|

«برهنه میان گر‌گ‌ها»؛ اردوگاه بوخن‌والد به روایت شاهد عینی

مردم بی‌نام و بی‌چهره

اگرچه سخن‌گفتن از فاجعه دشوار و حتی ناممکن می‌نماید، پس از آشویتس و اردوگاه‌های کار اجباری، بسیاری تجربه فاجعه را روایت کردند. آگامبن در مقابل موضع «بیان‌ناپذیری» اردوگاه و سکوت درباره آشویتس، شروع به سخن‌گفتن می‌کند و بحث «اقتدار شاهد» را پیش می‌کشد، اینکه چگونه نجات‌یافتگان می‌توانند به ‌نیابت از غرق‌شدگان فاجعه سخن بگویند و به‌جای آنها شهادت دهند و چگونه می‌توانند به تجربه‌ای گواهی دهند که خودشان از سر نگذرانده‌اند.

مردم بی‌نام و بی‌چهره

شرق: اگرچه سخن‌گفتن از فاجعه دشوار و حتی ناممکن می‌نماید، پس از آشویتس و اردوگاه‌های کار اجباری، بسیاری تجربه فاجعه را روایت کردند. آگامبن در مقابل موضع «بیان‌ناپذیری» اردوگاه و سکوت درباره آشویتس، شروع به سخن‌گفتن می‌کند و بحث «اقتدار شاهد» را پیش می‌کشد، اینکه چگونه نجات‌یافتگان می‌توانند به ‌نیابت از غرق‌شدگان فاجعه سخن بگویند و به‌جای آنها شهادت دهند و چگونه می‌توانند به تجربه‌ای گواهی دهند که خودشان از سر نگذرانده‌اند. رمان «برهنه میان گر‌گ‌ها» نوشته برونو آپیتز که اخیرا با ترجمه عبدالحسین شریفیان منتشر شده است، ماجرای اسرای اردوگاه بوخن‌والد در جنگ جهانی دوم است و روایت تلاش‌های بی‌وقفه و برنامه‌ریزی‌های سازمان پنهانی اسرا به امید روزی که بتوانند از سیم‌خاردارهای اردوگاه عبور کنند و به آزادی برسند. ماجرا از پیداشدن جامه‌دانی با یک کودک لهستانی آغاز می‌شود که هیچ‌کس نمی‌داند چطور سر از اردوگاه درآورده است. از این پس، داستان حول‌ محور نجات جان کودک و مبارزه بین افسران ارشد اس‌اس و اسرا دور می‌زند و این جدال میان مرگ و زندگی ماجرای هولناک رمان را پیش می‌برد. آنچه رمان آپینز را جالب ‌توجه می‌کند، تجربه او به‌عنوان شاهد از اردوگاه بوخن‌والد است. برونو آپیتز، نویسنده و سیاست‌مدار آلمانی کمونیست، سال‌های 1937 تا 1945 را در این اردوگاه گذراند. او پس از به قدرت رسیدن حزب نازی به دلیل عضویت در حزب کمونیست آلمان و نوشتن آثاری با مضامین سوسیالیستی و ضد جنگ بازداشت و به بوخن‌والد فرستاده شد. آپیتز از معدود بازماندگان اردوگاه بوخن‌والد، در «برهنه میان گر‌گ‌ها» در مقام شاهد از اردوگاهی می‌نویسد که از نخستین و بزرگ‌ترین اردوگاه‌های کار اجباری آلمان نازی بود و در فاصله هشت کیلومتری از شهر وایمار ساخته شده بود. از مشخصات این اردوگاه، آزمایش‌های پزشکی مرگبار روی اسیران و بیماران مقیم بوخن‌والد بود و بسیاری از این قربانیان از این آزمایش‌ها جان سالم به در نبردند. کوره‌های آدم‌سوزی و گرسنگی و سرمای طاقت‌فرسا از دیگر ویژگی‌های این اردوگاه بوده است. «برهنه در میان گرگ‌ها» اولین بار در سال 1958 به چاپ رسید و در فاصله‌ای کوتاه از انتشارش به بیش از سی زبان ترجمه شد. در بخشی از رمان می‌خوانیم: «از درختان بی‌جنبش بالای بلندی‌های اترزبرگ، در میان سکوتی که بر تپه حکم‌فرما بود و آن را از مناظر اطراف جدا می‌ساخت، آب می‌چکید‌‌. برگ‌هایی که باران زمستانی شسته و از جا کنده و بر زمین ریخته بود، زیر رطوبت تیره‌رنگ هوا می‌پوسیدند‌‌. در اینجا بهار تردیدآمیز از راه می‌رسید‌‌، گویی تابلوها و علاماتی که لای درختان گذاشته شده بودند بهار را می‌ترساندند و تهدیدش می‌کردند. ستاد منطقه، اردوگاه متمرکز بوخن‌والد، خطر! نزدیک نشوید! به متخلفین، بدون هشدار، تیراندازی خواهد شد. یک جمجمه و دو استخوان ضربدری هم امضای زیر آنها بود‌‌. نم‌نم باران پایان‌‌ناپذیر آن بعدازظهر مارس 1945 بر یونیفورم پنجاه سرباز اس‌اس، که بر سکوی سیمانی زیر سقف شیب‌دار ایستاده بودند، می‌بارید‌‌. این سکو را که ایستگاه بوخن‌‌والد می‌نامیدند‌‌ ایستگاه پایانی خط ‌آهنی بود که از