تحلیلی بر کتاب «از میز من صدای درختی میآید» علیرضا آبیز
اندام من پر از مرگ است
نازنین رحیمی
تمام زمستان به مرگ اندیشیدهام
تمام زمستان برای اندیشیدن به مرگ کمست
اندام من پر از مرگست
در رگهای من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگست
در رگهای من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگست
در من میدود
در حرکت عضلاتم آن را میبینم
در پلکهایم که باز و بسته میشوند
در موهای تنم که میریزند
در ناخنهایم که رشد میکنند
فنجانی چای به لب میبرم
در گرمای مطبوعش
لذت پنهانی نهفتهست
لذت پنهانی که من آن را از مرگ به وام ستاندهام
آنسوی این زمستان
درختان غرق شکوفهاند
باد بهاری بر موهایم میوزد
مرگ لبخند مهرآمیزی بر لب دارد
فرصت دیگری به من دادهست
«آیا نباید اعتراف کنیم که نگرشمان به مرگ، از نظر روانشناختی، روزگاری فراتر از نگرش مقدمانه امروزمان بودهست و حق آن را بیان کنیم؟ آیا بهتر نیست که به مرگ، در واقعیت و در اندیشههایمان جایگاهی بدهیم که سزاوار آن است، و کمی بیشتر به اهمیت نگرش ناخودآگاه به مرگ تن بدهیم، به نگرشی که تاکنون به دقت آن را سرکوب کردهایم؟ این کار، در واقع، چنان دستیافت بزرگی به نظر نمیآید بلکه گامیست به پس... اما شایستهست، برای اینکه واقعیت اوضاع کنونی را به حساب آوردهایم». زیگموند فروید
نخستین کاری که در مورد کتاب علیرضا آبیز و بهخصوص این شعر میتوان انجام داد همین اندیشیدن به مرگ است، یعنی در اندیشه مرگ با شاعر همراهشدن. علیرضا آبیز از شاعرانیست که شعرش از خرد و آگاهی برخاستهست. در این کتاب شعر، همانطور که از نامش پیداست، شاعر مدام با مرگ آمیخته میشود. شاید بسیاری از شعرهای زمانه ما به مرگ میپردازند، چراکه وحشت از مرگ و بهنوعی رانه مرگ در همه ما نهفتهست.
اما آنچه که من را واداشت تا در این یادداشت به این کتاب بپردازم نوعی نگاه خاص و هایدگری به مرگ بود...
مؤلف میبیند که مرگ هرکس صرفاً واقعهای در آینده نیست، بلکه بهطور بنیادیتر نشانهی هیچیِ هر باشندهایست که آدمی توانست علاوه بر در جهان بودنِ خودش در نظر گرفته باشد. مؤلف میبیند هیچ خود اساسی وجود ندارد که بیرون از جهان دنیوی خودش وجود داشته باشد. شاعر در خودش مرگ را تجربه میکند، در خود و با خود و تکهتکه بخشهای تنش میمیرد درعینحال که زندهست و قرارست از میزش صدای درخت بلند شود (اشاره بهنام کتاب: از میز من صدای درختی میآید) در بخشی از کتاب، صفحه 39: «هستی مرا میترساند / حق دارم که بترسم / بودن که در پی خود نبودن دارد / این / چرخ هولناک زمان / که استخوانهای مرا خورد میکند / مرا میترساند...»
گاهی آنقدر ترسیدهست که حتی از بودناش میهراسد، این نگاه برداشت و نگاهی هایدگریست. مرگ به تعبیر هایدگر، امکانی از بودنست که دازاین خود باید بر دوش گیرد. دازاین در این مکان بهطور مطلق دلواپس در جهان بودناش هست. بهعبارتی دیگر، انگاره رو به مرگ بودن اصیل را میتوان در توصیفی از زندگانی اصیل نشان داد؟ هایدگر میگوید: برای مطمئن بودن از مرگ (فاقد مطمئن بودن) ـ تأکید هایدگر ـ از آنجا که از نظر هایدگر، بودن مترادف با کنش است میتوانیم بگوییم دازاین
غیر اصیل میرندگی را لفظی تأیید میکند، نه عملا. آیا دازاین غیر اصیل باور دارد که میمیرد؟ اگر ما به تعبیر ویلفرد سلازر از حرکتهای زبانی هواداری کنیم او باور دارد همچون شاعر که باور دارد میمیرد: «تلفن زنگ میزند / در صبحی که دیر خوابیدهام / از پشت پرده به بیرون مینگرم / پرندهای کوچک با منقار قرمزش / کرمی را گرفته از خاک بیرون میکشد» (صفحه 59)
اگر از حرکتهای زبان - خروجاش هواداری کنیم، باور ندارد. نظر بسیار موجه هایدگر اینست که در موارد مغایر دومی اساسیست. در اینجا برای فهم بهترمان نمونهای از شخصیتهای چخوف را بیان میکنم که در نمایشنامه به مسکو میروند، وقتی پردهی نمایش میافتد، سرجای خود نشستهاند و انگار نمیخواهند به مسکو بروند. بهنوعی رویارویی با مرگ، اصیل عملکردنست.
