نگاهی به سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر
تکههای ازقلمافتاده
زهرا مشتاق
جشنواره سیوچهارم هم با تمام بدوخوبهایش به پایان رسید؛ جشنواره دوپارهای که با یک کجسلیقگی، تمام بخش بینالملل و داخلی آن از هم جدا شد و آن را پاک از حالوهوای آشنا و پرهیاهویش انداخت. امسال هم بدعت عجیبوغریب دیگری در آن پایهگذاری شد که البته موجب تأسف بسیار است؛ بدعتی که با توجه به ابقای دبیر دوره سیوچهارم برای جشنواره بعدی، به نظر ادامهدار میرسد؛ حذف دیپلم افتخار و اختصاص بیشترین حجم از جوایز به تنها چند فیلم و حق ازدسترفته چند فیلم خیلی خوب که اجازه و فرصتی برای دیدهشدن پیدا نکردند و خستگی غمانگیزی که به تن خیل بزرگی از سینماگران ماند که ماند. معلوم است که باید به نظر و دیدگاه هیأت انتخاب و هیأت داوری احترام گذاشت. بدیهی است اگر این دو کمیته اعضای دیگری میداشتند، نتایج متفاوتتری حاصل میشد. این را هم میدانیم که در یک جشنواره کاملا دولتی و البته حضور بخش خصوصی تنها در مقام اسپانسر و نه تصمیمگیرنده، بخش خصوصی هرچقدر هم حمایت مالی کرده باشد، هیچ نقش و جایگاهی در تصمیمگیری نخواهد داشت. بنابراین در یک جشنواره کاملا دولتی، نظر غالب نیز، نگاه دولتی خواهد بود. اما حداقلش این است که در دورههای گذشته، اگر جوایز به شکل فرمایشی تقسیم میشد، نیمنگاهی به فیلمهای مستقل نیز میشد و با اعلام نامزدی یا اهدای جایزه در یکی، دو بخش، یک اقناع کلی، بدون ورود به جزئیات پدید میآمد. اما امسال، این قانون نانوشته و قدری دلخوشکنک نقض شد و بسیاری را دلشکسته و مبهوت راهی مراسم خداحافظی از جشنواره سیوچهارم کرد
برخی به این مطلقگرایی رأی مثبت دادند. با این استدلال که وقتی یک فیلم خوب است، خوب است دیگر. پس هیچ اشکالی ندارد اگر همه جوایز را همان یکی، دو فیلم درو کنند. بله. این منطق قابلتأملی است. برای مثال در خیلی از جشنوارههایی که در سطح الف نیستند و بیشتر جنبه بومی، دانشجویی، دانشآموزی و... دارند، تعداد بسیار محدودی فیلم خوب وجود دارد و همین از قضا دست هیأت انتخاب و در نهایت داوری را برای گزینش نهایی آزادتر میگذارد. اما سخن ما درباره جشنواره بینالمللی فیلم فجر با سابقهای طولانی است؛ جشنوارهای که گرچه در میان فستیوالهای جهانی هرگز موفق به کسب رتبه الف نشده است، اما حداقل در این مملکت، یک رویداد فرهنگی درجهیک و تأثیرگذار است؛ رویدادی که نهتنها ویترین سیاست فرهنگی ایران است، بلکه به شکل تنگاتنگی در اقتصاد و صنعت سینمای ایران، در یک نگاه کلی، گره خورده است. پز فرهنگی جمهوری اسلامی ایران است. همچنانکه در رتبههایی دیگر جشنواره تئاتر و موسیقی نیز اهمیت و جایگاه خود را دارند.
برای همین است که دست هیأت انتخاب و داوران در این جشنواره بازتر است. چون اعتبارش به شرکتکنندگان شناختهشدهای است که با حضورشان به این اتفاق سالانه فرهنگی ارزش و هویت بیشتری میبخشند. شرکتکنندگان نیز، بههرحال تلاش خاصی برای رساندن فیلم خود به جشنواره دارند. یعنی یک عرضهوتقاضای دوسویه. یک نیازمندی فرهنگی درست. محلی مناسب برای دیدهشدن یک محصول فرهنگی- هنری.
