پیشنهادهایی برای عمل سیاسی
سخن آخر ديويد هاروي در كتاب «هفده تناقض» درباره عمل سیاسی ضدسرمایهداری است. او هفده حکم را - که از هفده تناقضی که پیش از این بررسی كرده استخراج شده - پيش ميكشد تا چارچوبی برای عمل سیاسی مشخص كند. به باور هاروي، ما باید برای دستیابی به جهانی پیکار کنیم که در آن:
1. تأمین مستقیم ارزشهای مصرفی کافی برای همگان (مسکن، آموزش، امنیت غذایی، و نظایر اینها) برتری داشته باشد و بر فراهمسازی آنها از طریق نظام بازارمحورِ استوار بر بیشینهکردن سود که ارزشهای مبادلهای را در دست افراد خصوصی کمشماری متمرکز میسازد و کالاها را بر مبنای توان پرداخت [افراد] توزیع میکند.
2. شیوهای از مبادله پدید آید که در عین تسهیل گردش کالا و خدمات، توان افراد خصوصی را برای انباشت پول بهعنوان شکلی از قدرت اجتماعی محدود کند یا به کل از میان بردارد.
3. تقابل میان مالکیت خصوصی و قدرت دولت تا حد امکان کاهش یابد، آن هم با ایجاد نظامهایی از حقوق مشترک - با تأکید خاص بر معرفت انسانی و زمین بهعنوان مهمترین مشترکاتمان؛ نظامهایی که ایجاد و مدیریت و حفاظت از آنها باید در دست مجالس و انجمنهای مردمی باشد.
4. سیطره افراد خصوصی بر قدرت اجتماعی نهتنها با ایجاد موانع اقتصادی و اجتماعی مهار بلکه به موضوعی تبدیل شود که جهانیان به آن همچون انحرافی بیمارگونه مینگرند.
5. تقابل طبقاتی میان سرمایه و کار از میان میرود و تبدیل میشود به پیوند تولیدکنندگانی که آزادانه تصمیم میگیرند چه، چگونه و چه هنگام در همکاری با دیگر انجمنها و با قصد برآوردهساختن نیازهای اجتماعی مشترک دست به تولید زنند.
6. از شتاب زندگی روزانه کاسته میشود - حرکت آهسته و با تأنی خواهد بود - تا زمان برای انجام فعالیتهای داوطلبانه به حداکثر رسد، فعالیتهایی که باید در محیطی باثبات و در وضعیتی مناسب و در امان از دورههای پرسروصدای ویرانگری سازنده به انجام رسند.
7. گروههای جمعیتی همبسته نیازهای اجتماعی خود را ارزیابی میکنند و در اختیار یکدیگر قرار میدهند تا بتوانند مبنایی بر تصمیماتشان در زمینه تولید فراهم آورند (در کوتاهمدت، این تصمیمات تحتالشعاع ملاحظات مرتبط با تحقق سود قرار خواهد داشت).
8. شکلهای نوینی از فناوری و تشکیلات پدید میآید که از سنگینی تمامی اَشکال کار اجتماعی میکاهد، تمایزات غیرضروری موجود در تقسیم فنی کار را از میان برمیدارد، زمان لازم برای فعالیتهای رایگان فردی و گروهی را فراهم میآورد. و از اثرات کنش انسانی بر زیستبوم میکاهد.
9. تقسیمات فنی کار با بهرهگیری از خودکارکردن، روباتها و هوش مصنوعی کاهش مییابد. آن دسته از تقسیمات فنی کار هم که وجودشان ضروری به نظر میرسد تا آنجاکه ممکن است از تقسیمات اجتماعی کار منفک میشود. نقشهای اداری، ریاستی و انتظامی باید میان همه افراد یک گروه جمعیتی در گردش باشد.
10. حق استفاده انحصاری از ابزار تولید که فرایند تمرکززدایی را نیز از سر گذرانده به انجمنهای مردمی واگذار میشود که به واسطه آنها ظرفیتهای رقابتی افراد و گروههای اجتماعی در جهت ایجاد تفاوت در نوآوریهای فنی، اجتماعی، فرهنگی و نیز نوآوریهای مرتبط با سبک زندگی به کار گرفته میشود.