در کتابی آمده که میشل فوکو (به اذعان که خود هایدگری بود که به اذعان خود، هایدگری بود) سالهای آخر عمرش را صرف پیشباز مرگ با بیماری ایدز کرد. او احساس کرده تنها بدین طریق میتواند به زندگی خود خصلت درستی بدهد. اگر ما بحث هایدگر از مرگ را به نحوی روانشناختی بفهمیم فوکو قهرمانی هایدگری به نظر میآید. به عبارتی شاعر این مجموعه نیز، شعرش، زبان پیشدستی بر مرگست: «چقدر باید آدمی عمر کند تا بفهمد/ لب به شکل بوسه آفریده شده است» صفحه 44
در نظر هایدگر در هستی و زمان: (نیستی،
das nichts) که دلشوره، ما را با آن روبهرو میکند، از آن هیچبودگی پرده میافکند که دازاین در خود اساسش با آن تعریف میشود و این اساس خود بهمنزله افکندگی در مرگست، در دلشوره و مواجهه با مرگست که ما به واقعیت نیستی یا بهتر بگویم نیستی پی میبریم... انگار شاعر ما در این حالت دلشوره بوده که رابطهاش بهمثابه دازاین با هستها دور میشود. و ملاحظه هستها را ـ از جمله هستیِ خودش ـ در تمامیت آنها و در نهبودن ذاتیِ آنها روا میشمرد. اندام من پر از مرگ است.
تمام زمستان به مرگ اندیشیدهام
تمام زمستان برای اندیشیدن به مرگ کمست
اندام من پر از مرگست
در رگهای من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگست
در رگهای من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگست
در من میدود
در حرکت عضلاتم آن را میبینم
در پلکهایم که باز و بسته میشوند
در موهای تنم که میریزند
در ناخنهایم که رشد میکنند
فنجانی چای به لب میبرم
در گرمای مطبوعش
لذت پنهانی نهفتهست
لذت پنهانی که من آن را از مرگ به وام ستاندهام
آنسوی این زمستان
درختان غرق شکوفهاند
باد بهاری بر موهایم میوزد
مرگ لبخند مهرآمیزی بر لب دارد
فرصت دیگری به من دادهست
«آیا نباید اعتراف کنیم که نگرشمان به مرگ، از نظر روانشناختی، روزگاری فراتر از نگرش مقدمانه امروزمان بودهست و حق آن را بیان کنیم؟ آیا بهتر نیست که به مرگ، در واقعیت و در اندیشههایمان جایگاهی بدهیم که سزاوار آن است، و کمی بیشتر به اهمیت نگرش ناخودآگاه به مرگ تن بدهیم، به نگرشی که تاکنون به دقت آن را سرکوب کردهایم؟ این کار، در واقع، چنان دستیافت بزرگی به نظر نمیآید بلکه گامیست به پس... اما شایستهست، برای اینکه واقعیت اوضاع کنونی را به حساب آوردهایم». زیگموند فروید
نخستین کاری که در مورد کتاب علیرضا آبیز و بهخصوص این شعر میتوان انجام داد همین اندیشیدن به مرگ است، یعنی در اندیشه مرگ با شاعر همراهشدن. علیرضا آبیز از شاعرانیست که شعرش از خرد و آگاهی برخاستهست. در این کتاب شعر، همانطور که از نامش پیداست، شاعر مدام با مرگ آمیخته میشود. شاید بسیاری از شعرهای زمانه ما به مرگ میپردازند، چراکه وحشت از مرگ و بهنوعی رانه مرگ در همه ما نهفتهست.
