|

یادداشتی درباره فیلم

«آمین خواهیم گفت» به بی‌اعتنایی‌ات ببال

معصومه بیات

هر کوششی برای اطلاق یکی، دو صفت به این فیلم، یک‌سره به بی‌راهه می‌رود. چراکه با کاری یکدست مواجه نیستیم. انگار کسی که به نخبگی و زبدگی کارگردان «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» نباشد، در کار او دست برده. کسی بی‌اجازه به سراغ فیلم رفته و در آن دخل‌وتصرفاتی انجام داده؛ کسی که نگران معیارهای مد روز سینمای ایران و بیشتر جاه‌طلب است و کمتر درونی و شخصی.
سامان سالور محققا می‌تواند به داستان‌گویی اعتنایی نداشته باشد و به این بی‌اعتنایی‌اش ببالد. می‌شد امیدوار بود که مخاطبان، از این شناسایی بازنمانند و این آزادی را برای کارگردان قائل شوند تا سینما را داستان‌گویی نداند، گرچه تماشاگر تجربه‌ای تلخ از سال‌های پیش با خود دارد؛ جایی که این آزادی‌دادن به تهی‌بودن انجامید؛ فیلم‌هایی که کمترین کلامی برای گفتن نداشتند، بی‌هیچ ارزش وجودی‌ای ساخته و در لفافی از شاعرانگی دروغین عرضه می‌شدند.
می‌توان این گمان را پذیرفت که بعد از این غوغا، سامان سالور تصمیم گرفت نگذارد هدف خرده‌گیری‌ها قرار بگیرد. اما چرا او باید خود را به این زحمت می‌انداخت؟ درحالی‌که فیلم «آمین خواهیم گفت» می‌توانست بار تحمیل یک داستان را به دوش نکشد و آزاد و رها باشد.
دلیل موجودیت «آمین...»، فیلم‌نامه آن نیست. بلکه فیلم موجودیت خود را از موقعیت خرابی پل روی رودخانه و فراموش‌شدگی می‌گیرد. از یخی که می‌تواند به‌جای جلوگیری از فساد مردگان تشنگی زنده‌ها را فرو بنشاند؛ از تسلط بر راز چگونگی زندگی در دنیایی دیگر. از ناگزیری زندگی، حتی در فراموش‌شدگی و نیاز به عشق حتی در دورافتادگی و از شیوه زندگی که همه‌چیز در آن کامل است فقط شیوه خود را دارد، نمونه‌اش قلیان دست‌ساز عموقادر، دوش حمام و تفریحاتشان. شکوه غرش اسلحه به وقت شادی تمام‌وکمال. از غنای تصویر و تازگی‌اش.
اما کارگردان بر سر دوراهی اقامت دارد و میان «خودبودن» و «دل مخاطب را به‌دست‌آوردن» سرگردان است و هیچ‌کدام را یک‌سره برنگزیده است.
مثلا آن‌همه گریه‌وزاری برای مرگ عموقادر در نظر تماشاگر عجیب می‌نماید، هیچ تمهیدی اندیشیده نشده بود تا صمیمیتی برقرار شود؛ میان تماشاگر و مردی که حتی تا اندازه‌ای هم خشن می‌نمود و چیزی از او و احساساتش نمی‌دانیم. این نکته تنها به‌خاطر نیاز معصومانه‌ای‌ است که در عزایش، برابر گریه و شیون اصغر فرشته نتوان بی‌اعتنا ماند و به آب‌زدن بی‌سروسامانه حسن گرگر، و شنیدن خبر مرگ عموقادر را نمی‌توان درک کرد. عموقادر اصلا نمی‌خواهد