|

یادداشتی بر مجموعه شعر طنز «وقتی دماغ پینوکیو توی سوراخ گوش من بود» فاضل ترکمن

مُردنِ من زندگی‌ست

پوران کاوه

از آن‌جا‌ كه شعر بازتاب احساس و انديشه است و واكنشی از کنشی‌ست عينی، همراه با موسيقیِ پنهان و ديگر مولفه‌های لازم و محرک‌های بنيادين كه نمی‌شود آنها را در نظر نگرفت، اشعار مجموعه طنز فاضل ترکمن ضمن درنظرگرفتن تمام مولفه‌ها، با خوانشی ديگرگون را می‌طلبد و مخاطبی را كه بتواند به فراخور درک ذهنی خود از شعر، علائم تصويری نقش منقوش بر پرده هر سطر و معناهای چندپهلوی این اشعار را كشف كند. اشعار اين مجموعه بيشتر اشاره به موضوعات اجتماعی دارد و به مضامينی واقعی می‌پردازد و گاه روايتی شعرشده و گاه شعری به روايت كشيده‌شده است تا معنایی باشد برای بودن و بهانه‌ای برای نوشتن و يا صدایی باشد برای فرياد‌كشيدن كه لحظه‌های زندگی شاعر و حقايق ملموس اطراف را برای همگان تثبيت كند و انتقال‌گر تجربه‌ای باشد. شاعر کتاب نگاهی تيزبين به جهان و روزگارمان دارد. او كلمات را گريه و گريه‌هايش را كلمه می‌كند در قالب طنزهائی زيبا. شعر «من از خودم می‌ترسم» را مرور می‌كنيم: «گریه‌ من گريه نيست/ خنده است/ خنده‌ من خنده نيست/ گريه است/ زندگی‌ام/ مرگ بود/ مُردنِ من زندگی‌ست/ کاش تو هم حال مرا داشتی!»
سروده‌های طنز فاضل تركمن ضمن آن‌كه تاثيرگرفته از مسائل پيرامونش بوده، نشان از نبوغ شاعرانه‌ای دارد كه در دوره‌ معاصر كم‌نظير است. شكوه از روزگار و اعتراض به اوضاع نامناسب در هر بُرهه‌ای گویي خصلتِ همه‌ هنرمندان آزاده بوده است، اما نگاه خلاقانه‌ چيز ديگري‌ست. نگاه شاعر این مجموعه فراتر از تعاريف معمول به دنيای پيرامون، پديده‌ها، اشياء و واژگان است، همچنان‌ كه تركمن چشم مي‌دوزد و می‌آميزد با كلمه. شعر او نامتعارف است و به‌همين‌دليل بازی معنايی گزاره‌هايش افزايش يافته و تفسيرهای گوناگونی را به‌وجود آورده است، بيشتر طنز سروده‌ها پرمعنا و پويا هستند كه با توجه به ابهامی خاص در متن بيشتر به دل می‌نشيند. در اين مجموعه هر شعر گشاينده‌‌ دریچه‌ای است، به گوشه‌ای از زندگی، گوشه‌ای پنهان كه شاعر عيان می‌بیندش. با كشف و شهودی تازه، آن‌چنان كه مخاطب در جايگاه شاعر قرار می‌گيرد، چشم‌ها را می‌بندد و به گوشه‌و‌كنار جهان پيرامونش سفر