|

تحلیلی بر کتاب «از میز من صدای درختی می‏آید» علی‏رضا آبیز

اندام من پر از مرگ است

نازنین رحیمی

تمام زمستان به مرگ اندیشیده‏ام
تمام زمستان برای اندیشیدن به مرگ کم‏ست
اندام من پر از مرگ‏ست
در رگ‏های من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگ‏ست
در رگ‏های من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگ‏ست
در من می‏دود
در حرکت عضلاتم آن را می‏بینم
در پلک‏هایم که باز و بسته می‏شوند
در موهای تنم که می‏ریزند
در ناخن‏هایم که رشد می‏کنند
فنجانی چای به لب می‏برم
در گرمای مطبوعش
لذت پنهانی نهفته‏ست
لذت پنهانی که من آن را از مرگ به وام ستانده‏ام
آن‏سوی این زمستان
درختان غرق شکوفه‏اند
باد بهاری بر موهایم می‏وزد
مرگ لبخند مهرآمیزی بر لب دارد
فرصت دیگری به من داده‏ست
«آیا نباید اعتراف کنیم که نگرش‏مان به مرگ، از نظر روان‌شناختی، روزگاری فراتر از نگرش مقدمانه‏ امروزمان بوده‏ست و حق آن را بیان کنیم؟ آیا بهتر نیست که به مرگ، در واقعیت و در اندیشه‏هایمان جایگاهی بدهیم که سزاوار آن است، و کمی بیشتر به اهمیت نگرش ناخودآگاه به مرگ تن بدهیم، به نگرشی که تاکنون به دقت آن را سرکوب کرده‏ایم؟ این کار، در واقع، چنان دست‏یافت بزرگی به نظر نمی‏آید بلکه گامی‏ست به پس... اما شایسته‏ست، برای این‏که واقعیت اوضاع کنونی را به حساب آورده‏ایم». زیگموند فروید
نخستین کاری که در مورد کتاب علی‌رضا آبیز و به‏خصوص این شعر می‏‌توان انجام داد همین اندیشیدن به مرگ است، یعنی در اندیشه‏ مرگ با شاعر همراه‌شدن. علی‏رضا آبیز از شاعرانی‏ست که شعرش از خرد و آگاهی برخاسته‏ست. در این کتاب شعر، همان‏طور که از نامش پیداست، شاعر مدام با مرگ آمیخته می‏شود. شاید بسیاری از شعرهای زمانه‏ ما به مرگ می‏پردازند، چرا‌که وحشت از مرگ و به‌نوعی رانه‏ مرگ در همه‏ ما نهفته‏ست.
اما آنچه که من را واداشت تا در این یادداشت به این کتاب بپردازم نوعی نگاه خاص و هایدگری به مرگ بود...
مؤلف می‏بیند که مرگ هرکس صرفاً واقعه‏ای در آینده نیست، بلکه به‏طور بنیادی‏تر نشانه‏ی هیچیِ هر باشنده‏ای‏ست که آدمی توانست علاوه بر در جهان بودنِ خودش در نظر گرفته باشد. ‏مؤلف می‏بیند هیچ خود اساسی وجود ندارد که بیرون از جهان دنیوی خودش وجود داشته باشد. شاعر در خودش مرگ را تجربه می‏کند، در خود و با خود و تکه‏تکه بخش‏های تنش می‏میرد درعین‏حال که زنده‏ست و قرارست از میزش صدای درخت بلند شود (اشاره به‌نام کتاب: از میز من صدای درختی می‏آید) در بخشی از کتاب، صفحه 39: «هستی مرا می‏ترساند / حق دارم که بترسم / بودن که در پی خود نبودن دارد / این / چرخ هولناک زمان / که استخوان‏های مرا خورد می‏کند / مرا می‏ترساند...»