11. در انجمنها، کمونها و تعاونیهای منطقهای شاهد بیشترین میزان ممکن از تنوع در شیوههای زندگی و هستی، در نوع مناسبات اجتماعی و مناسبات با طبیعت و نیز در عادتها و باورها هستیم. حرکت آزادانه، راحت و در عین حال منظم افراد در درون هر منطقه و از کمونی به کمون دیگر تضمین شده است. نمایندگان انجمنهای منطقهای به طور منظم گرد هم میآیند تا امور مشترک را ارزیابی، برنامهریزی و بهعهده گیرند و با مشکلات مشترک در سطوح مختلف زیستمنطقهای، قارهای و جهانی دستوپنجه نرم کنند.
12. همه نابرابریهای موجود در تامین مادی از میان میرود مگر آنهایی که از ضروریات این اصلاند که «از هرکس به اندازه تواناییهایش و به هرکس به اندازه نیازهایش».
13. تمایز میان کاری که به ضرورت برای دیگران ناآشنا انجام میشود و کاری که در فرایند بازتولید خود، خانواده و کمون انجام میگیرد بهتدریج از میان میرود به طوری که کار اجتماعی به بخشی از کار در خانه و کمون تبدیل میشود و کار در خانه و کمون نیز به شکل اولیه کار اجتماعی بیگانهنشده و غیرپولی بدل میشود.
14. همه باید از فرصتهای برابر در زمینههای آموزش، بهداشت، مسکن، امنیت غذایی، کالاهای اساسی و همینطور از دسترسی آزادانه به امکانات جابهجایی برخوردار باشند تا مبانی آزادی از نیاز و آزادی عمل و حرکت تضمین شود.
15. اقتصاد به سوی رشد صفردرصدی حرکت میکند (هرچند که وقوع توسعه جغرافیایی ناموزون کماکان امکانپذیر است) آن هم در جهانی که هنجارهای اجتماعی حاکم بر آن عبارتند از وجوه بیشترین رشد ممکن در ظرفیتها و تواناییهای فردی و جمعی انسانی و نیز جستوجوی بیوقفه در پی تجربیات نو؛ هنجارهایی که قرار است جانشین جنون رشد مرکب بیوقفه شوند.
16. اختصاص نیروهای طبیعی به رفع نیازهای انسانی و تولید چنین نیروهایی باید با شتاب به پیش رود، اما به شرط همراهشدن آن با حداکثر توجه به حفاظت از نظامهای زیستی، به بازیافت مواد غذایی، انرژی و مواد طبیعی و مکانهایی که اینها همه از آن میآیند، و همراهشدنش با حس قدرتمندی از شیفتگی به زیبایی جهان طبیعی، که ما هم بخشی از آنیم و میتوانیم به واسطه فعالیتهایمان به آن ادای سهم کنیم و چنین نیز میکنیم.
17. انسانهایی بیگانهنشده و چهرههای اجتماعی خلاق و بیگانهنشدهای سر برمیآورند که مجهز به درکی نوین و اطمینانبخش از هستی فردی و جمعیاند. بدینترتیب جهانی خواهیم داشت که از دل تجربه مناسبات اجتماعی صمیمانه و مبتنیبر اراده آزاد و همدلی برای شیوههای گوناگون زندگی و تولید پدید میآید، جهانی که در آن همگان با وجود ادامه شدید اختلافات بر سر تعریف مناسب از زندگی سعادتمندانه، شایسته آناند که به آنها به چشم انسانهایی شریف و محترم نگریسته شود. این جهان اجتماعی پیوسته تکامل خواهد یافت، تکاملی از طریق انقلابهایی دائم و جاری در ظرفیتها و تواناییهای انسانها. جستوجوی بیوقفه در پی تجربیات نو ادامه مییابد.
آشکار است که هیچیک از این احکام هفدهگانه نمیتواند مهمتر از اعلام جنگ علیه تمامی اشکال دیگر تبعیض و ستم و سرکوب خشونتآمیز در درون نظام سرمایهداری باشد یا جایگزین آن شود. هیچیک از این مبارزات نباید از مبارزه علیه سرمایه و تناقضهایش فراتر رود یا جایگزین آن شود. بیشک بهشدت نیازمند آنیم که میان منافع و مصالح گوناگون پیوندهایی ایجاد شود.