بزرگ و مهم و تأثیرگذار باشد، حسن بی‌دلیل می‌کوشد تا چنین شائبه‌ای را در ذهن ایجاد کند و سختکوش‌تر از او؛ کارگردان که قدردان این‌همه تازگی نیست و برای جذابیتی از جنس دیگر سراغ آدم‌های تکراری و شخصیت‌های تکراری و عادات تکراری می‌رود. از جمله همان تدوین موازی جنگ خروس‌ها با کتک‌کاری آدم‌بدها و اصغر فرشته. و دخالت بزنگاه عموقادر. اصلا سرگذشت اصغر فرشته، فرزندی که پدر، او را پسر می‌خواست و به دختربودنش رضایت نمی‌داد. حکایت زن صیغه‌ای جوان که همسر پیرش را عاشق بود و برای پولش، تره هم خرد نمی‌کرد، کارمندی که عاشق سینما بود (و خیلی تصادفی کوتاه‌قامت هم بود) و مصداق همه استدلال‌هایش را از فیلم‌ها نشانی می‌داد، حرکت سانتی‌مانتال عموقادر درست در نفس آخر؛ درآوردن گردنبند و سپردنش به دست اصغر...
دیگر آنکه آدم‌ها می‌آیند، توجه و زمان زیادی را به خود معطوف می‌کنند، حرف می‌زنند و حرف می‌زنند و حرف می‌زنند و سپس می‌روند و ناپدید و به دست فراموشی سپرده می‌شوند. حتی فرزاد حسنی هم با آن بازی قوی اما غلوآمیزش، ماندنی نیست.
بااین‌همه نمی‌توان انکار کرد که این فیلم هنوز پر از تصاویر و موقعیت‌های بکر است، تک‌تک اینها یک‌تنه می‌توانست یک فیلم سینمای ایران را از ورشکستگی معنوی برهاند.
سکانس عروسی نیز به‌یادماندنی است و دستمال نادر، کارمند کاردرست راه‌آهن، که در هوا شادمانه تاب می‌خورد دیدنی است.
هم‌نشینی طنز خاص فیلم با تلخی پیچیده در زیبایی، حاصل‌جمع موفقیت‌آمیز و کم‌نظیری به بار آورده است.
به نظر می‌رسد هیچ‌یک از کسانی که فیلم را تا به آخر دیده‌اند آن را محزون و تلخ تلقی نکنند.
شاید در این دنیای دیگر، بدون پل، کسانی با تنهایی‌هایشان باشند و با دوستانشان که به‌ناچار همگی به آغوش دیگران یا مرگ افتاده‌اند اما سرزندگی طبیعت، سبک‌دلی همان آدم‌های تنها و رفت‌وآمد‌ها با تحفه‌های رنگارنگ‌شان، خانه حسن و گرگرش را نشاط‌انگیز کرده است و «آمین خواهیم گفت» را شاد و نمایش‌گونه و پرتحرک. اینجا عروس و داماد‌ها بالای پلی که نیست هم، حجله می‌سازند و درد آدم‌ها خودش راه درمان پیدا می‌کند و حل می‌شود و گوش به حرف‌های روشنفکرانه نمی‌سپارد. حتی مرگ هم درست سر وقت خودش سر می‌رسد.
اگر «آمین خواهیم گفت» را باید در سینماهای اندک و سئانس‌های اندک‌تر و دسترسی‌های محدود سینمای هنر و تجربه آن هم پس از پنج‌سال آزگار، تماشا کرد، پس لابد در سینماهای دیگر، باید فیلم‌هایی را به تماشا نشست که ارزش بیشتری برای اکران داشته باشند، همین‌گونه است؟ ... اگر که بیهده زیباست شب، برای چه زیباست شب؟ برای که زیباست؟

