الفویژه، سریال مدیران است
عباس نعمتی
مهمترین دستاورد سریالهای الفویژه تبدیلشدن این سریالها به خاطره قومی است. دهه 50 «داییجان ناپلئون»، دهه 60 «هزاردستان»، «سربداران»، «میرزاکوچک»، «ابنسینا» و...، دهه 70 «امامعلی(ع)»، «امامرضا(ع)»، «کیف انگلیسی» و «روزی روزگاری»، دهه 80 «مختار»، «یوسف(ع)»، «دکترقریب»، «مدار صفردرجه» و... .
تلویزیون سالانه چندده سریال میسازد و عموما بعد از یکی، دوماه یادمان میرود داستان آنچه بوده و بعد از یکی، دوسال نامش هم از یاد میرود. اما سریال الفویژه باید در خاطرهها بماند و بعد از 10، 20 سال جزء نوستالژی یک عصر شود. دراینمیان سریالهای الفویژهای هم بودهاند که تمامشده، نشده، در ذهنها تمام شدهاند. فرق این دست الفویژهها که یکی از نمونههایش همین الان در حال پخش است با نمونههای موفق در چیست؟ بگذارید سؤال را عامتر کنم. سریال خوب بیش از همه مدیون کیست؟
فیلمنامهنویس؟ کارگردان؟ تهیهکننده؟ یا بازیگر خوب؟
من قطعا خواهم گفت، سریال خوب مدیون مدیر خوب است. همچنانکه سریال بد هم مدیون مدیرگروه بد است. یک مدیر خوب یکسال کار میکند، تحلیل میکند، سبک، سنگین میکند و بالاخره هفت، هشتتا تصمیم میگیرد. یکسال فکر میکند تا برای هفت، هشتتا سریال تصمیم بگیرد. اینکه این هفت، هشتتا سریال، برای چه زمانی، در چه موضوعی، با چه ژانری، در چند قسمت با چه کسی و با چه تحلیلی باید ساخته شود؟ مدیر خوب یکسال تلاش میکند و خودش را چندسال پیر میکند تا این هفت، هشتتا را بیابد و تصمیم بگیرد. مدیرگروه بد میگوید، کاری ندارد که به جای یکسال تلاشکردن در یک روز و بهجای هفت، هشتتا، 10، 15تا تصمیم میگیرم! این یک مدیر خوب است که یکسال تحقیق، مطالعه و مشورت میکند، تا هفت، هشت موضوع خوب بیابد. بعد نوبت به شناسایی و کنارهمچیدن گروه خوب برای ساخت یک اثر میرسد. یک مدیر خوب میداند، بهاصطلاح کدام ترکیب جواب میدهد. بعد از انتخاب درست، تازه وقت رفتوآمد و تعامل با تیم سازنده است تا آن مفهوم و موضوع برایشان درونی شود و در تاروپود اثر قرار گیرد؛ یک کار نفسگیر، خستهکننده و زمانبر.
نهایتا هم وقتی اثری خوب میشود، همه سوتوکفها برای کارگردان و نویسنده و بازیگر و تهیهکننده است و مدیر خوب هیچکجا حتی نزد مدیران ارشد دیده نمیشود. شاهد مثال آن این است که چهکسی میداند مدیرگروه «هزاردستان» یا «سربداران»، «امیرکبیر»، «ابنسینا» و «امامعلی(ع)» در زمان محمد هاشمی که بوده است؟ ولی عموما عوامل سازنده و تولیدی این آثار را میشناسند.
حالا یک مدیرگروه بد چه میکند؟ او میداند کسی در آینده از او یاد نخواهد کرد. او هم مثل مدیر خوب، تصمیم میگیرد اما راه ساده را انتخاب میکند. دیگر آنقدر انرژی نمیگذارد. همان تصمیماتی که یک مدیر خوب با عرقریزان روح و سختی میگیرد، او بدون استرس و دردسر میگیرد. خود را نیازمند فهمیدن و یافتن تحلیل نمیداند. بههمیندلیل، اهل مشاوره و مطالعه و تفکر نیست. پس نمیتواند از میان موضوعات ضروری، آن چند موضوع ضروریتر را درست انتخاب کند. بههمیندلیل هدفگیریاش غلط است. آدمها و تخصصشان را درست نمیشناسد و بههمیندلیل ترکیبات غلط میسازد.