گاهی آن‏قدر ترسیده‏ست که حتی از بودن‏اش می‏هراسد، این نگاه برداشت و نگاهی هایدگری‏ست. مرگ به تعبیر هایدگر، امکانی از بودن‏ست که دازاین خود باید بر دوش گیرد. دازاین در این مکان به‏طور مطلق دلواپس در جهان بودن‏اش هست. به‏عبارتی دیگر، انگاره رو به مرگ بودن اصیل را می‏توان در توصیفی از زندگانی اصیل نشان داد؟ هایدگر می‏گوید: برای مطمئن بودن از مرگ (فاقد مطمئن بودن) ـ تأکید هایدگر ـ از آن‏جا که از نظر هایدگر، بودن مترادف با کنش است می‏توانیم بگوییم دازاین
غیر اصیل میرندگی را لفظی تأیید می‏کند، نه عملا. آیا دازاین غیر اصیل باور دارد که می‏میرد؟ اگر ما به تعبیر ویلفرد سلازر از حرکت‏های زبانی هواداری کنیم او باور دارد هم‏چون شاعر که باور دارد می‏میرد: «تلفن زنگ می‏زند / در صبحی که دیر خوابیده‏ام / از پشت پرده به بیرون می‏نگرم / پرنده‏ای کوچک با منقار قرمزش / کرمی را گرفته از خاک بیرون می‏کشد» (صفحه 59)
اگر از حرکت‏های زبان - خروج‏اش هواداری کنیم، باور ندارد. نظر بسیار موجه هایدگر این‏ست که در موارد مغایر دومی اساسی‏ست. در این‏جا برای فهم بهترمان نمونه‏ای از شخصیت‏های چخوف را بیان می‏کنم که در نمایش‌نامه به مسکو می‏روند، وقتی پرده‏ی نمایش می‏افتد، سرجای خود نشسته‎‏اند و انگار نمی‏خواهند به مسکو بروند. به‌نوعی رویارویی با مرگ، اصیل عمل‌کردن‏ست.
در کتابی آمده که میشل فوکو (به اذعان که خود هایدگری بود که به اذعان خود، هایدگری بود) سال‏های آخر عمرش را صرف پیشباز مرگ با بیماری ایدز کرد. او احساس کرده تنها بدین طریق می‏تواند به زندگی خود خصلت درستی بدهد. اگر ما بحث هایدگر از مرگ را به نحوی روان‏شناختی بفهمیم فوکو قهرمانی هایدگری به نظر می‏آید. به عبارتی شاعر این مجموعه نیز، شعرش، زبان پیشدستی بر مرگ‏ست: «چقدر باید آدمی عمر کند تا بفهمد/ لب به شکل بوسه آفریده شده است» صفحه‏ 44
در نظر هایدگر در هستی و زمان: (نیستی،
das nichts) که دلشوره، ما را با آن رو‌به‌رو می‏کند، از آن هیچ‏بودگی پرده می‏افکند که دازاین در خود اساسش با آن تعریف می‏شود و این اساس خود به‌منزله‏ افکندگی در مرگ‏ست، در دلشوره و مواجهه با مرگ‏ست که ما به واقعیت نیستی یا بهتر بگویم نیستی پی می‏بریم... انگار شاعر ما در این حالت دلشوره بوده که رابطه‏اش به‌مثابه دازاین با هست‏ها دور می‏شود. و ملاحظه‏ هست‏ها را ـ از جمله هستیِ خودش ـ در تمامیت آنها و در نه‏بودن ذاتیِ آنها روا می‏شمرد. اندام من پر از مرگ است.

