عیار هاشمی و سکه سیاست
جاوید قربان اوغلی-فعال سیاسی
درباره هاشمیرفسنجانی و نقش و تأثیر او در عرصه سیاسی کشور کتابها و مقالات بسیاری در داخل و خارج کشور به زبانهای مختلف نوشته شده است. زوایا و روایتهای گوناگون نگاه نویسندگان درباره این سیاستمدار برجسته، نمایانگر پیچیدگیهای وجوه شخصیتی و نقش او در مقاطع و دورانهای مختلف 37 سال گذشته پس از انقلاب است. بر این باورم که چهار ویژگی هاشمی او را در عرصه سیاسی ایران از دیگر سیاستمداران عصر خود متمایز میکند.
اول، نیمقرن همراهی با نهضت امام خمینی: هاشمی در نیمقرنی که از آغاز نهضت امام خمینی میگذرد، همواره عضوی تأثیرگذار و یاری وفادار برای رهبری نهضت بود. به جرئت میتوان ادعا کرد که نمیتوان صفحهای از تاریخ 50ساله را پیدا کرد که نام هاشمی در آن نباشد؛ خواه در قالب یک کلمه و جمله و یا تمامی صفحه. اگر عوامل رژیم وقت میدانستند طلبه جوانی که برای اولینبار در سن 24سالگی پس از سخنرانی در همدان دستگیر و با وساطت بزرگان روحانی آن دیار از بند آزاد شد، به شخصیتی اثرگذار در سالهای آینده تبدیل خواهد شد، سرنوشت او در چنگال شهربانی وقت رژیم، به گونهای دیگر رقم میخورد. جایگاه هاشمی نزد امام (ره) و نسبت او با نهضت و انقلاب را باید از کسانی سؤال کرد که در زمان داغ و درفش و تبعید و زندان در کنار امام و همراه و همگام او بودند. او برای ادعاهایش نیازمند دادن سند نیست؛ او خود سند انقلاب است.
دوم، سیاستورزی: در تاریخ معاصر شخصیتهای نادری را میتوان یافت که سیاستمدار دوران بحران باشند. نام این قلیل افراد فارغ از نظام ارزشی کنونی ما در تاریخ معاصر ایران ماندگار است. قصد ورود به این مبحث و تطویل کلام را ندارم؛ ولی به جرئت میتوان گفت هاشمی یکی از انگشتشمار سیاستمدارانی است که در بحرانیترین شرایط با نقشآفرینی تأثیرگذار خود، کشتی طوفانزده کشور را به ساحل امن هدایت کرده است. واقعبینی و میهنپرستی از عناصر اصلی سیاستورزی هاشمی و خمیرمایه وجودی اوست. او در عرصه سیاست «آرمانگرای متصلب» نیست و میداند در شرایط بحران چگونه باید از عقبهها عبور کرد. از این منظر هاشمی سیاستمداری واقعگراست. گفتهاند سیاستمداران را میتوان از روی اولین الگویی که در جوانی انتخاب کرده، شناخت. الگوی هاشمی در جوانی امیرکبیر بود و در جایی گفته است «اگر در زمان ناصری به جای امیرکبیر یک مجتهد روشنفکر صدراعظم میشد، همان کارهایی را میکرد که امیرکبیر کرد».
سوم: پیچیدگی شخصیت: هاشمی در سیاستورزی شخصیتی چندبُعدی دارد. در مذاکره سیاسی، بهویژه با مقامات خارجی دست خود را رو نمیکند. دقیق و گزیده سخن میگوید. هدفمند و نتیجهای که در پی آن است، مذاکره را اداره میکند. در صورت نیاز صراحت و به مقتضای شرایط با ابهام و چند پهلو سخن میگوید. در عرصه سیاست داخلی معروف است که از چپترین چپ تا افراطیترین راست، نمیتوان فردی را یافت که پیش هاشمی رفته و دلخور و ناراضی از جلسه بیرون آمده باشد. این ویژگی و قدرت اقناع برخلاف تصور عامه هنر و ارزش یک سیاستمدار است.