برای همین است که در مراسم پایانی، شوکی تا این اندازه عجیب و تکاندهنده وارد میشود؛ سونامی نادیدهانگاری. فیلمهای خیلیخوبی که حتی در مقام دیپلم افتخار هم دیده نشدند. فیلمهایی که شایستگی دریافت سیمرغ داشتند. در رشتههای مختلف. اما... بیایید چند فیلم خوب را با هم مرور کنیم. از روی همین دفترچه فیلمشناخت سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر که با پیام وزیر و رئیس سازمان سینمایی کشور آغاز شده است. چگونه میشود در بخش مسابقه سینمای ایران «سودای سیمرغ» فیلمهایی چون اژدها وارد میشود، بارکد، خشم و هیاهو، سیانور، عادت نمیکنیم و مالاریا را نادیده گرفت؟
در بخش نگاه نو نیز که مسابقه فیلمهای اول است، آیا فیلم «برادرم خسرو» دیده شد؟ یا «پل خواب» یا «لاک قرمز» با آن بازی درخشان پردیس احمدیه. یا آیا قرارگرفتن فیلم «چهارشنبه» در گروه هنر و تجربه تصمیم درستی بود؟ در جایی که فرمت اغلب فیلمها ویدئو است!! همه رویدادها نیازمند آسیبشناسی هستند؛ از سیاست گرفته تا فرهنگ و اقتصاد و... اما آنچه هنر سینما را متمایزتر میکند، فراگیربودن آن است. در یک نشست مهم اقتصادی یا یک کنگره پزشکی، هرچقدر هم که بااهمیت باشد، تنها متخصصان آن رشته شرکت خواهند کرد. اما در جشنواره فیلم فجر، که خود را در مقام یک جشنواره ملی با مشارکت تمام مردم از اقشار و طبقات مختلف تعریف کرده است، تقریبا همه حضور دارند و فیلمها، خوب و بد، ضعیف و قوی دیده میشوند. برای همین است که اهمیت قضاوت و داوری را دوچندان میکند.
فیلم تلخ و تأثیرگذار «ابد و یک روز»، یکی از بهترین اتفاقها برای سینمای ایران بود و «فیلمنامهنویس» (روی فیلمنامه تأکید شده، چون فیلمنامه خوب است که میشود از دل آن فیلم خوب درآورد) و کارگردان جوان آن یک هدیه فوقالعاده برای سینمای ایران محسوب میشوند. اما آیا اهدای این تعداد جایزه، به معنای صدور یک حکم کلی برای سیاستگذاری سالانه سینمای ایران محسوب نمیشود؟ آیا سال آینده اغلب دستاندرکاران سینما، «ابد و یک روز» را الگوی خود قرار نخواهند داد؟ سینمای اجتماعی، سینمای شرافتمند و البته مظلومی است که هماره مورد قهر و غضب بوده است و در سالهای گذشته بهخصوص، با عدم تصویب فیلمنامههای این حوزه، حضور ناچیزی داشته است. اما آیا جامعه پرتنش و پرحوادث ما نیازمند دمی تنفس و هواگیری نیست؟ آیا نمیشد با تأمل بیشتر به فیلمهای دیگری نیز گوشهنگاهی داشت؟ آیا احتمالا چیزی از قلم داوران محترم نیفتاده است؟!
جشنواره سیوچهارم هم با تمام بدوخوبهایش به پایان رسید؛ جشنواره دوپارهای که با یک کجسلیقگی، تمام بخش بینالملل و داخلی آن از هم جدا شد و آن را پاک از حالوهوای آشنا و پرهیاهویش انداخت. امسال هم بدعت عجیبوغریب دیگری در آن پایهگذاری شد که البته موجب تأسف بسیار است؛ بدعتی که با توجه به ابقای دبیر دوره سیوچهارم برای جشنواره بعدی، به نظر ادامهدار میرسد؛ حذف دیپلم افتخار و اختصاص بیشترین حجم از جوایز به تنها چند فیلم و حق ازدسترفته چند فیلم خیلی خوب که اجازه و فرصتی برای دیدهشدن پیدا نکردند و خستگی غمانگیزی که به تن خیل بزرگی از سینماگران ماند که ماند. معلوم است که باید به نظر و دیدگاه هیأت انتخاب و هیأت داوری احترام گذاشت. بدیهی است اگر این دو کمیته اعضای دیگری میداشتند، نتایج متفاوتتری حاصل میشد. این را هم میدانیم که در یک جشنواره کاملا دولتی و البته حضور بخش خصوصی تنها در مقام اسپانسر و نه تصمیمگیرنده، بخش خصوصی هرچقدر هم حمایت مالی کرده باشد، هیچ نقش و جایگاهی در تصمیمگیری نخواهد داشت. بنابراین در یک جشنواره کاملا دولتی، نظر غالب نیز، نگاه دولتی خواهد بود. اما حداقلش این است که در دورههای گذشته، اگر جوایز به شکل فرمایشی تقسیم میشد، نیمنگاهی به فیلمهای مستقل نیز میشد و با اعلام نامزدی یا اهدای جایزه در یکی، دو بخش، یک اقناع کلی، بدون ورود به جزئیات پدید میآمد. اما امسال، این قانون نانوشته و قدری دلخوشکنک نقض شد و بسیاری را دلشکسته و مبهوت راهی مراسم خداحافظی از جشنواره سیوچهارم کرد
برخی به این مطلقگرایی رأی مثبت دادند. با این استدلال که وقتی یک فیلم خوب است، خوب است دیگر. پس هیچ اشکالی ندارد اگر همه جوایز را همان یکی، دو فیلم درو کنند. بله. این منطق قابلتأملی است. برای مثال در خیلی از جشنوارههایی که در سطح الف نیستند و بیشتر جنبه بومی، دانشجویی، دانشآموزی و... دارند، تعداد بسیار محدودی فیلم خوب وجود دارد و همین از قضا دست هیأت انتخاب و در نهایت داوری را برای گزینش نهایی آزادتر میگذارد. اما سخن ما درباره جشنواره بینالمللی فیلم فجر با سابقهای طولانی است؛ جشنوارهای که گرچه در میان فستیوالهای جهانی هرگز موفق به کسب رتبه الف نشده است، اما حداقل در این مملکت، یک رویداد فرهنگی درجهیک و تأثیرگذار است؛ رویدادی که نهتنها ویترین سیاست فرهنگی ایران است، بلکه به شکل تنگاتنگی در اقتصاد و صنعت سینمای ایران، در یک نگاه کلی، گره خورده است. پز فرهنگی جمهوری اسلامی ایران است. همچنانکه در رتبههایی دیگر جشنواره تئاتر و موسیقی نیز اهمیت و جایگاه خود را دارند.