تمام زمستان به مرگ اندیشیده‏ام
تمام زمستان برای اندیشیدن به مرگ کم‏ست
اندام من پر از مرگ‏ست
در رگ‏های من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگ‏ست
در رگ‏های من مرگ جریان دارد
خون من لنف من از مرگ‏ست
در من می‏دود
در حرکت عضلاتم آن را می‏بینم
در پلک‏هایم که باز و بسته می‏شوند
در موهای تنم که می‏ریزند
در ناخن‏هایم که رشد می‏کنند
فنجانی چای به لب می‏برم
در گرمای مطبوعش
لذت پنهانی نهفته‏ست
لذت پنهانی که من آن را از مرگ به وام ستانده‏ام
آن‏سوی این زمستان
درختان غرق شکوفه‏اند
باد بهاری بر موهایم می‏وزد
مرگ لبخند مهرآمیزی بر لب دارد
فرصت دیگری به من داده‏ست
«آیا نباید اعتراف کنیم که نگرش‏مان به مرگ، از نظر روان‌شناختی، روزگاری فراتر از نگرش مقدمانه‏ امروزمان بوده‏ست و حق آن را بیان کنیم؟ آیا بهتر نیست که به مرگ، در واقعیت و در اندیشه‏هایمان جایگاهی بدهیم که سزاوار آن است، و کمی بیشتر به اهمیت نگرش ناخودآگاه به مرگ تن بدهیم، به نگرشی که تاکنون به دقت آن را سرکوب کرده‏ایم؟ این کار، در واقع، چنان دست‏یافت بزرگی به نظر نمی‏آید بلکه گامی‏ست به پس... اما شایسته‏ست، برای این‏که واقعیت اوضاع کنونی را به حساب آورده‏ایم». زیگموند فروید
نخستین کاری که در مورد کتاب علی‌رضا آبیز و به‏خصوص این شعر می‏‌توان انجام داد همین اندیشیدن به مرگ است، یعنی در اندیشه‏ مرگ با شاعر همراه‌شدن. علی‏رضا آبیز از شاعرانی‏ست که شعرش از خرد و آگاهی برخاسته‏ست. در این کتاب شعر، همان‏طور که از نامش پیداست، شاعر مدام با مرگ آمیخته می‏شود. شاید بسیاری از شعرهای زمانه‏ ما به مرگ می‏پردازند، چرا‌که وحشت از مرگ و به‌نوعی رانه‏ مرگ در همه‏ ما نهفته‏ست.
اما آنچه که من را واداشت تا در این یادداشت به این کتاب بپردازم نوعی نگاه خاص و هایدگری به مرگ بود...
مؤلف می‏بیند که مرگ هرکس صرفاً واقعه‏ای در آینده نیست، بلکه به‏طور بنیادی‏تر نشانه‏ی هیچیِ هر باشنده‏ای‏ست که آدمی توانست علاوه بر در جهان بودنِ خودش در نظر گرفته باشد. ‏مؤلف می‏بیند هیچ خود اساسی وجود ندارد که بیرون از جهان دنیوی خودش وجود داشته باشد. شاعر در خودش مرگ را تجربه می‏کند، در خود و با خود و تکه‏تکه بخش‏های تنش می‏میرد درعین‏حال که زنده‏ست و قرارست از میزش صدای درخت بلند شود (اشاره به‌نام کتاب: از میز من صدای درختی می‏آید) در بخشی از کتاب، صفحه 39: «هستی مرا می‏ترساند / حق دارم که بترسم / بودن که در پی خود نبودن دارد / این / چرخ هولناک زمان / که استخوان‏های مرا خورد می‏کند / مرا می‏ترساند...»
گاهی آن‏قدر ترسیده‏ست که حتی از بودن‏اش می‏هراسد، این نگاه برداشت و نگاهی هایدگری‏ست. مرگ به تعبیر هایدگر، امکانی از بودن‏ست که دازاین خود باید بر دوش گیرد. دازاین در این مکان به‏طور مطلق دلواپس در جهان بودن‏اش هست. به‏عبارتی دیگر، انگاره رو به مرگ بودن اصیل را می‏توان در توصیفی از زندگانی اصیل نشان داد؟ هایدگر می‏گوید: برای مطمئن بودن از مرگ (فاقد مطمئن بودن) ـ تأکید هایدگر ـ از آن‏جا که از نظر هایدگر، بودن مترادف با کنش است می‏توانیم بگوییم دازاین
غیر اصیل میرندگی را لفظی تأیید می‏کند، نه عملا. آیا دازاین غیر اصیل باور دارد که می‏میرد؟ اگر ما به تعبیر ویلفرد سلازر از حرکت‏های زبانی هواداری کنیم او باور دارد هم‏چون شاعر که باور دارد می‏میرد: «تلفن زنگ می‏زند / در صبحی که دیر خوابیده‏ام / از پشت پرده به بیرون می‏نگرم / پرنده‏ای کوچک با منقار قرمزش / کرمی را گرفته از خاک بیرون می‏کشد» (صفحه 59)
اگر از حرکت‏های زبان - خروج‏اش هواداری کنیم، باور ندارد. نظر بسیار موجه هایدگر این‏ست که در موارد مغایر دومی اساسی‏ست. در این‏جا برای فهم بهترمان نمونه‏ای از شخصیت‏های چخوف را بیان می‏کنم که در نمایش‌نامه به مسکو می‏روند، وقتی پرده‏ی نمایش می‏افتد، سرجای خود نشسته‎‏اند و انگار نمی‏خواهند به مسکو بروند. به‌نوعی رویارویی با مرگ، اصیل عمل‌کردن‏ست.
در کتابی آمده که میشل فوکو (به اذعان که خود هایدگری بود که به اذعان خود، هایدگری بود) سال‏های آخر عمرش را صرف پیشباز مرگ با بیماری ایدز کرد. او احساس کرده تنها بدین طریق می‏تواند به زندگی خود خصلت درستی بدهد. اگر ما بحث هایدگر از مرگ را به نحوی روان‏شناختی بفهمیم فوکو قهرمانی هایدگری به نظر می‏آید. به عبارتی شاعر این مجموعه نیز، شعرش، زبان پیشدستی بر مرگ‏ست: «چقدر باید آدمی عمر کند تا بفهمد/ لب به شکل بوسه آفریده شده است» صفحه‏ 44
در نظر هایدگر در هستی و زمان: (نیستی،
das nichts) که دلشوره، ما را با آن رو‌به‌رو می‏کند، از آن هیچ‏بودگی پرده می‏افکند که دازاین در خود اساسش با آن تعریف می‏شود و این اساس خود به‌منزله‏ افکندگی در مرگ‏ست، در دلشوره و مواجهه با مرگ‏ست که ما به واقعیت نیستی یا بهتر بگویم نیستی پی می‏بریم... انگار شاعر ما در این حالت دلشوره بوده که رابطه‏اش به‌مثابه دازاین با هست‏ها دور می‏شود. و ملاحظه‏ هست‏ها را ـ از جمله هستیِ خودش ـ در تمامیت آنها و در نه‏بودن ذاتیِ آنها روا می‏شمرد. اندام من پر از مرگ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.