|

نگاهی به کتاب گزیده آثار هنری مهدی سحابی

ابرهای باران زا

علیرضا امیرحاجبی

تا چه حد می‌توان در دو فضای کاملا متفاوت که یکی با حروف و جملات سروکار دارد و دیگری با تخیل بصری و سپس با تصویری که بازنمایی‌کننده آن تخیل است، همزمان درنگ کرد و به اندیشیدن پرداخت. در ظاهر این دو فضا دو دنیای متفاوت هستند که شاید تنها باضرب‌وزور بتوان آنها را به یکدیگر متصل کرد. در بسیاری از موارد نیز این ادعا درست از آب در می‌آید. یعنی اتصال و پیوند منطقی متن به تصویر موفقیت‌آمیز نیست. دلیل این عدم پیوند شاید در تفاوت مواد و مصالح سازنده پیکره تصویر و متن باشد. اما ویژگی‌های دیگری نیز هست از جمله تفاوت‌ها در نوع بهره‌گیری و روش‌های برخورد با تصویر و متن. خواندن متن «درزمان» و مشروط به نوعی پیوستگی در خواندن است. حال آنکه تصویر شرایط دیگری را می‌طلبد که همزمانی و در لحظه برخورد کردن با تصویری یگانه است. این تصویر می‌تواند یا بازنمایی‌کننده واقعیت‌های بیرونی جهان باشد یا برعکس انعکاسی از ذهنیت و تخیلات پدیدآورنده آن. تصویر، نماینده‌ای است که زبانی ویژه و انحصاری دارد؛ این زبان در هیچ جایی جز تصویر نمی‌تواند کاربرد داشته باشد. متن اما زبانی دیگر دارد که کم و بیش به دلالت‌های معنایی وابسته است. متن به چیزی بعد از خود اشاره دارد. شاید این عناصر بخشی از تفاوت‌های بین دو دنیای متن و تصویر را به ما نشان دهد.
حال این سوال مطرح می‌شود که آیا دست‌اندرکار متن به طور همزمان می‌تواند به تصویر و خلق یک اثر بصری بپردازد؟ با نگاهی به زندگی حرفه‌ای مهدی سحابی می‌توانیم به پاسخی درخور توجه برسیم. سحابی را نه به‌درستی می‌توان یک نقاش خالص دانست و نه یک ادیب و مترجم. او شخصیتی است نادر که با ترجمه یکی از مهم‌ترین رمان‌های مدرن غرب پنجره‌ای تازه را برای دوستداران فرهنگ گشود. اما آیا درگیر شدن با متنی مانند «درجست‌وجوی زمان از دست رفته» توانست تاثیری بر آثار تجسمی سحابی بگذارد. به‌درستی و دقیق نمی‌توان پاسخی برای این پرسش یافت و شاید بهتر باشد این پرسش به شکلی نمادین بی‌پاسخ بماند. رفتارسحابی روی بوم و سایر سطوح مورد استفاده‌اش برای خلق اثر کاملا بر طبق نوعی زیبایی‌شناسی درونی و شخصی شکل گرفته بود در حالی که در مواجهه با متنی عظیم و کوه پیکر مانند درجست‌وجوی زمان از دست رفته، او پایبند اصولی بود خدشه‌ناپذیر که تا جمله آخر کتاب آن را فراموش نکرد.
در اینجاست که با تضاد میان اصولگرایی ادبی که در ترجمه برخی متون بسیار اهمیت دارد و نیز نگرش‌های انتزاعی در هنرهای تجسمی که بیشتر بر مبنای کشف و آزادی در انتخاب ماده و فرم شکل می‌گیرد مواجه می‌شویم. حال تکلیف چیست؟ آیا می‌توان چنین تضادی را در یک فرد واحد جمع کرد؟ سحابی نشان داد که در لحظاتی از زندگی می‌توان با کنار هم قرار دادن همین گونه تضادها به نوعی جهان‌بینی مدرن دست یافت و هیچ‌کدام از این دو ویژگی مانع یکدیگر نخواهند بود. از طرف دیگر اینگونه اندیشه و روش مواجهه، نمایشی است از قابلیت‌های نهفته در مقولات. مقولات و موضوعاتی که در ظاهر به هیچ بشری باج نمی‌دهند و از هرگونه تغییری اجتناب می‌کنند. پس در چنین وضعیتی از چنگ خرده‌فرمایشات محافظه‌کارانه خلاص می‌شویم و به این دریافت می‌رسیم که محافظه‌کاری ادبی با اصولگرایی ادبی تفاوت‌هایی دارد. می‌توان در یک زمان هم ارتدکس بود و هم مدرنیستی مانند سحابی. انتزاع در نقاشی‌های سحابی و سپس در مجسمه‌های زیبایش از هر نوع روایت و داستان‌پردازی جلوگیری می‌کند. آیا این نوعی بازی شیطنت‌آمیز نویسنده و مترجمی جدی و سخت‌کوش است که برای رهایی از فشار ترجمه متون سنگین به زوایای معصوم و بی‌آلایش تصویر روی آورده بود؟ فشار متن را دست‌کم نگیرید که به راحتی تاب و توان را از انسان می‌گیرد. متن شاید بتواند بدون اجازه وارد زندگی شما شود و همه چیز را و به‌خصوص روح و روان تان را دچار سکته کامل و ناقص کند. متن دزدی است که اموال شما را می‌رباید و وقیحانه به شما می‌نگرد.