ارتباط دوسویه معماری و فرهنگ
لاله حلاج: راپاپورت میگوید: «انتخابهاي خاصي که جامعه روا میپندارد، مظهر فرهنگ آن جامعه است. در حقيقت يکي از راههاي بررسي فرهنگ، نظرکردن به عامترين انتخابهاي جامعه است. روايي انتخابهاست که در هر فرهنگ، اماکن و بناها را از اماکن و بناهاي فرهنگهاي ديگر متمايز ميکند».1 در این نگاه معماری مقولهای فرهنگی است که در بستر محیط شکل میگیرد؛ هرچند پارامترهای مؤثر بر معماری ابنیه بسیارند، در این میانه «فرهنگ» نقش پررنگتری در شکلگیری آنچه «مکان» مینامیم، ایفا میکند.
فرهنگ فارسی معین واژه «فرهنگ» را مرکب از دو واژه «فر» و «هنگ» به معنای ادب، تربیت، دانش، علم، معرفت و آداب و رسوم تعریف کرده است. واژه فرهنگ در پهلوی ساسانی به صورت «فرههنگ» آمده است که از دو جزء «فره» به معنای پیش و فرا، و «هنگ» بهمعنای کشیدن و راندن، ساخته شده است. در نتیجه «فرهنگ» به معنای پیشکشیدن و فراکشیدن است. به همین سبب است که فارسیزبانان، فرهنگ را سبب پیشرفت میدانند.2
هنر در هر دورهای نماینده فرهنگ آن عصر و زمانه بوده است. نقاشی، عکاسی، سبک موسیقی و حتی سینما در ادوار مختف تاریخی، حکایت از فرهنگ مردمان در آن برهه تاریخ داشته است. فرهنگی که در قالب هنر به مردم عرضه میشد، درواقع نماینده بخشی از زندگی روزمره مردم بود و در این مقام استقبال عمومی را در پی داشت؛ چراکه از میان مردم برخاسته بود و آنچه را به عموم عرضه میکرد، برایشان ملموس و قابل ادراک بود. هرچند در برهههایی این هنرمندان بودند که سبکی نو را در قالب هنر خویش به مردم ارائه میکردند و بسته به قدرت نهفته در پس آن، مقبولیت یا عدم پذیرش عمومی را به همراه داشت. به هر روی پدیده فرهنگ و هنر از دیرباز پیوندی ناگسستنی و دیرینه با یکدیگر داشتهاند، به اقتضای شرایط، بر هم تأثیر نهاده و موجبات تغییر و تکمیل هم را فراهم کردهاند.
معماری از جرگه هنرهایی است که بر بستر فرهنگ شکل میگیرد و شاید چندان پربیراه نباشد اگر بگوییم معماری زاده فرهنگ عصر خویش است. فرهنگ خود نیز نمایاننده هویت شهر و ساکنانش است. چنین برمیآید که عمق و غنای آثار معماری هر دوران منبعث از هویت مردمان عصر خویش است. آن هنگام که معمار اشکال و هندسههای خاصی را در طرح خود پیاده میکند، درواقع تصویرگر فرهنگ مردم آن سامان است. میتوان گفت هر بنایی نوعا نشانگر هویت و فرهنگ حاکم بر شهری است که در آن ساخته شده است. در این معنا، معماری دیگر تنها کالبد و ساختمان نیست، چهبسا هویت فرهنگی یک شهر است که در آثار معماری آن عینیت یافته است.
مردمان ایرانزمین در روزگار باستان، آفرینندگان فرهنگ و معماری فاخر و گرانمایهای بودند که امروز بخشی از دادههای آن را در دست داریم و از بخشهای ناپدیدشده آن نیز نشانهها و اشارهها به جای مانده است. بررسی و شناخت اندازه و چگونگی اثرگذاری فرهنگ کهن ایرانی بر معماری ایرانی هزاره اخیر، مقولهای است بس وسیع و دامنهدار که در تنگنای این گفتار کوتاه نمیگنجد. ژرفنگری در معماری گذشته ایرانی و کاوش و پژوهش ساختارشناختی در هزارتوهای آن، به پژوهنده نشان خواهد داد که رشته رشته تار و پود این زَربَفت اندیشه و خِرَد و آزادگی و آدمیخویی، با لایهلایه فرهنگ غنی باستانی پیوند دارد و هر خشت و هر سنگپایه آن، سویهای از هستیشناسی و جهاننگری دیرینگان زیسته در این خاک و بوم را بازمیتاباند.