* هفده تناقض، ترجمه خسرو كلانتري و مجيد اميني، صص4-391
سخن آخر ديويد هاروي در كتاب «هفده تناقض» درباره عمل سیاسی ضدسرمایهداری است. او هفده حکم را - که از هفده تناقضی که پیش از این بررسی كرده استخراج شده - پيش ميكشد تا چارچوبی برای عمل سیاسی مشخص كند. به باور هاروي، ما باید برای دستیابی به جهانی پیکار کنیم که در آن:
1. تأمین مستقیم ارزشهای مصرفی کافی برای همگان (مسکن، آموزش، امنیت غذایی، و نظایر اینها) برتری داشته باشد و بر فراهمسازی آنها از طریق نظام بازارمحورِ استوار بر بیشینهکردن سود که ارزشهای مبادلهای را در دست افراد خصوصی کمشماری متمرکز میسازد و کالاها را بر مبنای توان پرداخت [افراد] توزیع میکند.
2. شیوهای از مبادله پدید آید که در عین تسهیل گردش کالا و خدمات، توان افراد خصوصی را برای انباشت پول بهعنوان شکلی از قدرت اجتماعی محدود کند یا به کل از میان بردارد.
3. تقابل میان مالکیت خصوصی و قدرت دولت تا حد امکان کاهش یابد، آن هم با ایجاد نظامهایی از حقوق مشترک - با تأکید خاص بر معرفت انسانی و زمین بهعنوان مهمترین مشترکاتمان؛ نظامهایی که ایجاد و مدیریت و حفاظت از آنها باید در دست مجالس و انجمنهای مردمی باشد.
4. سیطره افراد خصوصی بر قدرت اجتماعی نهتنها با ایجاد موانع اقتصادی و اجتماعی مهار بلکه به موضوعی تبدیل شود که جهانیان به آن همچون انحرافی بیمارگونه مینگرند.
5. تقابل طبقاتی میان سرمایه و کار از میان میرود و تبدیل میشود به پیوند تولیدکنندگانی که آزادانه تصمیم میگیرند چه، چگونه و چه هنگام در همکاری با دیگر انجمنها و با قصد برآوردهساختن نیازهای اجتماعی مشترک دست به تولید زنند.
6. از شتاب زندگی روزانه کاسته میشود - حرکت آهسته و با تأنی خواهد بود - تا زمان برای انجام فعالیتهای داوطلبانه به حداکثر رسد، فعالیتهایی که باید در محیطی باثبات و در وضعیتی مناسب و در امان از دورههای پرسروصدای ویرانگری سازنده به انجام رسند.
7. گروههای جمعیتی همبسته نیازهای اجتماعی خود را ارزیابی میکنند و در اختیار یکدیگر قرار میدهند تا بتوانند مبنایی بر تصمیماتشان در زمینه تولید فراهم آورند (در کوتاهمدت، این تصمیمات تحتالشعاع ملاحظات مرتبط با تحقق سود قرار خواهد داشت).
8. شکلهای نوینی از فناوری و تشکیلات پدید میآید که از سنگینی تمامی اَشکال کار اجتماعی میکاهد، تمایزات غیرضروری موجود در تقسیم فنی کار را از میان برمیدارد، زمان لازم برای فعالیتهای رایگان فردی و گروهی را فراهم میآورد. و از اثرات کنش انسانی بر زیستبوم میکاهد.
9. تقسیمات فنی کار با بهرهگیری از خودکارکردن، روباتها و هوش مصنوعی کاهش مییابد. آن دسته از تقسیمات فنی کار هم که وجودشان ضروری به نظر میرسد تا آنجاکه ممکن است از تقسیمات اجتماعی کار منفک میشود. نقشهای اداری، ریاستی و انتظامی باید میان همه افراد یک گروه جمعیتی در گردش باشد.
10. حق استفاده انحصاری از ابزار تولید که فرایند تمرکززدایی را نیز از سر گذرانده به انجمنهای مردمی واگذار میشود که به واسطه آنها ظرفیتهای رقابتی افراد و گروههای اجتماعی در جهت ایجاد تفاوت در نوآوریهای فنی، اجتماعی، فرهنگی و نیز نوآوریهای مرتبط با سبک زندگی به کار گرفته میشود.
