و 2- عملکرد بانکهای تخصصی در گذشته مناسب نبوده است، در نتیجه اضافهشدن یک بانک تخصصی دیگر مشکلی از مشکلات کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک را حل نخواهد کرد و تنها دیوانسالاری دولتی را افزایش خواهد داد. موافقان نیز معتقدند یک خلأ تأمین مالی برای کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک وجود دارد که اگر بانک کسبوکارهای کوچک تأسیس شود و براساس ضوابط و سازوکارهای متناسب اقدام به اعطای تسهیلات به کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک کند، میتواند این مشکل را مرتفع کند. اما نکتهای که در این میان مغفول مانده است توجه به این مطلب است که میتوان بانکهای خصوصی کارآمدی تأسیس کرد که به تأمین مالی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد بپردازند. این امر میتواند:
1. سبب کاهش دولتیبودن اقتصاد کشور شود،
2. از هدررفتن منابع دولتی جلوگیری کند و 3. کسبوکارهایی با پایداری و سودآوری ایجاد کند؛
همچنین به نظر میرسد تأسیس چند بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک میتواند در حد خود در راستای اجرائیکردن چهار گام از پنج گام عملی اقتصاد مقاومتی قدمهای مؤثری به شرح ذیل بردارد:
1. گام اول: مهار فساد و سوداگری- مسلما دریافت تسهیلات از طریق یک بانک خصوصی که به اصول بانکداری معتقد و تحتنظارت بانک مرکزی و سهامداران خود است و به ارائه گزارشهای عملکرد شفاف دورهای میپردازد تا حد زیادی میتواند فساد و اختلاس را در تأمین مالی کسبوکارهای خرد، کوچک و متوسط کاهش دهد.
2. گام دوم: مردمیسازی اقتصاد- در صورتیکه بانکهای خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد به پرداخت تسهیلات به متقاضیان بپردازند درواقع خلأ موجود در زمینه ایجاد کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد توسط خود مردم پوشش داده شده است. همچنین این بانک با توجه به مطالعات و تحقیقات بازار بهینه خود به گونهای عمل خواهد کرد که سود خود و کسبوکارهای ایجادشده را حداکثر کند.
3. گام سوم: وابستگیزدایی از نفت- یک سؤال مهم این است که چرا کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک با توجه به سهم بالایی که در اشتغال کشور دارند (45 درصد)، اما سهم آنها در ارزشافزوده ناخالص کشور هشت درصد است. این امر میتواند به دلیل آن باشد که بیشتر فعالیتهای کارآفرینی در ایران نوآورانه نیستند و فناوریهای چندان سطح بالا ندارند.
حال اگر یک بانک خصوصی تأسیس شود از آنجا که آن بانک به دنبال سودآوری است و سودآوری و معوقنشدن مطالبات آن نیز در گرو سودآوری بالاتر و پایداری کسبوکارهایی است که اخذ تسهیلات کردهاند در نتیجه این بانک به مزیتهای موجود در کشور توجه خواهد کرد. از آنجایی که یکی از مزیتهای مهم کشور نیروی جوان تحصیلکرده است، توجه به این امر توسط بانک مذکور میتواند جهتگیری فعالیتهای کارآفرینی را به سمت فعالیتهای نوآورانه و استفاده از فناوریهای نوین سوق دهد که دربرگیرنده ویژگی دانشبنیانبودن اقتصاد مقاومتی خواهد بود.