هر کوششی برای اطلاق یکی، دو صفت به این فیلم، یک‌سره به بی‌راهه می‌رود. چراکه با کاری یکدست مواجه نیستیم. انگار کسی که به نخبگی و زبدگی کارگردان «چند کیلو خرما برای مراسم تدفین» نباشد، در کار او دست برده. کسی بی‌اجازه به سراغ فیلم رفته و در آن دخل‌وتصرفاتی انجام داده؛ کسی که نگران معیارهای مد روز سینمای ایران و بیشتر جاه‌طلب است و کمتر درونی و شخصی.
سامان سالور محققا می‌تواند به داستان‌گویی اعتنایی نداشته باشد و به این بی‌اعتنایی‌اش ببالد. می‌شد امیدوار بود که مخاطبان، از این شناسایی بازنمانند و این آزادی را برای کارگردان قائل شوند تا سینما را داستان‌گویی نداند، گرچه تماشاگر تجربه‌ای تلخ از سال‌های پیش با خود دارد؛ جایی که این آزادی‌دادن به تهی‌بودن انجامید؛ فیلم‌هایی که کمترین کلامی برای گفتن نداشتند، بی‌هیچ ارزش وجودی‌ای ساخته و در لفافی از شاعرانگی دروغین عرضه می‌شدند.
می‌توان این گمان را پذیرفت که بعد از این غوغا، سامان سالور تصمیم گرفت نگذارد هدف خرده‌گیری‌ها قرار بگیرد. اما چرا او باید خود را به این زحمت می‌انداخت؟ درحالی‌که فیلم «آمین خواهیم گفت» می‌توانست بار تحمیل یک داستان را به دوش نکشد و آزاد و رها باشد.
دلیل موجودیت «آمین...»، فیلم‌نامه آن نیست. بلکه فیلم موجودیت خود را از موقعیت خرابی پل روی رودخانه و فراموش‌شدگی می‌گیرد. از یخی که می‌تواند به‌جای جلوگیری از فساد مردگان تشنگی زنده‌ها را فرو بنشاند؛ از تسلط بر راز چگونگی زندگی در دنیایی دیگر. از ناگزیری زندگی، حتی در فراموش‌شدگی و نیاز به عشق حتی در دورافتادگی و از شیوه زندگی که همه‌چیز در آن کامل است فقط شیوه خود را دارد، نمونه‌اش قلیان دست‌ساز عموقادر، دوش حمام و تفریحاتشان. شکوه غرش اسلحه به وقت شادی تمام‌وکمال. از غنای تصویر و تازگی‌اش.
اما کارگردان بر سر دوراهی اقامت دارد و میان «خودبودن» و «دل مخاطب را به‌دست‌آوردن» سرگردان است و هیچ‌کدام را یک‌سره برنگزیده است.
مثلا آن‌همه گریه‌وزاری برای مرگ عموقادر در نظر تماشاگر عجیب می‌نماید، هیچ تمهیدی اندیشیده نشده بود تا صمیمیتی برقرار شود؛ میان تماشاگر و مردی که حتی تا اندازه‌ای هم خشن می‌نمود و چیزی از او و احساساتش نمی‌دانیم. این نکته تنها به‌خاطر نیاز معصومانه‌ای‌ است که در عزایش، برابر گریه و شیون اصغر فرشته نتوان بی‌اعتنا ماند و به آب‌زدن بی‌سروسامانه حسن گرگر، و شنیدن خبر مرگ عموقادر را نمی‌توان درک کرد. عموقادر اصلا نمی‌خواهد بزرگ و مهم و تأثیرگذار باشد، حسن بی‌دلیل می‌کوشد تا چنین شائبه‌ای را در ذهن ایجاد کند و سختکوش‌تر از او؛ کارگردان که قدردان این‌همه تازگی نیست و برای جذابیتی از جنس دیگر سراغ آدم‌های تکراری و شخصیت‌های تکراری و عادات تکراری می‌رود. از جمله همان تدوین موازی جنگ خروس‌ها با کتک‌کاری آدم‌بدها و اصغر فرشته. و دخالت بزنگاه عموقادر. اصلا سرگذشت اصغر فرشته، فرزندی که پدر، او را پسر می‌خواست و به دختربودنش رضایت نمی‌داد. حکایت زن صیغه‌ای جوان که همسر پیرش را عاشق بود و برای پولش، تره هم خرد نمی‌کرد، کارمندی که عاشق سینما بود (و خیلی تصادفی کوتاه‌قامت هم بود) و مصداق همه استدلال‌هایش را از فیلم‌ها نشانی می‌داد، حرکت سانتی‌مانتال عموقادر درست در نفس آخر؛ درآوردن گردنبند و سپردنش به دست اصغر...
دیگر آنکه آدم‌ها می‌آیند، توجه و زمان زیادی را به خود معطوف می‌کنند، حرف می‌زنند و حرف می‌زنند و حرف می‌زنند و سپس می‌روند و ناپدید و به دست فراموشی سپرده می‌شوند. حتی فرزاد حسنی هم با آن بازی قوی اما غلوآمیزش، ماندنی نیست.
بااین‌همه نمی‌توان انکار کرد که این فیلم هنوز پر از تصاویر و موقعیت‌های بکر است، تک‌تک اینها یک‌تنه می‌توانست یک فیلم سینمای ایران را از ورشکستگی معنوی برهاند.
سکانس عروسی نیز به‌یادماندنی است و دستمال نادر، کارمند کاردرست راه‌آهن، که در هوا شادمانه تاب می‌خورد دیدنی است.
هم‌نشینی طنز خاص فیلم با تلخی پیچیده در زیبایی، حاصل‌جمع موفقیت‌آمیز و کم‌نظیری به بار آورده است.
به نظر می‌رسد هیچ‌یک از کسانی که فیلم را تا به آخر دیده‌اند آن را محزون و تلخ تلقی نکنند.
شاید در این دنیای دیگر، بدون پل، کسانی با تنهایی‌هایشان باشند و با دوستانشان که به‌ناچار همگی به آغوش دیگران یا مرگ افتاده‌اند اما سرزندگی طبیعت، سبک‌دلی همان آدم‌های تنها و رفت‌وآمد‌ها با تحفه‌های رنگارنگ‌شان، خانه حسن و گرگرش را نشاط‌انگیز کرده است و «آمین خواهیم گفت» را شاد و نمایش‌گونه و پرتحرک. اینجا عروس و داماد‌ها بالای پلی که نیست هم، حجله می‌سازند و درد آدم‌ها خودش راه درمان پیدا می‌کند و حل می‌شود و گوش به حرف‌های روشنفکرانه نمی‌سپارد. حتی مرگ هم درست سر وقت خودش سر می‌رسد.
اگر «آمین خواهیم گفت» را باید در سینماهای اندک و سئانس‌های اندک‌تر و دسترسی‌های محدود سینمای هنر و تجربه آن هم پس از پنج‌سال آزگار، تماشا کرد، پس لابد در سینماهای دیگر، باید فیلم‌هایی را به تماشا نشست که ارزش بیشتری برای اکران داشته باشند، همین‌گونه است؟ ... اگر که بیهده زیباست شب، برای چه زیباست شب؟ برای که زیباست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.