11. در انجمنها، کمونها و تعاونیهای منطقهای شاهد بیشترین میزان ممکن از تنوع در شیوههای زندگی و هستی، در نوع مناسبات اجتماعی و مناسبات با طبیعت و نیز در عادتها و باورها هستیم. حرکت آزادانه، راحت و در عین حال منظم افراد در درون هر منطقه و از کمونی به کمون دیگر تضمین شده است. نمایندگان انجمنهای منطقهای به طور منظم گرد هم میآیند تا امور مشترک را ارزیابی، برنامهریزی و بهعهده گیرند و با مشکلات مشترک در سطوح مختلف زیستمنطقهای، قارهای و جهانی دستوپنجه نرم کنند.
12. همه نابرابریهای موجود در تامین مادی از میان میرود مگر آنهایی که از ضروریات این اصلاند که «از هرکس به اندازه تواناییهایش و به هرکس به اندازه نیازهایش».
13. تمایز میان کاری که به ضرورت برای دیگران ناآشنا انجام میشود و کاری که در فرایند بازتولید خود، خانواده و کمون انجام میگیرد بهتدریج از میان میرود به طوری که کار اجتماعی به بخشی از کار در خانه و کمون تبدیل میشود و کار در خانه و کمون نیز به شکل اولیه کار اجتماعی بیگانهنشده و غیرپولی بدل میشود.
14. همه باید از فرصتهای برابر در زمینههای آموزش، بهداشت، مسکن، امنیت غذایی، کالاهای اساسی و همینطور از دسترسی آزادانه به امکانات جابهجایی برخوردار باشند تا مبانی آزادی از نیاز و آزادی عمل و حرکت تضمین شود.
15. اقتصاد به سوی رشد صفردرصدی حرکت میکند (هرچند که وقوع توسعه جغرافیایی ناموزون کماکان امکانپذیر است) آن هم در جهانی که هنجارهای اجتماعی حاکم بر آن عبارتند از وجوه بیشترین رشد ممکن در ظرفیتها و تواناییهای فردی و جمعی انسانی و نیز جستوجوی بیوقفه در پی تجربیات نو؛ هنجارهایی که قرار است جانشین جنون رشد مرکب بیوقفه شوند.
16. اختصاص نیروهای طبیعی به رفع نیازهای انسانی و تولید چنین نیروهایی باید با شتاب به پیش رود، اما به شرط همراهشدن آن با حداکثر توجه به حفاظت از نظامهای زیستی، به بازیافت مواد غذایی، انرژی و مواد طبیعی و مکانهایی که اینها همه از آن میآیند، و همراهشدنش با حس قدرتمندی از شیفتگی به زیبایی جهان طبیعی، که ما هم بخشی از آنیم و میتوانیم به واسطه فعالیتهایمان به آن ادای سهم کنیم و چنین نیز میکنیم.
17. انسانهایی بیگانهنشده و چهرههای اجتماعی خلاق و بیگانهنشدهای سر برمیآورند که مجهز به درکی نوین و اطمینانبخش از هستی فردی و جمعیاند. بدینترتیب جهانی خواهیم داشت که از دل تجربه مناسبات اجتماعی صمیمانه و مبتنیبر اراده آزاد و همدلی برای شیوههای گوناگون زندگی و تولید پدید میآید، جهانی که در آن همگان با وجود ادامه شدید اختلافات بر سر تعریف مناسب از زندگی سعادتمندانه، شایسته آناند که به آنها به چشم انسانهایی شریف و محترم نگریسته شود. این جهان اجتماعی پیوسته تکامل خواهد یافت، تکاملی از طریق انقلابهایی دائم و جاری در ظرفیتها و تواناییهای انسانها. جستوجوی بیوقفه در پی تجربیات نو ادامه مییابد.
آشکار است که هیچیک از این احکام هفدهگانه نمیتواند مهمتر از اعلام جنگ علیه تمامی اشکال دیگر تبعیض و ستم و سرکوب خشونتآمیز در درون نظام سرمایهداری باشد یا جایگزین آن شود. هیچیک از این مبارزات نباید از مبارزه علیه سرمایه و تناقضهایش فراتر رود یا جایگزین آن شود. بیشک بهشدت نیازمند آنیم که میان منافع و مصالح گوناگون پیوندهایی ایجاد شود.
* هفده تناقض، ترجمه خسرو كلانتري و مجيد اميني، صص4-391
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.