|

شهریاران را چه شد

تعاریف متعددی از مفهوم «شهر» از سوی اندیشمندان جغرافیا، جامعه‌شناسی، اقتصاد، جمعیت‌شناسی و علوم دیگر، ارائه شده‌ است. جامعه‌شناسان، شهر را محل تمرکز جمعیت، ابزار تولید، سرمایه، نیازها و احتیاجات می‌دانند که در آن تقسیم کار اجتماعی صورت گرفته‌ است. جغرافی‌دانان، شهر را منظره‌ای مصنوعی از خیابان‌ها، ساختمان‌ها، دستگاه‌ها و بناهایی می‌دانند که زندگی شهری را امکان‌پذیر می‌کند. مورخان، شهر را با توجه به قدمت آن، تعریف می‌کنند. از نظر اقتصاددانان، شهر به جایی اطلاق می‌شود که معیشت غالب ساکنان آن، بر پایه کشاورزی نباشد و جمعیت‌شناسان نیز تعداد جمعیت یک نقطه را ملاک شهری‌بودن آن نقطه می‌دانند. معماران و شهرسازان، شهر را مجموعه پیچیده سازمان‌یافته‌ای می‌دانند که متشکل از سه مؤلفه اصلی کالبد، تصورات و فعالیت است که پیوسته در حال تغییر و تحول است. از فاکتورهای مهم کالبد شهری، پوسته سازه‌ها یا نمای شهری است. نمایش ابعاد گوناگون وجودی شهر، سیما و پیکره کالبدی و کیفیات حاصل از آن، ازجمله فضای شهری، از این نمای شهری نشئت می‌گیرد. پوسته‌های شهری هویت منطقه و شهروندان را تعیین می‌کنند، از این جهت نیازمند حفظ و حراست توسط خود شهروندان هستند.
چه بودند؟
در ایران دوران پیش از مدرنیته، شهرها هویت خود را از نماهای اسلیمی و اقلیمی خود می‌گرفتند. «یزد»مان با «تبریز»مان فرق داشت و هرکدام به کمال با محیط و فرهنگ و شهروندانشان هم‌خوان بودند؛ اتوپیایی شکل گرفته بود که با جنگ‌ها و زلزله‌ها و خرابی‌ها، خود را بازسازی می‌کرد و در طول زمان رو به سوی پیشرفت داشت. بنا رو به فضای شهری داشته و با حداکثر ظرافت‌های معمارانه در طراحی نما ازجمله کیفیت و کمیت بازشو‌ها، پیش‌آمدگی‌ها و عقب‌رفتگی‌ها و... با شهر ارتباط متقابلی را برقرار می‌کرد. اگرچه هر بنا سعی در ارائه بهترین کیفیت در نمای اصلی را داشت، اما ساختمان‌های عمومی در عین تنوع شکلی، دارای هماهنگی نسبی باهم بودند.
چه شدند؟
پس از رواج نوین‌گرایی و تجدد و ورود امکانات ساخت‌وساز گسترده در دوره پهلوی اول، نمای ساختمان‌ها به‌سرعت دگرگون شدند. دخالت‌های شخصی و سلیقه‌ای در سازمان فضایی شهر سنتی صورت گرفت و به عکس آنچه تا این زمان در تاریخ دگرگونی‌های شهر، مرسوم بوده که دگرگونی‌ها در درون شهر جست‌وجو شود نه در ورای بافت، تغییرات نوین الگوی خود را از شهر صنعتی می‌گیرد. خانه‌های نفیس و اصیل قاجاری، چون خانه شربت‌اوغلی و قدکی، در هیاهوی مدرنیزاسیون که به‌دنبال سریع‌سازی و تولید انبوه بود، گم شد و جای آنها را شیشه و بتون و آهن مرتفع گرفت.
این نگرش کمترین توجهی به سنن و رسوم مردم ندارد و نوعی معماری را در لبه خیابان - به‌عنوان نماد تجدد- ترویج می‌کند.
به‌یکباره همه قواعد و معیارهای آزموده‌شده معماری و شهرسازی بومی را نادیده گرفته و بیشترین بازشوها را بدون ایجاد هرگونه فضای بینابینی روی معبر می‌گشاید.
چه می‌شوند؟
اغتشاش و نابسامانی‌های بصری در بدنه خیابان‌ها افزایش یافته است. هر بنا به‌عنوان یک طرح مستقل معماری و جدا از سایر بناها در بدنه خیابان تلقی شده و بی‌توجه به پارامترهای کیفیت نمای شهری طراحی و اجرا شد. حالا در شهرهای گرمسیر نمای سنگ گرانیت داریم و در شهرهای سردسیر پوسته‌های شیشه‌ای. حال منتظر ارگان‌های ناظر می‌مانیم، قوانینی داریم که به اجرا نمی‌رسند و نهادهای متعددی که تقصیر و مسئولیت را بر گردن هم می‌اندازند. لحظه‌ای فکر می‌کنم کاش به همان میزان که بر پوشش شهروندان دقت داشتیم، بر لباس شهرها هم اندوهناک و نگران می‌شدیم.

