بازنگری در مفهوم انقلاب
«10 روزی که جهان را تکان داد» عنوان کتابی است که «جان رید» روزنامهنگار آمریکایی با آن، چشمان جوانانی چون ما را به خود خیره کرد تا بدانیم در روزهای نخست انقلاب سوسیالیستی روسیه چه گذشت؛ انقلابی که بعدها با خطی قرمز بر صفحات تاریخ تحت عنوان «انقلاب اکتبر» نقش شد. این کتاب اکنون جزء آثار کلاسیک و مربوط به ادبیات انقلابی است. انقلاب روسیه میخواست چهره جهان را تغییر دهد. انقلابی بود که نظریهپردازانش آن را از افکار «کارل مارکس» گرفتند و میرفتند تا با تأسیس نظامی جدید به سرمایهداری پایان دهند و الگوی جدیدی از عدالت و انسانیت به نمایش بگذارند. تاریخ اما حرفهای دیگری داشت. هنوز خاکستر جنگ دوم جهانی که در جریان آن 56 میلیون نفر کشته شدند، فروننشسته بود که معلوم شد دو نمونه سرمایهداری کره خاکی را بین خود تقسیم کردهاند: یکی سرمایهداری بازار آزاد به رهبری غرب و کشورهایی که در گردونه آن قرار میگرفتند و دیگری سرمایهداری دولتی به نمایندگی اتحاد جماهیر شوروی و چین به همراه سایر دولتهایی که در گردونه آن قرار میگرفتند. به این ترتیب رؤیاهای نخبگان جهان که به دنبال تفکرات عدالتخواهانه بودند به کابوسی سیاه تبدیل
شد؛ کابوسی که «جورج اورول» در کتاب معروف خود «1984» آن را بهخوبی به تصویر کشیده است.
جرقهای در تونس
انقلابهای عربی از پایان سال 2010 و با خودکشی یک جوان تونسی به نام «محمد بوعزیزی» شروع شد؛ آتشی که بوعزیزی بر خود زد، کل منطقه عربی را فراگرفت و بنیانهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی میرفت که استبداد را در این آتش بسوزاند. اما واکنش دیوانهوار نهادهای سلطهجو در خیابانها جوی خون به راه انداخت. کاهنان غارهای استبداد شرقی تا دیدند مردم آرام نگرفته و حاضر نیستند آینده را رها کنند و به همان گذشتهای که بود بچسبند، انواع و اقسام شعبدهها را به کار بردند و همه مارها و عقربهایشان را از صندوق جادو بیرون آوردند تا یک جا خشک و تر را با هم بسوزانند. آنها شعار میدادند یا ما یا اینکه هیچکس نباید زنده بماند. قاموس عرب هنوز از توصیف وقایع وحشتناکی که در سالهای گذشته جریان پیدا کرد، ناتوان است. تاریکی قصد کرده بود دوباره کسانی را که به سمت نور گریخته بودند، به غارهای خود بازگرداند. انقلاب اکتبر در ابتدای دهه دوم قرن بیستم به وقوع پیوست اما انقلابهای عربی در ابتدای دهه دوم قرن کنونی. بین این دو، یک قرن فاصله است؛ قرنی مملو از انقلابهای مکرر که شاید یکی از تأثیرگذارترین آنها را بتوان شورشهای دانشجویی در فرانسه دانست.
یکی دیگر از آنها انقلاب ایران بود که تأثیر شگرفی بر این کشور و بر کل خاورمیانه گذاشت و همچنان این تأثیرگذاری ادامه دارد. روشن است که بین روزگار جان رید و «10 روز» او که جهان را تکان داد، با روزگار اعرابی که هیچکس جز اعراب را تکان نداد، تفاوت بسیار است. قرنی از ایدئولوژیها و افکار و توهماتی سپری شد که اعراب در آن هیچ نقشی نداشتند؛ نه در تولید و نه در مصرفشان. روشنفکران عرب همهچیز را از غرب میگرفتند و درعینحال دشمنی غیرقابلفهمی با غرب داشتند. دشمنیای که از گرایشهای ایدئولوژیک آنها ناشی میشد. در این مدت جوامع عربی به حال خود رها شدند. در سایه جوامع پدرسالارانهای که از رحم امپراتوری عثمانی هنوز به درنیامده بود، به دامن نظامهای پدرسالارانه استعمار غربی و پس از آن قیمومیتهای رنگارنگ افتاد؛ کسانی بودند که میگفتند هرچه از اردوگاه غرب میآید، شر مطلق و آنچه از اردوگاه شرق میآید، کفر است.
