یادداشتهایی درباره هنر معاصر
شامگاه بلورین
علیرضا امیرحاجبی
دیگر نیاز چندانی نیست تا بر نقش شبکه و فضای مجازی در تبادلات هنری تأکید شود. حال با کمی جستوجو میتوان به انواع مختلفی از وبسایتها دسترسی داشت که مشغول بهنمایشگذاشتن آثار ریزودرشت هنرمندان از سراسر جهان هستند. این تازه بخشی از ماجراست. انواع متعددی از اپلیکیشنها مانند اینستاگرام و تلگرام و... نیز به جمع دوستان اضافه شدهاند. گالریهای مجازی تعریفی کاملا جدید از عرضه و تقاضا و نیز هویتهای هنری را به مخاطبان عرضه میکنند. فروشهای آنلاین تبدیل به پدیدهای کاملا عادی شده است.
با ظهور این فضای جدید، با شکلی از افول نیز مواجه هستیم. این افول دربرگیرنده گروه بزرگی از گالریهای واقعی در سراسر دنیاست. البته نباید از یاد برد که تعدد و ازدیاد گالریها را نمیتوان دلالتی بر موفقیت آنها دانست. آنها حضور دارند اما دیگر مانند گذشته تأثیر چندانی بر روند تحولات سریع هنر معاصر ندارند. تعدد گالریها شکلی از «بیشکلی هنری» است که تنها مربوط به ایران نمیشود و نباید آن را منطقهای نگاه کرد. اما آنچه «بیشکلی هنری» مینامیم الزاما باری منفی ندارد. مرزهای هنر و غیرهنر روان و سیال شده است تاحدی که بهطور دقیق نمیتوان این دو را از یکدیگر تشخیص داد. همین سیالیت مرزها به ازشکلافتادگی هنر کمک فراوانی کرده است. هنر معاصر دیگر چیزی سخت و منجمد نیست. حال یک هنرمند میتواند اثر هنریاش را در هرجا و هر زمان که بخواهد خلق و ارائه کند. در خیابان، بر فراز آسمانخراش، یک پل، در جنگل، در خانه، در رستوران، دانشگاه یا در یک گالری. ارزشهایی که قرار بود توسط گالریها به یک اثر هنری الصاق شود دیگر آنچنان مورد توجه هنرمندان طراز اول جهان نیست. اگر خوشبینانه به کل ماجرا نگاه کنیم، جدای از موزهها، تعداد گالریهای
تأثیرگذار در سراسر جهان به عدد 20 هم نمیرسد. اما در مقابل تعداد رویدادهای هنری و شبههنری در سراسر جهان را نمیتوان شمارش کرد. این دقیقا همان سیالیتی است که از آن سخن گفتیم.
حال شاید گفته شود اگر گالریها دیگر تأثیر چندانی ندارند پس تعدد ناگهانی گالریها نشانه چیست؟ دلیل این پدیده اجتماعی-فرهنگی را میتوان با سه فاکتور (متغیر) مرتبط کرد.
نخست عریضترشدن باند طبقه متوسط جامعه و در نتیجه تبادل اطلاعات و ارتباطات اجتماعی- فرهنگی در قالب شهرنشینی. دوم تعدد دانشگاهها و خروجیهایشان یا همان دانشجویان هنر که ناگهانی قصد هنرمندشدن دارند و نمیدانند این تعجیل، راه به برهوت ناامیدی دارد. (نکته: دوست عزیز! با گرفتن مدرک معماری، تو معمار نشدهای. تنها مدرک تحصیلی در رشته معماری گرفتهای، این را فراموش نکن. وقتی میتوانی خودت را آرشیتکت بنامی که اثر و مصداقی واقعی در یک عرصه و روی زمین خلق کنی). فاکتور سوم نیز که با دو فاکتور قبلی در ارتباط مستقیم است، چیزی نیست جز رسانهها. چه نوشتاری، چه دیداری و چه مجازی و شبکهای.
از سمت دیگر گروهی از بهاصطلاح فعالان عرصه هنر مانند کارمندان موقت هستند و کارشان با یکی، دو نمایشگاه گروهی و درنهایت یک نمایشگاه انفرادی به پایان میرسد و دیگر نام و نشانی از آنها دیده نمیشود و بخار میشوند. تعداد زیادی از گالریهای همین تهران خودمان میزبان این گروه بزرگ و البته موقت هستند.
