|

وقتی آمارها بی‌ارزش می‌شوند

یکی از مهم‌ترین سامانه‌های آماری هر کشوری که خروجی آن به شکل فنی، انعکاسی از شرایط مساعد و نامساعد اقتصاد آن کشور است، سامانه تجارت خارجی است. صرف‌نظر از مباحث حوزه سیاست‌گذاری، اصولا دسترسی به این آمار برای برنامه‌ریزی صادرات و واردات از ناحیه بنگاه‌های کوچک و بزرگ فعال در عرصه تجارت، اهمیت ویژه‌ای دارد.

فردای اقتصاد: یکی از مهم‌ترین سامانه‌های آماری هر کشوری که خروجی آن به شکل فنی، انعکاسی از شرایط مساعد و نامساعد اقتصاد آن کشور است، سامانه تجارت خارجی است. صرف‌نظر از مباحث حوزه سیاست‌گذاری، اصولا دسترسی به این آمار برای برنامه‌ریزی صادرات و واردات از ناحیه بنگاه‌های کوچک و بزرگ فعال در عرصه تجارت، اهمیت ویژه‌ای دارد. آمار صادرات ماهانه، به فعالان عرصه صادرات نحوه کارکرد بازارهای مختلف را منعکس می‌کند و آمار واردات ماهانه، برنامه‌ریزی آنها به‌ویژه در حوزه ثبت‌ سفارش کالا را امکان‌پذیر می‌کند. امین مالکی، سرپرست پژوهشکده توسعه بازرگانی مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، در گزارشی اختلاف آماری در تجارت را بررسی کرده است.

در حوزه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری نیز به‌ویژه برای کشور ایران که در چارچوب اسناد بالادستی آن ارقام رشد صادرات غیرنفتی همواره از هدف‌گذاری‌های اصلی بوده و مختصات وارداتی آن به‌واسطه نقش پررنگ اقلام اولیه، واسطه‌ای و سرمایه‌ای، نشانگر موثقی از نحوه کارکرد بخش‌های تولیدی و صنایع ساخت‌محور آن است، این آمار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. متخصصان امر و افراد آشنا با داده‌های تجاری، می‌دانند که گمرک همواره دو نوع آمار در جداول ماهانه خود ارائه می‌کند، در یک ردیف سرجمع آمار صادرات و واردات و در ردیف‌های جزئی‌تر، به تفکیک کدهای تعرفه نظام هماهنگ‌ کدگذاری اچ.اس، مبالغ واردات هر کد را بر حسب وزن، ارزش ریالی و ارزش دلاری،‌ به تفکیک بازه زمانی ماهانه، کشور و گمرکات هر استان عرضه می‌دارد.

البته رویه مخفی‌نگه‌داشتن برخی اقلام، رویه‌ای معمول است که در تمامی کشورها در حوزه اقلام نظامی و امنیتی مدنظر قرار می‌گیرد؛ اما متأسفانه در یک دهه اخیر، هر سال که می‌گذرد شاهد نزول کیفیت این آمار به بهانه‌های مختلف هستیم و این امر برنامه‌ریزی حوزه خصوصی و سیاست‌گذاری حوزه عمومی را شدیدا تحت تأثیر قرار داده است. بعید است مدیریت داده‌های تجاری کشور از این واقعیت مهم ناآگاه باشد که امروز با توسعه سامانه اطلاعات تجاری در سازمان ملل، مرکز تجارت جهانی و سامانه اطلاعات تجاری کشورهای مختلف که ماهانه به‌روزرسانی می‌شود، مخفی‌سازی اطلاعات تجاری معمول،‌ امر بیهوده‌ای است.

صادرات ما به هر کشور، به روشنی و دقت در آمار واردات کشور مقصد درج می‌شود و واردات ما از هر کشور، در صادرات کشور مبدأ لحاظ می‌شود و این آمار حتی برای کشورهای اصلی همکار ما مانند چین و عراق نیز در اختیار همگان قرار داد (تنها استثنا در این زمینه افغانستان است). نمودار نشان می‌دهد که در حال حاضر، میزان اختلاف آماری در سرجمع‌ها چه در حوزه واردات و چه در حوزه صادرات به حداکثر مقدار خود رسیده است.

چنانچه بخواهیم نقاط استثنای هر سال را به تفکیک عنوان کنیم، مثنوی هفتاد من است اما کافی است ظرف چند سال اخیر به تغییرات سلیقه‌ای این داده‌ها نگاهی بیندازیم. در سال ۱۳۹۸ آمار ورود میعانات نفتی به جداول صادرات غیرنفتی، کل نظام مقایسه‌ای صادرات را به هم ریخت و باعث شد سرجمع‌های آماری گمرک غیرقابل مقایسه شوند.

از نیمه سال ۱۳۹۹ ابتدا اطلاعات مربوط به فصل ۲۷ و سپس اطلاعات بازار عراق از فهرست آمار صادراتی کشور حذف شد. امروز شاهد هستیم که گمرک برای نخستین بار در طول تاریخ خود، در آمار رسمی جداول سرجمع ۱۰روزه را همراه با آمار ماه آذر ارائه کرده است. نخستین بار در ایران و شاید یکی از نادرترین دفعات در میان گزارش‌های رسمی آماری جهان باشد که یک کشور آمار ۴۰روزه را در سرجمع‌های رسمی ماهانه خود اعلام می‌کند و به دست خود کل نظام آماری را که سرمایه‌ عظیم نظام تصمیم‌گیری کشور است، بلااستفاده می‌کند.

در آمار اعلام‌شده ارزش صادرات غیرنفتی این بازه زمانی در صادرات غیرنفتی بالغ بر ۱۰.۷ میلیارد دلار برای یک دوره ۴۰روزه اعلام شده (از ابتدای آذر تا دهم دی‌) که تنها ۳.۹ میلیارد دلار آن به تفکیک کدهای تعرفه برای ماه آذر در اختیار است و مشخص نیست ظرف ۱۰ روز دی‌ماه چه اتفاق سترگی در عرصه صادرات غیرنفتی افتاده که این میزان صادرات به وقوع پیوسته است. قابل ذکر است که رکورد صادرات غیرنفتی ماهانه ایران ظرف سال‌های اخیر مربوط به اسفند ماه سال ۱۳۹۶ با ۶.۳ میلیارد دلار صادرات ماهانه بوده است.

حسب آنچه گفته شد، لازم است یادآوری مجددی بر اهمیت داده‌های تجاری به مقامات گمرک داده شود و از آنها خواسته شود تا قدر این سرمایه‌ ارزشمند را که ورودی تصمیم‌های مهم عرصه سیاست‌گذاری اقتصادی است، بهتر بدانند. در همه‌جای جهان، وسواس و دقت بالا در محاسبات و سخت‌انگاری در اعمال کوچک‌ترین تغییرات در نظام آماری، رویه معمول دستگاه‌هایی است که مسئولیت ارائه آمارهای رسمی به ساحت اقتصادی را بر عهده گرفته‌اند، چراکه این آمار سرمنشأ اتخاذ تصمیم‌ها و اعلام تهدیدها و ارائه راهکارهای بهنگام هستند.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.