4. گام چهارم: خرید کالای داخلی- مسلما هر فردی دارای این حق است که درآمد خود را به خرید کالایی با بیشترین کیفیت و کمترین قیمت اختصاص دهد. در نتیجه خرید کالای داخلی محقق نخواهد شد جز در سایه دستیابی به نوآوری و بهرهوری. مسلما یک بانک خصوصی نه از منظر حمایت که از منظر سودآوری خود، سودآوری کسبوکارهای ایجادشده را مدنظر قرار خواهد داد و بر این مبنا حداکثر تلاش خود را در جهت کسب اطمینان از اینکه کالای تولیدشده توسط تسهیلاتگیرندگان دارای مزیت رقابتی و قابلیت فروش باشد به کار خواهد بست. البته توجه به این نکته ضروری است که چنین بانکی اولویت خود را برای اعطای تسهیلات به افرادی قرار خواهد داد که بتوانند با استفاده از دانش و تجربه خود به میزان موردنیاز از بهرهوری و نوآوری در کسبوکار خود دست یابند. با این مقدمه میتوان دریافت که یک بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد تا چه حدی میتواند کشور را در راستای دستیابی به اهداف کلان خود که برگرفته از سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی است یاری کند. حال سؤال دیگر این است که آیا یک بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد میتواند سودآور باشد؟
شرکت مشاوره مکنزی اعلام کرده است درآمد بانکها در بازارهای نوظهور از ارائه خدمات به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در سال 2010، 150میلیارد دلار بوده است که حدودا برابر با 17 درصد کل درآمد بانکها در این کشورهاست. همچنین براساس تخمین این شرکت میزان درآمد بانکها از این کسبوکارها در سال 2015 به عدد 367میلیارد دلار خواهد رسید. همچنین براساس تحلیل شرکت سوئیسی ResponsAbility اگرچه انتظار میرود اقتصادهای پیشرفته در کوتاهمدت رشد کمی را تجربه کنند اما اقتصادهایی که از بازار تسهیلات خرد بزرگی برخوردار هستند در سال 2016 از رشد تولید ناخالص داخلی بالایی برخوردار خواهند بود. علاوه بر اینکه براساس تخمین مکنزی و IFC در سال 2011، 41 تا 50 درصد کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در خاورمیانه و شمال آفریقا یا تسهیلاتی دریافت نکردهاند یا میزان تسهیلات دریافتی آنها کافی نبوده است. همچنین سهم کم این کسبوکارها در اشتغال و ارزشافزوده ناخالص کشور در مقایسه با کشورهای پیشرفته نشان میدهد در آینده کشور نیازمند است در جهت افزایش سهم این کسبوکارها حرکت کند، که این امر خود دلیلی بر جذابیت بازار تأمین مالی کسبوکارهای متوسط، کوچک و
خرد برای سرمایهگذاران است. علاوه بر این نتایج نظرسنجی IFC از مدیران بانکهای بینالمللی بیانگر این است که 83 درصد آنها معتقد هستند این بازار در کشورهای درحالتوسعه از نظر اندازه بزرگ و از نظر چشمانداز مثبت است. براساس این مطالعه بانکهای کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در کشورهای نوظهور میتوانند بسیار سودآور باشند بهگونهای که بازده حقوق صاحبان سهام تعدیلشده به هزینه سرمایهای، معادل 28 درصد داشته باشند. اما باید توجه داشت این بانکها با چالشهایی مواجه هستند که عبارتند از:
1. در مقایسه با بانکداری مرسوم، این بانکها دارای درآمد کمتری به ازای هر مشتری هستند.
2. ریسک ازبینرفتن تسهیلات برای این بانکها میتواند بالا باشد.
3. این بانکها جهت ارائه خدمات به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد نیاز به حضور جغرافیایی برای ارائه خدماتشان دارند.
4. دارای مشتریان پراکنده هستند.
5. میزان دسترسی به اطلاعات مشتریان برای آنها ضعیف است.
6. مشتریان آنها فاقد دانش کافی درزمینههای مالی و کسبوکار هستند
7. محیط کسبوکارها برای مشتریان این بانکها اغلب ضعیف است.
این در حالی است که این بانکها میتوانند با اجرائیکردن راهکارهایی از قبیل:
1- تلاش در جهت شناخت تفضیلی مشتریان هدف،
2- داشتن هزینههای بسیار پایین عملیاتی،
3- مدیریت ریسک به صورت خلاقانه،
4- توانمندسازی مشتریان
5- مشارکت با حاکمیت
بر چالشهای ذکرشده فائق آیند و به سودآوری مناسب دست یابند. همانگونه که اشاره شد باوجود چالشهای فوق بانکهای خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در دنیا (مانند بانک ICICI) در حال حاضر با سودآوری به فعالیت اشتغال دارند و در ایران نیز به شایستگی میتوان اینگونه عمل کرد.