وایمار تا بالای تپه می‌رفت‌‌. اردوگاه نیز در همین حوالی بود. بر پهنه گسترده میدان مشق یا محوطه اجتماع اردوگاه، که به‌ طرف شمال شیب می‌گرفت، زندانیان برای حضور و غیاب عصر اجتماع کرده و به ‌صف ایستاده بودند‌‌. قسمت‌ به ‌قسمت از بندهای مختلف زندان، آلمانی‌ها، روس‌‌ها، لهستانی‌‌ها، فرانسوی‌‌ها، یهودی‌‌ها، هلندی‌‌ها‌‌، استرالیا‌‌‌یی‌ها، چک‌ها، بنیادگرایان، جنایت‌کاران... یک توده عظیم انسانی در یک صف دراز به‌هم‌فشرده‌ای در یک میدان بزرگ گرد آمده بود. امروز شایعه پنهانی ویژه‌ای پچ‌پچ‌کنان بین زندانیانِ به‌صف‌ایستاده بازداشتگاه گسترده می‌شد‌‌. یکی به اردوگاه خبر آورده بود که آمریکا‌‌‌یی‌ها در رماگن از راین گذشته‌اند... بر اثر حمله زمستانه ارتش سرخ، که در لهستان رسوخ کرده بود و ‌به‌ سوی آلمان پیشروی می‌کرد، جبهه غرب نیز به حرکت افتاده بود‌‌. در قیافه زندانیان هیچ اثری که نشانگر تکان‌خوردن و به هیجان آمدن ناشی از شنیدن این خبر باشد دیده نمی‌شد. آنان ساکت و آرام در صفوف به‌هم‌‌فشرده‌‌شان ایستاده بودند و با چشم حرکت متصدیان آلمانی بندها را که زندانیان‌شان را می‌شمردند دنبال می‌کردند‌‌. همه آرام بودند، انگار یک روز عادی را می‌گذرانند‌‌. در کنار درِ بزرگ ورودی بالایی اردوگاه، کریمر، ارشد اردوگاه، صورت اسامی کلیه زندانیان و افراد ابواب‌‌ جمعی اردوگاه را به رئیس گزارشات تسلیم کرد و بعد، طبق مقررات در مقر خاص خودش، خارج از میدان بزرگ مستقر شد‌‌... افراد ‌اس‌اس از سیر حوادث جنگ در ارتباط با اردوگاه اسیران ‌کاملا غافل بودند‌‌. در اردوگاه روزها یکی پس از دیگری سپری می‌شد و چنان می‌نمود که انگار رویداد مهمی اتفاق نیفتاده است‌‌؛ اما در ورای گذران خودکار امور روزانه جریانی نیز به راه خود می‌رفت‌‌. همین چند روز پیش بود... «در پی یک نبرد قهرمانانه در برابر نیروهای بر‌‌تر دشمن سقوط کردند». و این ارتش سرخ بود‌‌. عبور از راین در رماگن... متفقین بودند‌‌. دو سر گازانبر به هم می‌آمد. این فرمان در این اردوگاه چیز تازه‌ای نبود‌‌. خبر ساده‌ای بود از ورود یک کاروان جدید‌، یعنی کاری که از چند ماه پیش تاکنون ادامه داشته است‌‌. ‌اردوگاه‌های اسیران واقع در شرق تخلیه می‌شدند، اردوگاه‌هایی از قبیل آوشویتز، لوبلین و غیره... مقرر شده بود که بوخن‌والد که خود تا سرحد انفجار پر شده بود، هرقدر که ‌می‌تواند زندانی بپذیرد‌‌. تعداد زندانیان تازه‌وارد مثل جیوه حرارت‌سنج پیوسته بالا می‌رفت... بخش‌ها و ‌قرارگاه‌های اضطراری جدیدی را در یک ضلع پرت و دورافتاده اردوگاه بنا کرده بودند تا سیل خروشان اسیران تازه‌وارد را جای دهند‌‌. هزاران نفر را به جاهایی که زمانی اصطبل بود راندند‌‌. یک رشته ‌سیم‌خاردار دوسویی یا دوبله را دور این اصطبل‌ها کشیدند و از آن پس آنجا را اردوگاه کوچک نامیدند. یک اردوگاه درون یک اردوگاه دیگری که از دنیا بریده شده بود و شیوه زندگی ویژه خود را داشت‌‌. ملت‌های مختلف از کشورهای مختلف اروپایی را گله‌وار به این اردوگاه می‌آوردند‌‌. ملت‌هایی که کسی نه از خانه و کاشانه‌شان آگاهی داشت، نه از زبانشان، نه از پندارها و اندیشه‌هایشان؛ مردمی بی‌نام و بی‌چهره‌‌. نیمی از افرادی که از ‌اردوگاه‌های دیگر می‌آمدند یا در طول پیاده‌روی‌ها مرده بودند یا به‌ دست محافظین اس‌اس‌شان به قتل رسیده بودند‌‌. اجساد را بی‌توجه و خیلی ساده کنار جاده‌ها رها می‌کردند‌‌. هیچ‌کس صورت کاروان‌ها را بررسی نمی‌کرد‌‌. شماره‌های ثبت زندانیان قاتی شده بود و کسی نمی‌دانست که شماره‌ها مربوط به مرده‌هاست یا زنده‌ها‌‌. ‌چه‌‌ کسی ‌‌می‌توانست از ‌‌نام و نشان و سوابق این مردم آگاه شود؟».

برهنه میان گر‌گ‌ها، برونو آپیتز، ترجمه عبدالحسین شریفیان، انتشارات نگاه

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.