چه باید کرد
بعد از پنج سال توفانی و خونین در جهان عرب که سرزمینهای عربی را در معرض زلزلهها و آتشفشانهای درونی و حملات از خارج قرار داد، حال چه باید کرد؟ بهتر نیست به اصل واژه انقلاب و ریشههایش برگردیم و ببینیم چرا اندیشههای عرب تغییر را بر نمیتابد؟ به عبارت دقیقتر، اعراب از زمان انقلاب اسلامی تاکنون خودشان را بین دو مفهوم از این واژه تقسیم کردهاند. یکی برداشتی که انقلاب را نوعی اصلاحات و نوسازی میشمارد و دیگری برداشتی که آن را تنها به صورت قیام علیه حاکم و ثبات کشور معنا میکند.
به نظر میرسد تداوم همین مشکل فرهنگی-تاریخی بود که جنبشهای «بهار عربی» را دچار شکاف و تفرقه و در نهایت ناکامی کرد. هدف از طرح این سؤال در اینجا آن است که به نظر ما باید در مفهوم انقلاب بازنگری اساسی کرد. باید در عملیات فکری تاریخی از نو این مفهوم را تفکیک کرد و معنای تازهای برای آن در جوامع عربی ساخت. این نکته را باید آویزه گوش کرد که بدون داشتن افرادی و گروههایی که از طریق یک انقلاب فکری، آزادی و ارادهشان را به دست آورده باشند، هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و ما قادر به هیچ انقلابی چه در زمینههای صنعتی یا علمی، اقتصادی و حقوقی یا ایجاد هرگونه توسعهای نیستیم.
«10 روزی که جهان را تکان داد» عنوان کتابی است که «جان رید» روزنامهنگار آمریکایی با آن، چشمان جوانانی چون ما را به خود خیره کرد تا بدانیم در روزهای نخست انقلاب سوسیالیستی روسیه چه گذشت؛ انقلابی که بعدها با خطی قرمز بر صفحات تاریخ تحت عنوان «انقلاب اکتبر» نقش شد. این کتاب اکنون جزء آثار کلاسیک و مربوط به ادبیات انقلابی است. انقلاب روسیه میخواست چهره جهان را تغییر دهد. انقلابی بود که نظریهپردازانش آن را از افکار «کارل مارکس» گرفتند و میرفتند تا با تأسیس نظامی جدید به سرمایهداری پایان دهند و الگوی جدیدی از عدالت و انسانیت به نمایش بگذارند. تاریخ اما حرفهای دیگری داشت. هنوز خاکستر جنگ دوم جهانی که در جریان آن 56 میلیون نفر کشته شدند، فروننشسته بود که معلوم شد دو نمونه سرمایهداری کره خاکی را بین خود تقسیم کردهاند: یکی سرمایهداری بازار آزاد به رهبری غرب و کشورهایی که در گردونه آن قرار میگرفتند و دیگری سرمایهداری دولتی به نمایندگی اتحاد جماهیر شوروی و چین به همراه سایر دولتهایی که در گردونه آن قرار میگرفتند. به این ترتیب رؤیاهای نخبگان جهان که به دنبال تفکرات عدالتخواهانه بودند به کابوسی سیاه تبدیل
شد؛ کابوسی که «جورج اورول» در کتاب معروف خود «1984» آن را بهخوبی به تصویر کشیده است.