براساس پیشنویس لایحه برنامه ششم توسعه پیشنهاد شده بود به منظور تقویت و توسعه کارآفرینی و تأمین مالی کسبوکارهای خرد و کوچک، بانکی با نام بانک کسبوکار کوچک از طریق ادغام صندوق کارآفرینی امید و سایر نهادهای مالی مرتبط به تشخیص دولت راهاندازی شود. با نگاهی به نظر کارشناسان درمورد این مطلب میتوان دریافت که برخی از آنها موافق با ایجاد این بانک تخصصی دولتی هستند و برخی دیگر نسبت به آن نظر مثبتی ندارند. مخالفان بر این اعتقادند که 1- مشکل اصلی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد، شرایط اقتصاد کلان و نامناسببودن فضای کسبوکار کشور است و 2- عملکرد بانکهای تخصصی در گذشته مناسب نبوده است، در نتیجه اضافهشدن یک بانک تخصصی دیگر مشکلی از مشکلات کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک را حل نخواهد کرد و تنها دیوانسالاری دولتی را افزایش خواهد داد. موافقان نیز معتقدند یک خلأ تأمین مالی برای کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک وجود دارد که اگر بانک کسبوکارهای کوچک تأسیس شود و براساس ضوابط و سازوکارهای متناسب اقدام به اعطای تسهیلات به کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک کند، میتواند این مشکل را مرتفع کند. اما نکتهای که در این میان مغفول مانده است توجه به این مطلب است که میتوان بانکهای خصوصی کارآمدی تأسیس کرد که به تأمین مالی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد بپردازند. این امر میتواند:
1. سبب کاهش دولتیبودن اقتصاد کشور شود،
2. از هدررفتن منابع دولتی جلوگیری کند و 3. کسبوکارهایی با پایداری و سودآوری ایجاد کند؛
همچنین به نظر میرسد تأسیس چند بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک میتواند در حد خود در راستای اجرائیکردن چهار گام از پنج گام عملی اقتصاد مقاومتی قدمهای مؤثری به شرح ذیل بردارد:
1. گام اول: مهار فساد و سوداگری- مسلما دریافت تسهیلات از طریق یک بانک خصوصی که به اصول بانکداری معتقد و تحتنظارت بانک مرکزی و سهامداران خود است و به ارائه گزارشهای عملکرد شفاف دورهای میپردازد تا حد زیادی میتواند فساد و اختلاس را در تأمین مالی کسبوکارهای خرد، کوچک و متوسط کاهش دهد.
2. گام دوم: مردمیسازی اقتصاد- در صورتیکه بانکهای خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد به پرداخت تسهیلات به متقاضیان بپردازند درواقع خلأ موجود در زمینه ایجاد کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد توسط خود مردم پوشش داده شده است. همچنین این بانک با توجه به مطالعات و تحقیقات بازار بهینه خود به گونهای عمل خواهد کرد که سود خود و کسبوکارهای ایجادشده را حداکثر کند.
3. گام سوم: وابستگیزدایی از نفت- یک سؤال مهم این است که چرا کسبوکارهای متوسط، خرد و کوچک با توجه به سهم بالایی که در اشتغال کشور دارند (45 درصد)، اما سهم آنها در ارزشافزوده ناخالص کشور هشت درصد است. این امر میتواند به دلیل آن باشد که بیشتر فعالیتهای کارآفرینی در ایران نوآورانه نیستند و فناوریهای چندان سطح بالا ندارند.
حال اگر یک بانک خصوصی تأسیس شود از آنجا که آن بانک به دنبال سودآوری است و سودآوری و معوقنشدن مطالبات آن نیز در گرو سودآوری بالاتر و پایداری کسبوکارهایی است که اخذ تسهیلات کردهاند در نتیجه این بانک به مزیتهای موجود در کشور توجه خواهد کرد. از آنجایی که یکی از مزیتهای مهم کشور نیروی جوان تحصیلکرده است، توجه به این امر توسط بانک مذکور میتواند جهتگیری فعالیتهای کارآفرینی را به سمت فعالیتهای نوآورانه و استفاده از فناوریهای نوین سوق دهد که دربرگیرنده ویژگی دانشبنیانبودن اقتصاد مقاومتی خواهد بود.