این سخنان به معنای نادیدهگرفتن کار گالریها در ایران نیست. حتی نقدی و اشکالی هم به آنها وارد نیست. بوده و هستند گالریهایی که با عملکرد صحیح، مقاومت و تشویق هنرمندان جایگاه ویژهای در حوزه تجسمی ایران یافتهاند که البته اکثریتشان هم متعلق به بانوان گالریدار هستند. هدف اصلی در این یادداشت بیشتر نشاندادن موقعیت امروزین هنر است و اینکه با نوعی یادآوری این وضعیت، هنرمندان و فعالان این عرصه را به مطالعه بهروزِ بیشتر، تساهل و انعطاف بیشتر و از همه مهمتر تعامل بیشتر با یکدیگر فرابخوانم. متأسفانه محیطهای هنری بهطور عام دچار نوعی عارضه تعجیل و سراسیمگی در اخذ و کسب نتایج سهلالوصول شدهاند. شکلی از استریوتایپها و کلیشهها در هنر معاصر از دستاوردهای این سراسیمگی است. (بهشخصه در بسیاری از هنرمندان جوان رشد دانههای تردید را میبینم که این نیز با سراسیمگی در پیوند است). شاید این عارضه دستاورد مدرنیسم اواسط قرن بیستم باشد که «هرچه تولید هنرمند بود را اثر هنری» مینامیدند. اما عرصه هنر معاصر از آن زمان تا امروز بازگشتها و چرخشهای زیادی به خود دیده و بخشی از آرای روزنبرگها و گرینبرگها پشیزی نمیارزد.
دستاوردهای مدرنیسم قرن بیستم یکسره و تماما ارزشمند نبود. بلکه بخش مهمی از آن زمینهها را برای سوءتفاهم و سوءبرداشتهای سهلانگارانه باز میکرد. حال پس از گذشت دههها از موج بزرگ مدرنیسم میتوان بهخوبی این سوءتفاهمات را مورد بررسی قرار داد و نسبت به اشاعه دوباره آن توسط برخی از استادان آکادمیها به خانواده تجسمی ایران هشدار داد. در آینده در این باب بیشتر خواهیم گفت.
دیگر نیاز چندانی نیست تا بر نقش شبکه و فضای مجازی در تبادلات هنری تأکید شود. حال با کمی جستوجو میتوان به انواع مختلفی از وبسایتها دسترسی داشت که مشغول بهنمایشگذاشتن آثار ریزودرشت هنرمندان از سراسر جهان هستند. این تازه بخشی از ماجراست. انواع متعددی از اپلیکیشنها مانند اینستاگرام و تلگرام و... نیز به جمع دوستان اضافه شدهاند. گالریهای مجازی تعریفی کاملا جدید از عرضه و تقاضا و نیز هویتهای هنری را به مخاطبان عرضه میکنند. فروشهای آنلاین تبدیل به پدیدهای کاملا عادی شده است.
با ظهور این فضای جدید، با شکلی از افول نیز مواجه هستیم. این افول دربرگیرنده گروه بزرگی از گالریهای واقعی در سراسر دنیاست. البته نباید از یاد برد که تعدد و ازدیاد گالریها را نمیتوان دلالتی بر موفقیت آنها دانست. آنها حضور دارند اما دیگر مانند گذشته تأثیر چندانی بر روند تحولات سریع هنر معاصر ندارند. تعدد گالریها شکلی از «بیشکلی هنری» است که تنها مربوط به ایران نمیشود و نباید آن را منطقهای نگاه کرد. اما آنچه «بیشکلی هنری» مینامیم الزاما باری منفی ندارد. مرزهای هنر و غیرهنر روان و سیال شده است تاحدی که بهطور دقیق نمیتوان این دو را از یکدیگر تشخیص داد. همین سیالیت مرزها به ازشکلافتادگی هنر کمک فراوانی کرده است. هنر معاصر دیگر چیزی سخت و منجمد نیست. حال یک هنرمند میتواند اثر هنریاش را در هرجا و هر زمان که بخواهد خلق و ارائه کند. در خیابان، بر فراز آسمانخراش، یک پل، در جنگل، در خانه، در رستوران، دانشگاه یا در یک گالری. ارزشهایی که قرار بود توسط گالریها به یک اثر هنری الصاق شود دیگر آنچنان مورد توجه هنرمندان طراز اول جهان نیست. اگر خوشبینانه به کل ماجرا نگاه کنیم، جدای از موزهها، تعداد گالریهای
تأثیرگذار در سراسر جهان به عدد 20 هم نمیرسد. اما در مقابل تعداد رویدادهای هنری و شبههنری در سراسر جهان را نمیتوان شمارش کرد. این دقیقا همان سیالیتی است که از آن سخن گفتیم.