گاه کنار هم قراردادن چند مهره عالی ترکیب بد میدهد. گاه انتخاب غلط نویسندهای خوب در کنار تهیهکنندهای خوب یا کارگردانی خوب، محصولی بد میدهد. یا کسی به درد موضوع و ژانری میخورد و محصول خوبی میشود و همان شخص در موضوعی دیگر و ژانری دیگر فاجعه میشود. مدیر بد بهجای آنکه توضیح دهد این ترکیب را با چه منطقی انتخاب کرده، شروع میکند به تجزیهکردن و اینکه اینها آدمهای جوابپسدادهای هستند و سوابق خوبی داشتند و... .
همچنین مدیرگروه بد بهجای همراهی و تعامل مداوم با گروه سازنده، برای آنکه آن موضوع و مفهوم برای گروه سازنده درونی شود، به دستور کار فکر میکند. مثلا سفارش میدهد سریالی میخواهیم درخصوص انقلاب و به نظرش وقتی میگوید انقلاب یا خانواده یا دین، محصول باید خیلی خوب شود و همانی شود که او خواسته! به همین سادگی!
من در این 15سالی که دور و نزدیک دستی بر آتش تلویزیون داشتهام، کاری نبوده که خوب درآمده باشد و مدیری تا نیمهشب درگیر مستقیم کار نبوده باشد. اینها همه درخصوص سریالهای روتین و هفتگی و طبقه «ب» است. آنوقت تصور کنید مدیریت سریال الفویژه چقدر حائزاهمیت است. تاریخ تلویزیون گواه این است، سریال الفویژه سریال مدیران است تا هنرمندان. الفویژههای هر دوره همیشه مدیون یک مدیر جسور بوده که تصمیمات او نافذ بوده و مدیران ارشد سیما و سازمان به او اطمینان کامل داشتهاند و او صرفا وقتش معطوف اینگونه سریالها بوده و درگیر آنتن دوماه و ششماه بعد نبوده است. این مدیر دنبال قانعکردن این گروه و آن گروه و این دسته و آن دسته نبوده و کارش را پیش برده است. اساسا الفویژه زمانی پیش میرود که یک نفر صرفا متمرکز، مسئول الفهای ویژه و کاملا تصمیماتش نافذ باشد و نیاز نباشد، برای هر تصمیم کوچکی به چندیننفر پاسخ دهد و چندیننفر را راضی کند. اگر غیر از این باشد، اصولا الفویژهای ساخته نمیشود؛ اتفاقی که در نیمه دوم مدیریت ضرغامی و با آمدن دارابی رخ داد. هیچکس نبود حرف اول و آخر را در مورد الفهایویژه بزند و نهایتا آن شد که پنج
سریال نهاییشده برای ساخت الفویژه (سلمان، موسی، خواجه نصیرالدین، اقبال لاهوری و صاعقه خاموش) عملا متوقف شدند. تنها در این دوره، سریال «معمای شاهِ» ورزی بهعنوان تنها سریال این دوران ساخته شد؛ کاری که امروز هیچکس مسئولیت آن را نمیپذیرد. مشکلی که در یکسال گذشته رسانه ملی درخصوص سریالهای الفویژه دچار آن شده، جدای از مسائل مالی، عبارت است از اینکه مسئولیت ساختهشدن یا نشدن الفویژه با چه کسی است؟ وقتی میگوییم مسئول الفویژه کیست، یعنی اگر گفت این سریال شروع شود یا متوقف شود، دیگر کسی روی حرف او حرف نزند. متأسفانه در چارت جدید نمایشی سازمان، هم مدیر مرکز گسترش فیلمنامه و هم مدیر مرکز امور نمایش درگیر تمام سریالها هستند و طبیعی است در این فرمت فشار آنتن فراغتی برای رسیدن به الفهای ویژه را نمیدهد. وقتی میگویم فرصت تصمیمگیری منظورم یک بله یا خیر یا هفتهای یک جلسه با تیم سریال الفویژه نیست. بلکه باید تمام توجهت در 24 ساعت به این موضوع باشد. به نظرم وقتی الفویژه ساخته خواهد شد که سازمان یک نفر را با تمام اختیارات دربست برای الفویژه قرار دهد. پس از آن در گام نخست دو سریال «موسی» و «سلمان» را به هر