چهارم، مسئولیتپذیری و صبر: هاشمی دولتمردی است که قدرت انعطاف و انطباق کمنظیری در شرایط شفاف، مهآلود یا تیره سیاسی دارد. او در 37 سال گذشته در تمامی مسئولیتهای تصمیمسازی و اجرائی انقلاب و کشور نقشآفرینی کرده است. در بحرانیترین روزهای پیش از پیروزی از جانب امام مأموریت مییابد که بحران اعتصاب کارکنان نفت را مدیریت کند؛ پس از روزهای خونین 22 بهمن از اعضای اصلی اداره کشور در «شورای انقلاب» است؛ 16 سال مسئولیت مجلس، هشت سال ریاست قوه مجریه، ریاست مجلس خبرگان رهبری، ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام و... از دیگر مسئولیتهای هاشمی در کلیدیترین مناصب کشوری است. سیاستمداری با این پیشینه و سابقه در انتخابات 84 از یک حریف گمنام شکست میخورد؛ در انتخابات مجلس ششم سیام میشود؛ ریاست خبرگان را به فرد دیگری واگذار میکند؛ کرسی امامت نماز جمعه را که قریب به سه دهه در آن حضور داشت، از دست میدهد و مهمتر از همه شخصیتی با این سوابق در انتخابات 92 امکان حضور نمییابد؛ اما هیچیک از تلاطمهای سیاسی، او را در هیچ مقطعی از ایفای مسئولیت باز نمیدارد. هاشمی انقلاب را پارهای از وجود خود میداند. او در عرصه عمل ثابت کرده است
که برای حفظ این گوهر گرانبها آماده است همهچیز خود را بدهد. یکی از مشکلات سالهای اخیر کافی بود تا ارادههای دیگر سیاستپیشگان را در هم بشکند؛ اما او همچنان مانده و در این دوره انتخابات خبرگان نیز نقشآفرینی اثرگذار است. انعطاف هاشمی در این موارد (حتی درباره خانواده خود) نشان میدهد اولویت تغییرناپذیر او انقلاب و سرنوشت آن است.
درباره هاشمیرفسنجانی و نقش و تأثیر او در عرصه سیاسی کشور کتابها و مقالات بسیاری در داخل و خارج کشور به زبانهای مختلف نوشته شده است. زوایا و روایتهای گوناگون نگاه نویسندگان درباره این سیاستمدار برجسته، نمایانگر پیچیدگیهای وجوه شخصیتی و نقش او در مقاطع و دورانهای مختلف 37 سال گذشته پس از انقلاب است. بر این باورم که چهار ویژگی هاشمی او را در عرصه سیاسی ایران از دیگر سیاستمداران عصر خود متمایز میکند.
اول، نیمقرن همراهی با نهضت امام خمینی: هاشمی در نیمقرنی که از آغاز نهضت امام خمینی میگذرد، همواره عضوی تأثیرگذار و یاری وفادار برای رهبری نهضت بود. به جرئت میتوان ادعا کرد که نمیتوان صفحهای از تاریخ 50ساله را پیدا کرد که نام هاشمی در آن نباشد؛ خواه در قالب یک کلمه و جمله و یا تمامی صفحه. اگر عوامل رژیم وقت میدانستند طلبه جوانی که برای اولینبار در سن 24سالگی پس از سخنرانی در همدان دستگیر و با وساطت بزرگان روحانی آن دیار از بند آزاد شد، به شخصیتی اثرگذار در سالهای آینده تبدیل خواهد شد، سرنوشت او در چنگال شهربانی وقت رژیم، به گونهای دیگر رقم میخورد. جایگاه هاشمی نزد امام (ره) و نسبت او با نهضت و انقلاب را باید از کسانی سؤال کرد که در زمان داغ و درفش و تبعید و زندان در کنار امام و همراه و همگام او بودند. او برای ادعاهایش نیازمند دادن سند نیست؛ او خود سند انقلاب است.