4. گام چهارم: خرید کالای داخلی- مسلما هر فردی دارای این حق است که درآمد خود را به خرید کالایی با بیشترین کیفیت و کمترین قیمت اختصاص دهد. در نتیجه خرید کالای داخلی محقق نخواهد شد جز در سایه دستیابی به نوآوری و بهرهوری. مسلما یک بانک خصوصی نه از منظر حمایت که از منظر سودآوری خود، سودآوری کسبوکارهای ایجادشده را مدنظر قرار خواهد داد و بر این مبنا حداکثر تلاش خود را در جهت کسب اطمینان از اینکه کالای تولیدشده توسط تسهیلاتگیرندگان دارای مزیت رقابتی و قابلیت فروش باشد به کار خواهد بست. البته توجه به این نکته ضروری است که چنین بانکی اولویت خود را برای اعطای تسهیلات به افرادی قرار خواهد داد که بتوانند با استفاده از دانش و تجربه خود به میزان موردنیاز از بهرهوری و نوآوری در کسبوکار خود دست یابند. با این مقدمه میتوان دریافت که یک بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد تا چه حدی میتواند کشور را در راستای دستیابی به اهداف کلان خود که برگرفته از سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی است یاری کند. حال سؤال دیگر این است که آیا یک بانک خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد میتواند سودآور باشد؟
شرکت مشاوره مکنزی اعلام کرده است درآمد بانکها در بازارهای نوظهور از ارائه خدمات به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در سال 2010، 150میلیارد دلار بوده است که حدودا برابر با 17 درصد کل درآمد بانکها در این کشورهاست. همچنین براساس تخمین این شرکت میزان درآمد بانکها از این کسبوکارها در سال 2015 به عدد 367میلیارد دلار خواهد رسید. همچنین براساس تحلیل شرکت سوئیسی ResponsAbility اگرچه انتظار میرود اقتصادهای پیشرفته در کوتاهمدت رشد کمی را تجربه کنند اما اقتصادهایی که از بازار تسهیلات خرد بزرگی برخوردار هستند در سال 2016 از رشد تولید ناخالص داخلی بالایی برخوردار خواهند بود. علاوه بر اینکه براساس تخمین مکنزی و IFC در سال 2011، 41 تا 50 درصد کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در خاورمیانه و شمال آفریقا یا تسهیلاتی دریافت نکردهاند یا میزان تسهیلات دریافتی آنها کافی نبوده است. همچنین سهم کم این کسبوکارها در اشتغال و ارزشافزوده ناخالص کشور در مقایسه با کشورهای پیشرفته نشان میدهد در آینده کشور نیازمند است در جهت افزایش سهم این کسبوکارها حرکت کند، که این امر خود دلیلی بر جذابیت بازار تأمین مالی کسبوکارهای متوسط، کوچک و
خرد برای سرمایهگذاران است. علاوه بر این نتایج نظرسنجی IFC از مدیران بانکهای بینالمللی بیانگر این است که 83 درصد آنها معتقد هستند این بازار در کشورهای درحالتوسعه از نظر اندازه بزرگ و از نظر چشمانداز مثبت است. براساس این مطالعه بانکهای کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در کشورهای نوظهور میتوانند بسیار سودآور باشند بهگونهای که بازده حقوق صاحبان سهام تعدیلشده به هزینه سرمایهای، معادل 28 درصد داشته باشند. اما باید توجه داشت این بانکها با چالشهایی مواجه هستند که عبارتند از:
1. در مقایسه با بانکداری مرسوم، این بانکها دارای درآمد کمتری به ازای هر مشتری هستند.
2. ریسک ازبینرفتن تسهیلات برای این بانکها میتواند بالا باشد.
3. این بانکها جهت ارائه خدمات به کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد نیاز به حضور جغرافیایی برای ارائه خدماتشان دارند.
4. دارای مشتریان پراکنده هستند.
5. میزان دسترسی به اطلاعات مشتریان برای آنها ضعیف است.
6. مشتریان آنها فاقد دانش کافی درزمینههای مالی و کسبوکار هستند
7. محیط کسبوکارها برای مشتریان این بانکها اغلب ضعیف است.
این در حالی است که این بانکها میتوانند با اجرائیکردن راهکارهایی از قبیل:
1- تلاش در جهت شناخت تفضیلی مشتریان هدف،
2- داشتن هزینههای بسیار پایین عملیاتی،
3- مدیریت ریسک به صورت خلاقانه،
4- توانمندسازی مشتریان
5- مشارکت با حاکمیت
بر چالشهای ذکرشده فائق آیند و به سودآوری مناسب دست یابند. همانگونه که اشاره شد باوجود چالشهای فوق بانکهای خصوصی کسبوکارهای متوسط، کوچک و خرد در دنیا (مانند بانک ICICI) در حال حاضر با سودآوری به فعالیت اشتغال دارند و در ایران نیز به شایستگی میتوان اینگونه عمل کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.