نحوی شده راهاندازی کند. چرا میگویم یک مسئول که اختیارات کامل داشته باشد و از آنتن فارغ باشد؛ در وضع فعلی جدا از مشکلات مالی، بیش از یکسال است که سریال «موسی» و «سلمان» درگیر خواندن و نظردادن هستند. وقتی میانگین ساختهشدن یک سریال الفویژه هشت سال است و یکسالونیم از آمدن محمد سرافراز گذشته، اگر این دوسریال امروز شروع شوند یکی، دوسال آخر مدیریت محمد سرافراز پخش خواهند شد و اگر یکی دوسال دیگر این سریالها طول بکشند تا راه بیفتند، اتمام آنها به تغییر مدیریت میخورد و مدیر جدید و سیاست جدید و... . در حوزه تاریخ دین تنها دو نفر در تلویزیون توانستند با مخاطب انبوه ارتباط بگیرند؛ داوود میرباقری و زندهیاد سلحشور. برای رسانه ملی زیبنده نیست که سلحشور بعد از «یوسف پیامبر» بیکار ماند و داوود میرباقری پس از «مختار» درگیر ساخت «دندونطلا» برای شبکه خانگی شد.
نکته آخر درخصوص مشکلات مالی سازمان برای تولید الفویژه است. در زمان علی لاریجانی به دلیل پایینآمدن پول نفت، سازمان دچار مشکل مالی شده بود. در آن زمان سازمان برای ساخت سریال«امام رضا(ع)» به صورت جداگانه به سراغ تأمین بودجه رفت. الان هم به نظر میرسد، میشود برای این دو سریال به صورت مستقل رایزنی و سرمایهشان تأمین شود. تمام نگرانی این است که این دو سریال که میتوانند به دلیل متن و سابقه عوامل توان ارتباط با مخاطب انبوه را داشته باشند، ساخته نشوند و سازندگان آنها درگیر امور و کارهای دیگر شوند و درعوض کارهایی مانند «معمای شاه»، از راه رسیده، نرسیده ساخته شوند.
مهمترین دستاورد سریالهای الفویژه تبدیلشدن این سریالها به خاطره قومی است. دهه 50 «داییجان ناپلئون»، دهه 60 «هزاردستان»، «سربداران»، «میرزاکوچک»، «ابنسینا» و...، دهه 70 «امامعلی(ع)»، «امامرضا(ع)»، «کیف انگلیسی» و «روزی روزگاری»، دهه 80 «مختار»، «یوسف(ع)»، «دکترقریب»، «مدار صفردرجه» و... .
تلویزیون سالانه چندده سریال میسازد و عموما بعد از یکی، دوماه یادمان میرود داستان آنچه بوده و بعد از یکی، دوسال نامش هم از یاد میرود. اما سریال الفویژه باید در خاطرهها بماند و بعد از 10، 20 سال جزء نوستالژی یک عصر شود. دراینمیان سریالهای الفویژهای هم بودهاند که تمامشده، نشده، در ذهنها تمام شدهاند. فرق این دست الفویژهها که یکی از نمونههایش همین الان در حال پخش است با نمونههای موفق در چیست؟ بگذارید سؤال را عامتر کنم. سریال خوب بیش از همه مدیون کیست؟
فیلمنامهنویس؟ کارگردان؟ تهیهکننده؟ یا بازیگر خوب؟
من قطعا خواهم گفت، سریال خوب مدیون مدیر خوب است. همچنانکه سریال بد هم مدیون مدیرگروه بد است. یک مدیر خوب یکسال کار میکند، تحلیل میکند، سبک، سنگین میکند و بالاخره هفت، هشتتا تصمیم میگیرد. یکسال فکر میکند تا برای هفت، هشتتا سریال تصمیم بگیرد. اینکه این هفت، هشتتا سریال، برای چه زمانی، در چه موضوعی، با چه ژانری، در چند قسمت با چه کسی و با چه تحلیلی باید ساخته شود؟ مدیر خوب یکسال تلاش میکند و خودش را چندسال پیر میکند تا این هفت، هشتتا را بیابد و تصمیم بگیرد. مدیرگروه بد میگوید، کاری ندارد که به جای یکسال تلاشکردن در یک روز و بهجای هفت، هشتتا، 10، 15تا تصمیم میگیرم! این یک مدیر خوب است که یکسال تحقیق، مطالعه و مشورت میکند، تا هفت، هشت موضوع خوب بیابد. بعد نوبت به شناسایی و کنارهمچیدن گروه خوب برای ساخت یک اثر میرسد. یک مدیر خوب میداند، بهاصطلاح کدام ترکیب جواب میدهد. بعد از انتخاب درست، تازه وقت رفتوآمد و تعامل با تیم سازنده است تا آن مفهوم و موضوع برایشان درونی شود و در تاروپود اثر قرار گیرد؛ یک کار نفسگیر، خستهکننده و زمانبر.