دوم، سیاستورزی: در تاریخ معاصر شخصیتهای نادری را میتوان یافت که سیاستمدار دوران بحران باشند. نام این قلیل افراد فارغ از نظام ارزشی کنونی ما در تاریخ معاصر ایران ماندگار است. قصد ورود به این مبحث و تطویل کلام را ندارم؛ ولی به جرئت میتوان گفت هاشمی یکی از انگشتشمار سیاستمدارانی است که در بحرانیترین شرایط با نقشآفرینی تأثیرگذار خود، کشتی طوفانزده کشور را به ساحل امن هدایت کرده است. واقعبینی و میهنپرستی از عناصر اصلی سیاستورزی هاشمی و خمیرمایه وجودی اوست. او در عرصه سیاست «آرمانگرای متصلب» نیست و میداند در شرایط بحران چگونه باید از عقبهها عبور کرد. از این منظر هاشمی سیاستمداری واقعگراست. گفتهاند سیاستمداران را میتوان از روی اولین الگویی که در جوانی انتخاب کرده، شناخت. الگوی هاشمی در جوانی امیرکبیر بود و در جایی گفته است «اگر در زمان ناصری به جای امیرکبیر یک مجتهد روشنفکر صدراعظم میشد، همان کارهایی را میکرد که امیرکبیر کرد».
سوم: پیچیدگی شخصیت: هاشمی در سیاستورزی شخصیتی چندبُعدی دارد. در مذاکره سیاسی، بهویژه با مقامات خارجی دست خود را رو نمیکند. دقیق و گزیده سخن میگوید. هدفمند و نتیجهای که در پی آن است، مذاکره را اداره میکند. در صورت نیاز صراحت و به مقتضای شرایط با ابهام و چند پهلو سخن میگوید. در عرصه سیاست داخلی معروف است که از چپترین چپ تا افراطیترین راست، نمیتوان فردی را یافت که پیش هاشمی رفته و دلخور و ناراضی از جلسه بیرون آمده باشد. این ویژگی و قدرت اقناع برخلاف تصور عامه هنر و ارزش یک سیاستمدار است.
چهارم، مسئولیتپذیری و صبر: هاشمی دولتمردی است که قدرت انعطاف و انطباق کمنظیری در شرایط شفاف، مهآلود یا تیره سیاسی دارد. او در 37 سال گذشته در تمامی مسئولیتهای تصمیمسازی و اجرائی انقلاب و کشور نقشآفرینی کرده است. در بحرانیترین روزهای پیش از پیروزی از جانب امام مأموریت مییابد که بحران اعتصاب کارکنان نفت را مدیریت کند؛ پس از روزهای خونین 22 بهمن از اعضای اصلی اداره کشور در «شورای انقلاب» است؛ 16 سال مسئولیت مجلس، هشت سال ریاست قوه مجریه، ریاست مجلس خبرگان رهبری، ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام و... از دیگر مسئولیتهای هاشمی در کلیدیترین مناصب کشوری است. سیاستمداری با این پیشینه و سابقه در انتخابات 84 از یک حریف گمنام شکست میخورد؛ در انتخابات مجلس ششم سیام میشود؛ ریاست خبرگان را به فرد دیگری واگذار میکند؛ کرسی امامت نماز جمعه را که قریب به سه دهه در آن حضور داشت، از دست میدهد و مهمتر از همه شخصیتی با این سوابق در انتخابات 92 امکان حضور نمییابد؛ اما هیچیک از تلاطمهای سیاسی، او را در هیچ مقطعی از ایفای مسئولیت باز نمیدارد. هاشمی انقلاب را پارهای از وجود خود میداند. او در عرصه عمل ثابت کرده است
که برای حفظ این گوهر گرانبها آماده است همهچیز خود را بدهد. یکی از مشکلات سالهای اخیر کافی بود تا ارادههای دیگر سیاستپیشگان را در هم بشکند؛ اما او همچنان مانده و در این دوره انتخابات خبرگان نیز نقشآفرینی اثرگذار است. انعطاف هاشمی در این موارد (حتی درباره خانواده خود) نشان میدهد اولویت تغییرناپذیر او انقلاب و سرنوشت آن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.