برای همین است که دست هیأت انتخاب و داوران در این جشنواره بازتر است. چون اعتبارش به شرکتکنندگان شناختهشدهای است که با حضورشان به این اتفاق سالانه فرهنگی ارزش و هویت بیشتری میبخشند. شرکتکنندگان نیز، بههرحال تلاش خاصی برای رساندن فیلم خود به جشنواره دارند. یعنی یک عرضهوتقاضای دوسویه. یک نیازمندی فرهنگی درست. محلی مناسب برای دیدهشدن یک محصول فرهنگی- هنری.
برای همین است که در مراسم پایانی، شوکی تا این اندازه عجیب و تکاندهنده وارد میشود؛ سونامی نادیدهانگاری. فیلمهای خیلیخوبی که حتی در مقام دیپلم افتخار هم دیده نشدند. فیلمهایی که شایستگی دریافت سیمرغ داشتند. در رشتههای مختلف. اما... بیایید چند فیلم خوب را با هم مرور کنیم. از روی همین دفترچه فیلمشناخت سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر که با پیام وزیر و رئیس سازمان سینمایی کشور آغاز شده است. چگونه میشود در بخش مسابقه سینمای ایران «سودای سیمرغ» فیلمهایی چون اژدها وارد میشود، بارکد، خشم و هیاهو، سیانور، عادت نمیکنیم و مالاریا را نادیده گرفت؟
در بخش نگاه نو نیز که مسابقه فیلمهای اول است، آیا فیلم «برادرم خسرو» دیده شد؟ یا «پل خواب» یا «لاک قرمز» با آن بازی درخشان پردیس احمدیه. یا آیا قرارگرفتن فیلم «چهارشنبه» در گروه هنر و تجربه تصمیم درستی بود؟ در جایی که فرمت اغلب فیلمها ویدئو است!! همه رویدادها نیازمند آسیبشناسی هستند؛ از سیاست گرفته تا فرهنگ و اقتصاد و... اما آنچه هنر سینما را متمایزتر میکند، فراگیربودن آن است. در یک نشست مهم اقتصادی یا یک کنگره پزشکی، هرچقدر هم که بااهمیت باشد، تنها متخصصان آن رشته شرکت خواهند کرد. اما در جشنواره فیلم فجر، که خود را در مقام یک جشنواره ملی با مشارکت تمام مردم از اقشار و طبقات مختلف تعریف کرده است، تقریبا همه حضور دارند و فیلمها، خوب و بد، ضعیف و قوی دیده میشوند. برای همین است که اهمیت قضاوت و داوری را دوچندان میکند.
فیلم تلخ و تأثیرگذار «ابد و یک روز»، یکی از بهترین اتفاقها برای سینمای ایران بود و «فیلمنامهنویس» (روی فیلمنامه تأکید شده، چون فیلمنامه خوب است که میشود از دل آن فیلم خوب درآورد) و کارگردان جوان آن یک هدیه فوقالعاده برای سینمای ایران محسوب میشوند. اما آیا اهدای این تعداد جایزه، به معنای صدور یک حکم کلی برای سیاستگذاری سالانه سینمای ایران محسوب نمیشود؟ آیا سال آینده اغلب دستاندرکاران سینما، «ابد و یک روز» را الگوی خود قرار نخواهند داد؟ سینمای اجتماعی، سینمای شرافتمند و البته مظلومی است که هماره مورد قهر و غضب بوده است و در سالهای گذشته بهخصوص، با عدم تصویب فیلمنامههای این حوزه، حضور ناچیزی داشته است. اما آیا جامعه پرتنش و پرحوادث ما نیازمند دمی تنفس و هواگیری نیست؟ آیا نمیشد با تأمل بیشتر به فیلمهای دیگری نیز گوشهنگاهی داشت؟ آیا احتمالا چیزی از قلم داوران محترم نیفتاده است؟!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.