فرهنگ درواقع همان چیزی است که مردم با آن زندگی میکنند. در گذشته فرهنگ و معماری ایرانی از یکدیگر جدا نبودند. معماری از فرهنگ مردمان نشئت میگرفت. محرمیت، فضاهای عمومی و خصوصی، تناسبات و اندازههای بهکاررفته در ابنیه همه بهنوعی نمایانگر فرهنگ خانوادههای ایرانی ساکن در آن بناها بود. فرهنگ خود نیز در بستر معماری تعالی مییافت و نیز بر غنای آن میافزود. به نظر میرسد اگر معماری امروز ما هویت مستقلی برای خود متصور نیست، چهبسا ریشه را باید در فرهنگ حاکم بر زندگی امروزین مردمان جستوجو کرد. البته معماری معاصر نیز خود در تغییر ذائقه فرهنگی بیتأثیر نبوده است. فرهنگی که فلسفهاش ایجاب میکرد خانهها رو به فضای حیاط مرکزی گشوده شوند، اکنون در قالب خانههای آپارتمانی با پنجرههای رو به خیابان و فضاهای داخلی گشوده و فراخ جایگزین شده و آنچه به بار مینشیند مردمانی است با فرهنگی نه از جنس ایرانی که امتزاجی آشفته از فرهنگ خودی و غیرخودی. در نتیجه آنچه تحت عنوان سیمای بصری در کلانشهرهای ما از آن نام برده میشود، نشانی از فرهنگ وزین و اصیل ایرانی را دربر ندارد. مکعبهایی شیشهای و مرتفع که بیش از آنکه ایرانیبودن
فرهنگ مردمان را برایت تداعی کند، نوگرایی و تجدد، آن هم از نوع غیرخودی را مجسم میکند. این تغییر سبک و سیاق معماری حرکتی نرم و زیرپوستی را پایه نهاده که بهمرور زمان، دگرگونی فرهنگی شهروند ایرانی را از مسیر تغییر در «سبک زندگی» وی موجب خواهد شد.
گرچه بهرهگرفتن از تجارب و دستاوردهای معماری در هر جای جهان که باشد، میتواند دریچهای نو به سوی مسیری جدید پیش رویمان قرار دهد، لیک آنچه در این وادی مهم مینماید، فراموشنکردن اصل و هویت خویشتن است. شاید از موج فراگیر جهانیشدن گریزی نباشد، لیک میتوان به سمت کرانه فرهنگ خودی حرکت کرد و در ساحل اصالت و هویت آرام گرفت؛ باشد که معماری و فرهنگی متعالی برای آیندگانمان به ارث گذاریم.
*پژوهشگر معماری و شهری
پینوشت:
1. راپاپورت، آموس (1388)، انسانشناسی مسکن، چاپ اول، نشر حرفه هنرمند، تهران.
2. فرهنگ fa.wikipedia.org/wiki
لاله حلاج: راپاپورت میگوید: «انتخابهاي خاصي که جامعه روا میپندارد، مظهر فرهنگ آن جامعه است. در حقيقت يکي از راههاي بررسي فرهنگ، نظرکردن به عامترين انتخابهاي جامعه است. روايي انتخابهاست که در هر فرهنگ، اماکن و بناها را از اماکن و بناهاي فرهنگهاي ديگر متمايز ميکند».1 در این نگاه معماری مقولهای فرهنگی است که در بستر محیط شکل میگیرد؛ هرچند پارامترهای مؤثر بر معماری ابنیه بسیارند، در این میانه «فرهنگ» نقش پررنگتری در شکلگیری آنچه «مکان» مینامیم، ایفا میکند.
فرهنگ فارسی معین واژه «فرهنگ» را مرکب از دو واژه «فر» و «هنگ» به معنای ادب، تربیت، دانش، علم، معرفت و آداب و رسوم تعریف کرده است. واژه فرهنگ در پهلوی ساسانی به صورت «فرههنگ» آمده است که از دو جزء «فره» به معنای پیش و فرا، و «هنگ» بهمعنای کشیدن و راندن، ساخته شده است. در نتیجه «فرهنگ» به معنای پیشکشیدن و فراکشیدن است. به همین سبب است که فارسیزبانان، فرهنگ را سبب پیشرفت میدانند.2
هنر در هر دورهای نماینده فرهنگ آن عصر و زمانه بوده است. نقاشی، عکاسی، سبک موسیقی و حتی سینما در ادوار مختف تاریخی، حکایت از فرهنگ مردمان در آن برهه تاریخ داشته است. فرهنگی که در قالب هنر به مردم عرضه میشد، درواقع نماینده بخشی از زندگی روزمره مردم بود و در این مقام استقبال عمومی را در پی داشت؛ چراکه از میان مردم برخاسته بود و آنچه را به عموم عرضه میکرد، برایشان ملموس و قابل ادراک بود. هرچند در برهههایی این هنرمندان بودند که سبکی نو را در قالب هنر خویش به مردم ارائه میکردند و بسته به قدرت نهفته در پس آن، مقبولیت یا عدم پذیرش عمومی را به همراه داشت. به هر روی پدیده فرهنگ و هنر از دیرباز پیوندی ناگسستنی و دیرینه با یکدیگر داشتهاند، به اقتضای شرایط، بر هم تأثیر نهاده و موجبات تغییر و تکمیل هم را فراهم کردهاند.