می‌كند و انگار كه حسی در درون شاعر شكل می‌گيرد و در ذهن خواننده ادامه می‌یابد و درحالی‌كه با شعری لبخند می‌زند، شعر ديگری با همان لبخند به خاطراتی مشابه می‌بردش و يا غرق در ترديد و ابهامی می‌گردد كه از رنجی درونی مايه می‌گيرد و همه خط‌ها و خط‌كشی‌ها را دور می‌زند تا در ذهن خود از ميان سايه‌ها و ستارگان بگذرد و خود را به دوردستی از ناممكن‌ها برساند.
كتاب «وقتی دماغ پينوكيو توی سوراخ گوش من بود»، هر سطرش از مفهوم و معناهای اجتماعي پُر است. بيشتر سروده‌ها حاكی از گزاره‌های غم‌خواری و اِلمان‌های اجتماعی در قالب طنز است. بدون آن‌كه بخواهد ايدئولوژی خاصی را القاء كند يا خط بطلان بر ذهنيتی بكشد. در تمام شعرها نوعي اعترافِ تلخ و اعتراض نهفته است. ضمن آن‌‌كه از ابرها می‌خواهد بر انتظار كوير ببارند و از بادها می‌خواهد از ويرانگری دست بردارند و مهربان باشند، گاهی دلتنگِ «شاهنامه» می‌شود و «با‌اجازه‌ فردوسی» سَری به «تهمتن» می‌زند و سطرهایی را قهرمانانه از زبان «رستم» می‌سرايد. بخشی از شعر «تهمتن و ارشادِ وقت»:
«چنين گفت رستم به اسفنديار»/ كتابی نوشتم به‌اسم «خيار»/ من از سودِ اين ميوه گفتم فقط/ نكردم در آن هيچ‌گونه غلط/ بفرما بگو خواهشاً، موبه‌مو/ جوازكتابم چه شد، ای عمو؟!/ بدو گفت «ای افتخارِ لشكر!»/ جوابِ سوالِ سياسی نخواه/ به ما و شما هيچ مربوط نيست/ دليل زد‌ و‌بند و دستورِ ايست/ مگر سيری از جانِ خود پهلوان؟...»
در خوانش اشعار طنز غيركلاسيکِ تركمن نيز به اين نكته پی می‌بریم كه انتخاب وزن درونی كارها به‌كمک ساخت شعر آمده و از وی شاعری ساخته با نگاهی استعاره‌مند در بافت كلامی، که حسی را به خواننده القاء می‌كند كه به رضايت ختم می‌شود و روزگار را چنان زيگزاگی توصيف می‌كند با آستينی تابه‌تا... ضمن آن‌كه هميشه سعی دارد عشقی پنهان در انديشه را با شيوه‌ای مخصوص به زبان آورَد و بگويد كه شعر طنز خانه هستی است و در ماورای آن انسان زندگی می‌كند. در چنين عصری فاضل تركمن می‌تواند با توسعه‌دادن به حيطه‌ ذهنی و زبانی‌اش چُنين بسرايد كه هم نقبی به دل و حوصله‌ خوانندگان غيرحرفه‌ای بزند و هم نگاه خوانندگان جدی‌تر را به سمت‌و‌سوی خود معطوف دارد و در اين راه آگاهانه ابزاری برای كارهايش انتخاب می‌كند كه موفق بوده است.