نهایتا هم وقتی اثری خوب میشود، همه سوتوکفها برای کارگردان و نویسنده و بازیگر و تهیهکننده است و مدیر خوب هیچکجا حتی نزد مدیران ارشد دیده نمیشود. شاهد مثال آن این است که چهکسی میداند مدیرگروه «هزاردستان» یا «سربداران»، «امیرکبیر»، «ابنسینا» و «امامعلی(ع)» در زمان محمد هاشمی که بوده است؟ ولی عموما عوامل سازنده و تولیدی این آثار را میشناسند.
حالا یک مدیرگروه بد چه میکند؟ او میداند کسی در آینده از او یاد نخواهد کرد. او هم مثل مدیر خوب، تصمیم میگیرد اما راه ساده را انتخاب میکند. دیگر آنقدر انرژی نمیگذارد. همان تصمیماتی که یک مدیر خوب با عرقریزان روح و سختی میگیرد، او بدون استرس و دردسر میگیرد. خود را نیازمند فهمیدن و یافتن تحلیل نمیداند. بههمیندلیل، اهل مشاوره و مطالعه و تفکر نیست. پس نمیتواند از میان موضوعات ضروری، آن چند موضوع ضروریتر را درست انتخاب کند. بههمیندلیل هدفگیریاش غلط است. آدمها و تخصصشان را درست نمیشناسد و بههمیندلیل ترکیبات غلط میسازد.
گاه کنار هم قراردادن چند مهره عالی ترکیب بد میدهد. گاه انتخاب غلط نویسندهای خوب در کنار تهیهکنندهای خوب یا کارگردانی خوب، محصولی بد میدهد. یا کسی به درد موضوع و ژانری میخورد و محصول خوبی میشود و همان شخص در موضوعی دیگر و ژانری دیگر فاجعه میشود. مدیر بد بهجای آنکه توضیح دهد این ترکیب را با چه منطقی انتخاب کرده، شروع میکند به تجزیهکردن و اینکه اینها آدمهای جوابپسدادهای هستند و سوابق خوبی داشتند و... .
همچنین مدیرگروه بد بهجای همراهی و تعامل مداوم با گروه سازنده، برای آنکه آن موضوع و مفهوم برای گروه سازنده درونی شود، به دستور کار فکر میکند. مثلا سفارش میدهد سریالی میخواهیم درخصوص انقلاب و به نظرش وقتی میگوید انقلاب یا خانواده یا دین، محصول باید خیلی خوب شود و همانی شود که او خواسته! به همین سادگی!