معماری از جرگه هنرهایی است که بر بستر فرهنگ شکل میگیرد و شاید چندان پربیراه نباشد اگر بگوییم معماری زاده فرهنگ عصر خویش است. فرهنگ خود نیز نمایاننده هویت شهر و ساکنانش است. چنین برمیآید که عمق و غنای آثار معماری هر دوران منبعث از هویت مردمان عصر خویش است. آن هنگام که معمار اشکال و هندسههای خاصی را در طرح خود پیاده میکند، درواقع تصویرگر فرهنگ مردم آن سامان است. میتوان گفت هر بنایی نوعا نشانگر هویت و فرهنگ حاکم بر شهری است که در آن ساخته شده است. در این معنا، معماری دیگر تنها کالبد و ساختمان نیست، چهبسا هویت فرهنگی یک شهر است که در آثار معماری آن عینیت یافته است.
مردمان ایرانزمین در روزگار باستان، آفرینندگان فرهنگ و معماری فاخر و گرانمایهای بودند که امروز بخشی از دادههای آن را در دست داریم و از بخشهای ناپدیدشده آن نیز نشانهها و اشارهها به جای مانده است. بررسی و شناخت اندازه و چگونگی اثرگذاری فرهنگ کهن ایرانی بر معماری ایرانی هزاره اخیر، مقولهای است بس وسیع و دامنهدار که در تنگنای این گفتار کوتاه نمیگنجد. ژرفنگری در معماری گذشته ایرانی و کاوش و پژوهش ساختارشناختی در هزارتوهای آن، به پژوهنده نشان خواهد داد که رشته رشته تار و پود این زَربَفت اندیشه و خِرَد و آزادگی و آدمیخویی، با لایهلایه فرهنگ غنی باستانی پیوند دارد و هر خشت و هر سنگپایه آن، سویهای از هستیشناسی و جهاننگری دیرینگان زیسته در این خاک و بوم را بازمیتاباند.
فرهنگ درواقع همان چیزی است که مردم با آن زندگی میکنند. در گذشته فرهنگ و معماری ایرانی از یکدیگر جدا نبودند. معماری از فرهنگ مردمان نشئت میگرفت. محرمیت، فضاهای عمومی و خصوصی، تناسبات و اندازههای بهکاررفته در ابنیه همه بهنوعی نمایانگر فرهنگ خانوادههای ایرانی ساکن در آن بناها بود. فرهنگ خود نیز در بستر معماری تعالی مییافت و نیز بر غنای آن میافزود. به نظر میرسد اگر معماری امروز ما هویت مستقلی برای خود متصور نیست، چهبسا ریشه را باید در فرهنگ حاکم بر زندگی امروزین مردمان جستوجو کرد. البته معماری معاصر نیز خود در تغییر ذائقه فرهنگی بیتأثیر نبوده است. فرهنگی که فلسفهاش ایجاب میکرد خانهها رو به فضای حیاط مرکزی گشوده شوند، اکنون در قالب خانههای آپارتمانی با پنجرههای رو به خیابان و فضاهای داخلی گشوده و فراخ جایگزین شده و آنچه به بار مینشیند مردمانی است با فرهنگی نه از جنس ایرانی که امتزاجی آشفته از فرهنگ خودی و غیرخودی. در نتیجه آنچه تحت عنوان سیمای بصری در کلانشهرهای ما از آن نام برده میشود، نشانی از فرهنگ وزین و اصیل ایرانی را دربر ندارد. مکعبهایی شیشهای و مرتفع که بیش از آنکه ایرانیبودن
فرهنگ مردمان را برایت تداعی کند، نوگرایی و تجدد، آن هم از نوع غیرخودی را مجسم میکند. این تغییر سبک و سیاق معماری حرکتی نرم و زیرپوستی را پایه نهاده که بهمرور زمان، دگرگونی فرهنگی شهروند ایرانی را از مسیر تغییر در «سبک زندگی» وی موجب خواهد شد.
گرچه بهرهگرفتن از تجارب و دستاوردهای معماری در هر جای جهان که باشد، میتواند دریچهای نو به سوی مسیری جدید پیش رویمان قرار دهد، لیک آنچه در این وادی مهم مینماید، فراموشنکردن اصل و هویت خویشتن است. شاید از موج فراگیر جهانیشدن گریزی نباشد، لیک میتوان به سمت کرانه فرهنگ خودی حرکت کرد و در ساحل اصالت و هویت آرام گرفت؛ باشد که معماری و فرهنگی متعالی برای آیندگانمان به ارث گذاریم.
*پژوهشگر معماری و شهری
پینوشت:
1. راپاپورت، آموس (1388)، انسانشناسی مسکن، چاپ اول، نشر حرفه هنرمند، تهران.
2. فرهنگ fa.wikipedia.org/wiki
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.