از آن‌جا‌ كه شعر بازتاب احساس و انديشه است و واكنشی از کنشی‌ست عينی، همراه با موسيقیِ پنهان و ديگر مولفه‌های لازم و محرک‌های بنيادين كه نمی‌شود آنها را در نظر نگرفت، اشعار مجموعه طنز فاضل ترکمن ضمن درنظرگرفتن تمام مولفه‌ها، با خوانشی ديگرگون را می‌طلبد و مخاطبی را كه بتواند به فراخور درک ذهنی خود از شعر، علائم تصويری نقش منقوش بر پرده هر سطر و معناهای چندپهلوی این اشعار را كشف كند. اشعار اين مجموعه بيشتر اشاره به موضوعات اجتماعی دارد و به مضامينی واقعی می‌پردازد و گاه روايتی شعرشده و گاه شعری به روايت كشيده‌شده است تا معنایی باشد برای بودن و بهانه‌ای برای نوشتن و يا صدایی باشد برای فرياد‌كشيدن كه لحظه‌های زندگی شاعر و حقايق ملموس اطراف را برای همگان تثبيت كند و انتقال‌گر تجربه‌ای باشد. شاعر کتاب نگاهی تيزبين به جهان و روزگارمان دارد. او كلمات را گريه و گريه‌هايش را كلمه می‌كند در قالب طنزهائی زيبا. شعر «من از خودم می‌ترسم» را مرور می‌كنيم: «گریه‌ من گريه نيست/ خنده است/ خنده‌ من خنده نيست/ گريه است/ زندگی‌ام/ مرگ بود/ مُردنِ من زندگی‌ست/ کاش تو هم حال مرا داشتی!»
سروده‌های طنز فاضل تركمن ضمن آن‌كه تاثيرگرفته از مسائل پيرامونش بوده، نشان از نبوغ شاعرانه‌ای دارد كه در دوره‌ معاصر كم‌نظير است. شكوه از روزگار و اعتراض به اوضاع نامناسب در هر بُرهه‌ای گویي خصلتِ همه‌ هنرمندان آزاده بوده است، اما نگاه خلاقانه‌ چيز ديگري‌ست. نگاه شاعر این مجموعه فراتر از تعاريف معمول به دنيای پيرامون، پديده‌ها، اشياء و واژگان است، همچنان‌ كه تركمن چشم مي‌دوزد و می‌آميزد با كلمه. شعر او نامتعارف است و به‌همين‌دليل بازی معنايی گزاره‌هايش افزايش يافته و تفسيرهای گوناگونی را به‌وجود آورده است، بيشتر طنز سروده‌ها پرمعنا و پويا هستند كه با توجه به ابهامی خاص در متن بيشتر به دل می‌نشيند. در اين مجموعه هر شعر گشاينده‌‌ دریچه‌ای است، به گوشه‌ای از زندگی، گوشه‌ای پنهان كه شاعر عيان می‌بیندش. با كشف و شهودی تازه، آن‌چنان كه مخاطب در جايگاه شاعر قرار می‌گيرد، چشم‌ها را می‌بندد و به گوشه‌و‌كنار جهان پيرامونش سفر می‌كند و انگار كه حسی در درون شاعر شكل می‌گيرد و در ذهن خواننده ادامه می‌یابد و درحالی‌كه با شعری لبخند می‌زند، شعر ديگری با همان لبخند به خاطراتی مشابه می‌بردش و يا غرق در ترديد و ابهامی می‌گردد كه از رنجی درونی مايه می‌گيرد و همه خط‌ها و خط‌كشی‌ها را دور می‌زند تا در ذهن خود از ميان سايه‌ها و ستارگان بگذرد و خود را به دوردستی از ناممكن‌ها برساند.
كتاب «وقتی دماغ پينوكيو توی سوراخ گوش من بود»، هر سطرش از مفهوم و معناهای اجتماعي پُر است. بيشتر سروده‌ها حاكی از گزاره‌های غم‌خواری و اِلمان‌های اجتماعی در قالب طنز است. بدون آن‌كه بخواهد ايدئولوژی خاصی را القاء كند يا خط بطلان بر ذهنيتی بكشد. در تمام شعرها نوعي اعترافِ تلخ و اعتراض نهفته است. ضمن آن‌‌كه از ابرها می‌خواهد بر انتظار كوير ببارند و از بادها می‌خواهد از ويرانگری دست بردارند و مهربان باشند، گاهی دلتنگِ «شاهنامه» می‌شود و «با‌اجازه‌ فردوسی» سَری به «تهمتن» می‌زند و سطرهایی را قهرمانانه از زبان «رستم» می‌سرايد. بخشی از شعر «تهمتن و ارشادِ وقت»:
«چنين گفت رستم به اسفنديار»/ كتابی نوشتم به‌اسم «خيار»/ من از سودِ اين ميوه گفتم فقط/ نكردم در آن هيچ‌گونه غلط/ بفرما بگو خواهشاً، موبه‌مو/ جوازكتابم چه شد، ای عمو؟!/ بدو گفت «ای افتخارِ لشكر!»/ جوابِ سوالِ سياسی نخواه/ به ما و شما هيچ مربوط نيست/ دليل زد‌ و‌بند و دستورِ ايست/ مگر سيری از جانِ خود پهلوان؟...»
در خوانش اشعار طنز غيركلاسيکِ تركمن نيز به اين نكته پی می‌بریم كه انتخاب وزن درونی كارها به‌كمک ساخت شعر آمده و از وی شاعری ساخته با نگاهی استعاره‌مند در بافت كلامی، که حسی را به خواننده القاء می‌كند كه به رضايت ختم می‌شود و روزگار را چنان زيگزاگی توصيف می‌كند با آستينی تابه‌تا... ضمن آن‌كه هميشه سعی دارد عشقی پنهان در انديشه را با شيوه‌ای مخصوص به زبان آورَد و بگويد كه شعر طنز خانه هستی است و در ماورای آن انسان زندگی می‌كند. در چنين عصری فاضل تركمن می‌تواند با توسعه‌دادن به حيطه‌ ذهنی و زبانی‌اش چُنين بسرايد كه هم نقبی به دل و حوصله‌ خوانندگان غيرحرفه‌ای بزند و هم نگاه خوانندگان جدی‌تر را به سمت‌و‌سوی خود معطوف دارد و در اين راه آگاهانه ابزاری برای كارهايش انتخاب می‌كند كه موفق بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.