تعاریف متعددی از مفهوم «شهر» از سوی اندیشمندان جغرافیا، جامعه‌شناسی، اقتصاد، جمعیت‌شناسی و علوم دیگر، ارائه شده‌ است. جامعه‌شناسان، شهر را محل تمرکز جمعیت، ابزار تولید، سرمایه، نیازها و احتیاجات می‌دانند که در آن تقسیم کار اجتماعی صورت گرفته‌ است. جغرافی‌دانان، شهر را منظره‌ای مصنوعی از خیابان‌ها، ساختمان‌ها، دستگاه‌ها و بناهایی می‌دانند که زندگی شهری را امکان‌پذیر می‌کند. مورخان، شهر را با توجه به قدمت آن، تعریف می‌کنند. از نظر اقتصاددانان، شهر به جایی اطلاق می‌شود که معیشت غالب ساکنان آن، بر پایه کشاورزی نباشد و جمعیت‌شناسان نیز تعداد جمعیت یک نقطه را ملاک شهری‌بودن آن نقطه می‌دانند. معماران و شهرسازان، شهر را مجموعه پیچیده سازمان‌یافته‌ای می‌دانند که متشکل از سه مؤلفه اصلی کالبد، تصورات و فعالیت است که پیوسته در حال تغییر و تحول است. از فاکتورهای مهم کالبد شهری، پوسته سازه‌ها یا نمای شهری است. نمایش ابعاد گوناگون وجودی شهر، سیما و پیکره کالبدی و کیفیات حاصل از آن، ازجمله فضای شهری، از این نمای شهری نشئت می‌گیرد. پوسته‌های شهری هویت منطقه و شهروندان را تعیین می‌کنند، از این جهت نیازمند حفظ و حراست توسط خود شهروندان هستند.
چه بودند؟
در ایران دوران پیش از مدرنیته، شهرها هویت خود را از نماهای اسلیمی و اقلیمی خود می‌گرفتند. «یزد»مان با «تبریز»مان فرق داشت و هرکدام به کمال با محیط و فرهنگ و شهروندانشان هم‌خوان بودند؛ اتوپیایی شکل گرفته بود که با جنگ‌ها و زلزله‌ها و خرابی‌ها، خود را بازسازی می‌کرد و در طول زمان رو به سوی پیشرفت داشت. بنا رو به فضای شهری داشته و با حداکثر ظرافت‌های معمارانه در طراحی نما ازجمله کیفیت و کمیت بازشو‌ها، پیش‌آمدگی‌ها و عقب‌رفتگی‌ها و... با شهر ارتباط متقابلی را برقرار می‌کرد. اگرچه هر بنا سعی در ارائه بهترین کیفیت در نمای اصلی را داشت، اما ساختمان‌های عمومی در عین تنوع شکلی، دارای هماهنگی نسبی باهم بودند.
چه شدند؟
پس از رواج نوین‌گرایی و تجدد و ورود امکانات ساخت‌وساز گسترده در دوره پهلوی اول، نمای ساختمان‌ها به‌سرعت دگرگون شدند. دخالت‌های شخصی و سلیقه‌ای در سازمان فضایی شهر سنتی صورت گرفت و به عکس آنچه تا این زمان در تاریخ دگرگونی‌های شهر، مرسوم بوده که دگرگونی‌ها در درون شهر جست‌وجو شود نه در ورای بافت، تغییرات نوین الگوی خود را از شهر صنعتی می‌گیرد. خانه‌های نفیس و اصیل قاجاری، چون خانه شربت‌اوغلی و قدکی، در هیاهوی مدرنیزاسیون که به‌دنبال سریع‌سازی و تولید انبوه بود، گم شد و جای آنها را شیشه و بتون و آهن مرتفع گرفت.
این نگرش کمترین توجهی به سنن و رسوم مردم ندارد و نوعی معماری را در لبه خیابان - به‌عنوان نماد تجدد- ترویج می‌کند.
به‌یکباره همه قواعد و معیارهای آزموده‌شده معماری و شهرسازی بومی را نادیده گرفته و بیشترین بازشوها را بدون ایجاد هرگونه فضای بینابینی روی معبر می‌گشاید.
چه می‌شوند؟
اغتشاش و نابسامانی‌های بصری در بدنه خیابان‌ها افزایش یافته است. هر بنا به‌عنوان یک طرح مستقل معماری و جدا از سایر بناها در بدنه خیابان تلقی شده و بی‌توجه به پارامترهای کیفیت نمای شهری طراحی و اجرا شد. حالا در شهرهای گرمسیر نمای سنگ گرانیت داریم و در شهرهای سردسیر پوسته‌های شیشه‌ای. حال منتظر ارگان‌های ناظر می‌مانیم، قوانینی داریم که به اجرا نمی‌رسند و نهادهای متعددی که تقصیر و مسئولیت را بر گردن هم می‌اندازند. لحظه‌ای فکر می‌کنم کاش به همان میزان که بر پوشش شهروندان دقت داشتیم، بر لباس شهرها هم اندوهناک و نگران می‌شدیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.