من در این 15سالی که دور و نزدیک دستی بر آتش تلویزیون داشتهام، کاری نبوده که خوب درآمده باشد و مدیری تا نیمهشب درگیر مستقیم کار نبوده باشد. اینها همه درخصوص سریالهای روتین و هفتگی و طبقه «ب» است. آنوقت تصور کنید مدیریت سریال الفویژه چقدر حائزاهمیت است. تاریخ تلویزیون گواه این است، سریال الفویژه سریال مدیران است تا هنرمندان. الفویژههای هر دوره همیشه مدیون یک مدیر جسور بوده که تصمیمات او نافذ بوده و مدیران ارشد سیما و سازمان به او اطمینان کامل داشتهاند و او صرفا وقتش معطوف اینگونه سریالها بوده و درگیر آنتن دوماه و ششماه بعد نبوده است. این مدیر دنبال قانعکردن این گروه و آن گروه و این دسته و آن دسته نبوده و کارش را پیش برده است. اساسا الفویژه زمانی پیش میرود که یک نفر صرفا متمرکز، مسئول الفهای ویژه و کاملا تصمیماتش نافذ باشد و نیاز نباشد، برای هر تصمیم کوچکی به چندیننفر پاسخ دهد و چندیننفر را راضی کند. اگر غیر از این باشد، اصولا الفویژهای ساخته نمیشود؛ اتفاقی که در نیمه دوم مدیریت ضرغامی و با آمدن دارابی رخ داد. هیچکس نبود حرف اول و آخر را در مورد الفهایویژه بزند و نهایتا آن شد که پنج
سریال نهاییشده برای ساخت الفویژه (سلمان، موسی، خواجه نصیرالدین، اقبال لاهوری و صاعقه خاموش) عملا متوقف شدند. تنها در این دوره، سریال «معمای شاهِ» ورزی بهعنوان تنها سریال این دوران ساخته شد؛ کاری که امروز هیچکس مسئولیت آن را نمیپذیرد. مشکلی که در یکسال گذشته رسانه ملی درخصوص سریالهای الفویژه دچار آن شده، جدای از مسائل مالی، عبارت است از اینکه مسئولیت ساختهشدن یا نشدن الفویژه با چه کسی است؟ وقتی میگوییم مسئول الفویژه کیست، یعنی اگر گفت این سریال شروع شود یا متوقف شود، دیگر کسی روی حرف او حرف نزند. متأسفانه در چارت جدید نمایشی سازمان، هم مدیر مرکز گسترش فیلمنامه و هم مدیر مرکز امور نمایش درگیر تمام سریالها هستند و طبیعی است در این فرمت فشار آنتن فراغتی برای رسیدن به الفهای ویژه را نمیدهد. وقتی میگویم فرصت تصمیمگیری منظورم یک بله یا خیر یا هفتهای یک جلسه با تیم سریال الفویژه نیست. بلکه باید تمام توجهت در 24 ساعت به این موضوع باشد. به نظرم وقتی الفویژه ساخته خواهد شد که سازمان یک نفر را با تمام اختیارات دربست برای الفویژه قرار دهد. پس از آن در گام نخست دو سریال «موسی» و «سلمان» را به هر
نحوی شده راهاندازی کند. چرا میگویم یک مسئول که اختیارات کامل داشته باشد و از آنتن فارغ باشد؛ در وضع فعلی جدا از مشکلات مالی، بیش از یکسال است که سریال «موسی» و «سلمان» درگیر خواندن و نظردادن هستند. وقتی میانگین ساختهشدن یک سریال الفویژه هشت سال است و یکسالونیم از آمدن محمد سرافراز گذشته، اگر این دوسریال امروز شروع شوند یکی، دوسال آخر مدیریت محمد سرافراز پخش خواهند شد و اگر یکی دوسال دیگر این سریالها طول بکشند تا راه بیفتند، اتمام آنها به تغییر مدیریت میخورد و مدیر جدید و سیاست جدید و... . در حوزه تاریخ دین تنها دو نفر در تلویزیون توانستند با مخاطب انبوه ارتباط بگیرند؛ داوود میرباقری و زندهیاد سلحشور. برای رسانه ملی زیبنده نیست که سلحشور بعد از «یوسف پیامبر» بیکار ماند و داوود میرباقری پس از «مختار» درگیر ساخت «دندونطلا» برای شبکه خانگی شد.
نکته آخر درخصوص مشکلات مالی سازمان برای تولید الفویژه است. در زمان علی لاریجانی به دلیل پایینآمدن پول نفت، سازمان دچار مشکل مالی شده بود. در آن زمان سازمان برای ساخت سریال«امام رضا(ع)» به صورت جداگانه به سراغ تأمین بودجه رفت. الان هم به نظر میرسد، میشود برای این دو سریال به صورت مستقل رایزنی و سرمایهشان تأمین شود. تمام نگرانی این است که این دو سریال که میتوانند به دلیل متن و سابقه عوامل توان ارتباط با مخاطب انبوه را داشته باشند، ساخته نشوند و سازندگان آنها درگیر امور و کارهای دیگر شوند و درعوض کارهایی مانند «معمای شاه»، از راه رسیده، نرسیده ساخته شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.