اما آنچه که من را واداشت تا در این یادداشت به این کتاب بپردازم نوعی نگاه خاص و هایدگری به مرگ بود...
مؤلف میبیند که مرگ هرکس صرفاً واقعهای در آینده نیست، بلکه بهطور بنیادیتر نشانهی هیچیِ هر باشندهایست که آدمی توانست علاوه بر در جهان بودنِ خودش در نظر گرفته باشد. مؤلف میبیند هیچ خود اساسی وجود ندارد که بیرون از جهان دنیوی خودش وجود داشته باشد. شاعر در خودش مرگ را تجربه میکند، در خود و با خود و تکهتکه بخشهای تنش میمیرد درعینحال که زندهست و قرارست از میزش صدای درخت بلند شود (اشاره بهنام کتاب: از میز من صدای درختی میآید) در بخشی از کتاب، صفحه 39: «هستی مرا میترساند / حق دارم که بترسم / بودن که در پی خود نبودن دارد / این / چرخ هولناک زمان / که استخوانهای مرا خورد میکند / مرا میترساند...»
گاهی آنقدر ترسیدهست که حتی از بودناش میهراسد، این نگاه برداشت و نگاهی هایدگریست. مرگ به تعبیر هایدگر، امکانی از بودنست که دازاین خود باید بر دوش گیرد. دازاین در این مکان بهطور مطلق دلواپس در جهان بودناش هست. بهعبارتی دیگر، انگاره رو به مرگ بودن اصیل را میتوان در توصیفی از زندگانی اصیل نشان داد؟ هایدگر میگوید: برای مطمئن بودن از مرگ (فاقد مطمئن بودن) ـ تأکید هایدگر ـ از آنجا که از نظر هایدگر، بودن مترادف با کنش است میتوانیم بگوییم دازاین
غیر اصیل میرندگی را لفظی تأیید میکند، نه عملا. آیا دازاین غیر اصیل باور دارد که میمیرد؟ اگر ما به تعبیر ویلفرد سلازر از حرکتهای زبانی هواداری کنیم او باور دارد همچون شاعر که باور دارد میمیرد: «تلفن زنگ میزند / در صبحی که دیر خوابیدهام / از پشت پرده به بیرون مینگرم / پرندهای کوچک با منقار قرمزش / کرمی را گرفته از خاک بیرون میکشد» (صفحه 59)
اگر از حرکتهای زبان - خروجاش هواداری کنیم، باور ندارد. نظر بسیار موجه هایدگر اینست که در موارد مغایر دومی اساسیست. در اینجا برای فهم بهترمان نمونهای از شخصیتهای چخوف را بیان میکنم که در نمایشنامه به مسکو میروند، وقتی پردهی نمایش میافتد، سرجای خود نشستهاند و انگار نمیخواهند به مسکو بروند. بهنوعی رویارویی با مرگ، اصیل عملکردنست.
در کتابی آمده که میشل فوکو (به اذعان که خود هایدگری بود که به اذعان خود، هایدگری بود) سالهای آخر عمرش را صرف پیشباز مرگ با بیماری ایدز کرد. او احساس کرده تنها بدین طریق میتواند به زندگی خود خصلت درستی بدهد. اگر ما بحث هایدگر از مرگ را به نحوی روانشناختی بفهمیم فوکو قهرمانی هایدگری به نظر میآید. به عبارتی شاعر این مجموعه نیز، شعرش، زبان پیشدستی بر مرگست: «چقدر باید آدمی عمر کند تا بفهمد/ لب به شکل بوسه آفریده شده است» صفحه 44
در نظر هایدگر در هستی و زمان: (نیستی،
das nichts) که دلشوره، ما را با آن روبهرو میکند، از آن هیچبودگی پرده میافکند که دازاین در خود اساسش با آن تعریف میشود و این اساس خود بهمنزله افکندگی در مرگست، در دلشوره و مواجهه با مرگست که ما به واقعیت نیستی یا بهتر بگویم نیستی پی میبریم... انگار شاعر ما در این حالت دلشوره بوده که رابطهاش بهمثابه دازاین با هستها دور میشود. و ملاحظه هستها را ـ از جمله هستیِ خودش ـ در تمامیت آنها و در نهبودن ذاتیِ آنها روا میشمرد. اندام من پر از مرگ است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.