بوطیقای سلین
لویی فردینان سلین از مهمترین و جنجالیترین نویسندگان قرن بیستم است که همواره در معرض قضاوتهای متناقضی بوده است. از سویی، او به خاطر موضعگیریهای سیاسیاش طرد شده اما از سوی دیگر او را به خاطر رمانهایش بسیار ستودهاند و البته همچنان برخی از زبان او در آثارش انتقاد کردهاند.
شرق: لویی فردینان سلین از مهمترین و جنجالیترین نویسندگان قرن بیستم است که همواره در معرض قضاوتهای متناقضی بوده است. از سویی، او به خاطر موضعگیریهای سیاسیاش طرد شده اما از سوی دیگر او را به خاطر رمانهایش بسیار ستودهاند و البته همچنان برخی از زبان او در آثارش انتقاد کردهاند. از سلین آثار متعددی به فارسی ترجمه شده و از بخت خوب ما چند رمان او با ترجمههایی خواندنی به فارسی موجودند. به تازگی یکی از آثار او با عنوان «گفتوگو با پروفسور ایگرگ» با ترجمه مهشید نونهالی در نشر نی منتشر شده است. این کتاب که اولینبار در سال 1955 منتشر شد، در قالب مصاحبهای خیالی میان پروفسور ایگرگ و سلین پیش میرود. ایگرگ فردی بدبین و غیرقابل کنترل است و سلین هم در این مصاحبه خیالی قواعد مرسوم را به چالش میکشد و از شیوه و سبک نویسندگیاش دفاع میکند. سلین در ضمن گفتوگو توصیفی از زندگی و دوران حرفهای خود هم به دست میدهد. اما این مصاحبه خیالی درنهایت از شکل گفتوگویی میان این دو خارج میشود و به نماشی عجیب بدل میشود. مترجم کتاب در بخشی از مقدمهاش درباره این اثر نوشته:
گفتوگو با پروفسور ایگرک متنی است در اوج بهسبب سبک سلین که خود را دگرگونکننده ادبیات فرانسه میداند. این نظیره گفتوگوهای ادبی گویای بوطیقای تندوتیزی است. سلین در این متن سلایق مردم و تمایلشان را به امر کاذب و غیراصیل و علاقهشان را به رمانهای آبدوغخیاری و نوشته نویسندگان کممایه و علاقه به زبان آکادمیک سنگوارشده نقد میکند. او معتقد است که با سبک عاطفی خود که مشخصه آن استفاده از سهنقطه و واژههای عامیانه و گاه ساختگی است نوع داستانی را دگرگون کرده است. این یافته به گفته خود او اندک اما نبوغآمیز عبارت است از احیای شور زبان گفتار در نوشتار.» از این رمان سلین پیشتر ترجمه دیگری توسط افتخار نبوینژاد منتشر شده بود. چند سال پیش نیز اثری درباره سلین با ترجمه رضا علیزاده به فارسی منتشر شده بود که اگرچه درباره رمان «سفر به انتهای شب» است اما در شناخت سبک نویسندگی سلین اثری قابلتوجه است. جان استارک، نویسنده این کتاب، بیش از هر چیز در پی نشاندادن این است که سلین نه نویسندهای غریزی بلکه نویسندهای است که با دقت و خودآگاهی بسیار بالا آثارش را نوشته و «به طرزی کامل و تابناک» چهرهای ادبی است. استارک میگوید «سفر به انتهای شب» کتابی نبود که کاملا بیسابقه باشد؛ چراکه شاید اصلا چنین کتابی وجود نداشته باشد؛ بااینحال رمان سلین در دم و بهصورت بنیادی چیزی را تغییر داد. رمان سلین تمرکزی مجدد بر گرایشهای نوشتاری مدرن بود که پیشتر محتاطانه و پراکنده انجام گرفته بود: «بنابراین مسیر ادبیات داستانی فرانسه را از موضوعات و محیطهای اساسا بورژوایی مقبول به سمت اموری شریرانهتر و بزهکارانهتر منحرف کرد. بهاینترتیب سفر به انتهای شب ممکن است فقط مثل نوعی بازگشت به دلمشغولیهای ناتورالیسم اواخر قرن نوزدهم به نظر برسد، بازگشت به تجربههای موپاسان یا امیل زولا. اما سلین ناتورالیسم را سبکی رام و اهلی تلقی میکرد، در خوشبینانهترین حالت، دودل در کوشش برای قطع رابطه با قراردادهای ادبیات مبادی آداب».
سلین شش ماه پس از انتشار «سفر به انتهای شب» به امیل زولا ادای احترام میکند؛ اما استارک میگوید که او هیچ ارتباطی به زولا نداشت؛ چراکه سلین «وحشت خود را از دنیای مدرن با دیوانگیاش، سادیسمش و غریزه مرگ و تباهیاش» بیان کرده بود. زولا درنهایت نویسندهای خوشبین بود و به تغییر و اصلاحاتی که میتوانستند از تحولات سیاسی و اجتماعی حاصل شوند، دل بسته و امیدوار بود؛ اما سلین مطلقا چنین امیدی نداشت و در نتیجه «به شیوهای فاجعهگویانه و توهمآور مینوشت، نوشتاری که بسیار متفاوت از سبک ناتورالیسم بود و بیشتر مناسب تباهی علاجناپذیر زندگیهایی که در دور و اطراف خود میدید». سلین به تعبیری به زور وارد ادبیات شد و صدایی را وارد ادبیات کرد که پیش از او پیشینهای نداشت؛ صدایی «سرخورده»، «آزرده» و «عامیانه». این صدا در «سفر به انتهای شب» صدای باردامو، راوی و قهرمان درشتگو و خودپسند رمان است؛ اما استارک تأکید دارد که صدای باردامو صدای سلین نیست؛ چراکه این دو یکی نیستند؛ اگرچه هرچه میگذرد به هم نزدیکتر میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.