جرقهای در تونس
انقلابهای عربی از پایان سال 2010 و با خودکشی یک جوان تونسی به نام «محمد بوعزیزی» شروع شد؛ آتشی که بوعزیزی بر خود زد، کل منطقه عربی را فراگرفت و بنیانهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی میرفت که استبداد را در این آتش بسوزاند. اما واکنش دیوانهوار نهادهای سلطهجو در خیابانها جوی خون به راه انداخت. کاهنان غارهای استبداد شرقی تا دیدند مردم آرام نگرفته و حاضر نیستند آینده را رها کنند و به همان گذشتهای که بود بچسبند، انواع و اقسام شعبدهها را به کار بردند و همه مارها و عقربهایشان را از صندوق جادو بیرون آوردند تا یک جا خشک و تر را با هم بسوزانند. آنها شعار میدادند یا ما یا اینکه هیچکس نباید زنده بماند. قاموس عرب هنوز از توصیف وقایع وحشتناکی که در سالهای گذشته جریان پیدا کرد، ناتوان است. تاریکی قصد کرده بود دوباره کسانی را که به سمت نور گریخته بودند، به غارهای خود بازگرداند. انقلاب اکتبر در ابتدای دهه دوم قرن بیستم به وقوع پیوست اما انقلابهای عربی در ابتدای دهه دوم قرن کنونی. بین این دو، یک قرن فاصله است؛ قرنی مملو از انقلابهای مکرر که شاید یکی از تأثیرگذارترین آنها را بتوان شورشهای دانشجویی در فرانسه دانست.
یکی دیگر از آنها انقلاب ایران بود که تأثیر شگرفی بر این کشور و بر کل خاورمیانه گذاشت و همچنان این تأثیرگذاری ادامه دارد. روشن است که بین روزگار جان رید و «10 روز» او که جهان را تکان داد، با روزگار اعرابی که هیچکس جز اعراب را تکان نداد، تفاوت بسیار است. قرنی از ایدئولوژیها و افکار و توهماتی سپری شد که اعراب در آن هیچ نقشی نداشتند؛ نه در تولید و نه در مصرفشان. روشنفکران عرب همهچیز را از غرب میگرفتند و درعینحال دشمنی غیرقابلفهمی با غرب داشتند. دشمنیای که از گرایشهای ایدئولوژیک آنها ناشی میشد. در این مدت جوامع عربی به حال خود رها شدند. در سایه جوامع پدرسالارانهای که از رحم امپراتوری عثمانی هنوز به درنیامده بود، به دامن نظامهای پدرسالارانه استعمار غربی و پس از آن قیمومیتهای رنگارنگ افتاد؛ کسانی بودند که میگفتند هرچه از اردوگاه غرب میآید، شر مطلق و آنچه از اردوگاه شرق میآید، کفر است.
چه باید کرد
بعد از پنج سال توفانی و خونین در جهان عرب که سرزمینهای عربی را در معرض زلزلهها و آتشفشانهای درونی و حملات از خارج قرار داد، حال چه باید کرد؟ بهتر نیست به اصل واژه انقلاب و ریشههایش برگردیم و ببینیم چرا اندیشههای عرب تغییر را بر نمیتابد؟ به عبارت دقیقتر، اعراب از زمان انقلاب اسلامی تاکنون خودشان را بین دو مفهوم از این واژه تقسیم کردهاند. یکی برداشتی که انقلاب را نوعی اصلاحات و نوسازی میشمارد و دیگری برداشتی که آن را تنها به صورت قیام علیه حاکم و ثبات کشور معنا میکند.
به نظر میرسد تداوم همین مشکل فرهنگی-تاریخی بود که جنبشهای «بهار عربی» را دچار شکاف و تفرقه و در نهایت ناکامی کرد. هدف از طرح این سؤال در اینجا آن است که به نظر ما باید در مفهوم انقلاب بازنگری اساسی کرد. باید در عملیات فکری تاریخی از نو این مفهوم را تفکیک کرد و معنای تازهای برای آن در جوامع عربی ساخت. این نکته را باید آویزه گوش کرد که بدون داشتن افرادی و گروههایی که از طریق یک انقلاب فکری، آزادی و ارادهشان را به دست آورده باشند، هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و ما قادر به هیچ انقلابی چه در زمینههای صنعتی یا علمی، اقتصادی و حقوقی یا ایجاد هرگونه توسعهای نیستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.