حال شاید گفته شود اگر گالریها دیگر تأثیر چندانی ندارند پس تعدد ناگهانی گالریها نشانه چیست؟ دلیل این پدیده اجتماعی-فرهنگی را میتوان با سه فاکتور (متغیر) مرتبط کرد.
نخست عریضترشدن باند طبقه متوسط جامعه و در نتیجه تبادل اطلاعات و ارتباطات اجتماعی- فرهنگی در قالب شهرنشینی. دوم تعدد دانشگاهها و خروجیهایشان یا همان دانشجویان هنر که ناگهانی قصد هنرمندشدن دارند و نمیدانند این تعجیل، راه به برهوت ناامیدی دارد. (نکته: دوست عزیز! با گرفتن مدرک معماری، تو معمار نشدهای. تنها مدرک تحصیلی در رشته معماری گرفتهای، این را فراموش نکن. وقتی میتوانی خودت را آرشیتکت بنامی که اثر و مصداقی واقعی در یک عرصه و روی زمین خلق کنی). فاکتور سوم نیز که با دو فاکتور قبلی در ارتباط مستقیم است، چیزی نیست جز رسانهها. چه نوشتاری، چه دیداری و چه مجازی و شبکهای.
از سمت دیگر گروهی از بهاصطلاح فعالان عرصه هنر مانند کارمندان موقت هستند و کارشان با یکی، دو نمایشگاه گروهی و درنهایت یک نمایشگاه انفرادی به پایان میرسد و دیگر نام و نشانی از آنها دیده نمیشود و بخار میشوند. تعداد زیادی از گالریهای همین تهران خودمان میزبان این گروه بزرگ و البته موقت هستند.
این سخنان به معنای نادیدهگرفتن کار گالریها در ایران نیست. حتی نقدی و اشکالی هم به آنها وارد نیست. بوده و هستند گالریهایی که با عملکرد صحیح، مقاومت و تشویق هنرمندان جایگاه ویژهای در حوزه تجسمی ایران یافتهاند که البته اکثریتشان هم متعلق به بانوان گالریدار هستند. هدف اصلی در این یادداشت بیشتر نشاندادن موقعیت امروزین هنر است و اینکه با نوعی یادآوری این وضعیت، هنرمندان و فعالان این عرصه را به مطالعه بهروزِ بیشتر، تساهل و انعطاف بیشتر و از همه مهمتر تعامل بیشتر با یکدیگر فرابخوانم. متأسفانه محیطهای هنری بهطور عام دچار نوعی عارضه تعجیل و سراسیمگی در اخذ و کسب نتایج سهلالوصول شدهاند. شکلی از استریوتایپها و کلیشهها در هنر معاصر از دستاوردهای این سراسیمگی است. (بهشخصه در بسیاری از هنرمندان جوان رشد دانههای تردید را میبینم که این نیز با سراسیمگی در پیوند است). شاید این عارضه دستاورد مدرنیسم اواسط قرن بیستم باشد که «هرچه تولید هنرمند بود را اثر هنری» مینامیدند. اما عرصه هنر معاصر از آن زمان تا امروز بازگشتها و چرخشهای زیادی به خود دیده و بخشی از آرای روزنبرگها و گرینبرگها پشیزی نمیارزد.
دستاوردهای مدرنیسم قرن بیستم یکسره و تماما ارزشمند نبود. بلکه بخش مهمی از آن زمینهها را برای سوءتفاهم و سوءبرداشتهای سهلانگارانه باز میکرد. حال پس از گذشت دههها از موج بزرگ مدرنیسم میتوان بهخوبی این سوءتفاهمات را مورد بررسی قرار داد و نسبت به اشاعه دوباره آن توسط برخی از استادان آکادمیها به خانواده تجسمی ایران هشدار داد. در آینده در این باب بیشتر خواهیم گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.