پس از سمتی دیگر می‌توان نظر دیگری را در مورد برخورد این دو نوع نگاه در شخصیتی مانند سحابی ارایه داد. اینکه شاید شدت اصولگرایی و دقت در برگردان حیرت‌انگیز رمان در جست‌وجوی زمان از دست رفته خود باعث این شده بود تا سحابی به دنیای آزاد انتزاع و آبستره روی بیاورد و خود را در چهره‌های درهم فرورفته و خردشده‌ای بازیابد که تحت عنوان«پرسنلی فوری» شناخته می‌شوند. مجموعه زیبا که گویا نقاش، در خلق آن گوشه چشمی به زیبایی‌شناسی پل کله - نقاش برجسته سوییسی - نیز داشته است. این نظرالبته با تاریخ انتشار رمان مذکور تا حدی انطباق دارد. سحابی قبل از آن نیز مرتب در حال تالیف و ترجمه آثار بوده. در هر حال چه نظریات فوق صحیح باشد و چه خیر، نقاشی و در مجموع هنرهای تجسمی برای سحابی لحظات زنده‌دلی و شادکامی‌اش بود و در این تردیدی نیست.
اخیرا موسسه پژوهشی چاپ و نشر نظر که بیشتر برعرضه کتاب‌های مربوط به هنرهای تجسمی تمرکز دارد با چاپ کتاب نفیسی در زمینه هنر زنده‌یاد سحابی کار را برای معرفی کامل این اندیشمند و هنرمند باارزش ایرانی به نهایت رساند. کتاب مذکور با یک معرفی تاریخ‌نگارانه یا به اصطلاح شناختنامه زندگی و فعالیت‌های هنری و ادبی سحابی به قلم توکا ملکی آغاز می‌شود که کاملا کم‌نظیر است و سپس یادداشت‌هایی از هادی سحابی، لیلی گلستان و نیز بابک احمدی توانسته به اختصار وجوه مختلف شخصیت سحابی را بازنمایی کند. اما در بخش آثار برگزیده به گالری‌هایی زیبا می‌رسیم که آثار سحابی را از سال 1369 تا 1387 درست یک سال قبل از مرگ نابهنگام و تکان‌دهنده‌اش در برابر چشم‌مان می‌گذارد. در بخشی از این کتاب آثار عکاسی و چاپ‌های او دیده می‌شود که شباهت‌های زیادی به نقاشی‌های انتزاعی او دارد. سحابی برای بسیاری از جمله خود من یک سرمایه ارزشمند بود. زاویه‌های کودکانه و معصوم نقاشی‌هایش شاید التهاب شدید تفکرات پروستی را نادیده می‌گرفت و به داستان‌پردازی‌های شیرین می‌پرداخت. پرندگانش چیزی بیش از اضطراب ورود به قرن بیستم را نشان می‌دهند. آنها شاید از سرزمینی آمده‌اند که زمانی آلیس میهمانش بوده. جالب توجه اینکه گالری دی نیز این روزها میزبان مجموعه‌ای از آثار این هنرمند ارجمند کشورمان است.
تا چه حد می‌توان در دو فضای کاملا متفاوت که یکی با حروف و جملات سروکار دارد و دیگری با تخیل بصری و سپس با تصویری که بازنمایی‌کننده آن تخیل است، همزمان درنگ کرد و به اندیشیدن پرداخت. در ظاهر این دو فضا دو دنیای متفاوت هستند که شاید تنها باضرب‌وزور بتوان آنها را به یکدیگر متصل کرد. در بسیاری از موارد نیز این ادعا درست از آب در می‌آید. یعنی اتصال و پیوند منطقی متن به تصویر موفقیت‌آمیز نیست. دلیل این عدم پیوند شاید در تفاوت مواد و مصالح سازنده پیکره تصویر و متن باشد. اما ویژگی‌های دیگری نیز هست از جمله تفاوت‌ها در نوع بهره‌گیری و روش‌های برخورد با تصویر و متن. خواندن متن «درزمان» و مشروط به نوعی پیوستگی در خواندن است. حال آنکه تصویر شرایط دیگری را می‌طلبد که همزمانی و در لحظه برخورد کردن با تصویری یگانه است. این تصویر می‌تواند یا بازنمایی‌کننده واقعیت‌های بیرونی جهان باشد یا برعکس انعکاسی از ذهنیت و تخیلات پدیدآورنده آن. تصویر، نماینده‌ای است که زبانی ویژه و انحصاری دارد؛ این زبان در هیچ جایی جز تصویر نمی‌تواند کاربرد داشته باشد. متن اما زبانی دیگر دارد که کم و بیش به دلالت‌های معنایی وابسته است. متن به چیزی بعد از خود اشاره دارد. شاید این عناصر بخشی از تفاوت‌های بین دو دنیای متن و تصویر را به ما نشان دهد.
حال این سوال مطرح می‌شود که آیا دست‌اندرکار متن به طور همزمان می‌تواند به تصویر و خلق یک اثر بصری بپردازد؟ با نگاهی به زندگی حرفه‌ای مهدی سحابی می‌توانیم به پاسخی درخور توجه برسیم. سحابی را نه به‌درستی می‌توان یک نقاش خالص دانست و نه یک ادیب و مترجم. او شخصیتی است نادر که با ترجمه یکی از مهم‌ترین رمان‌های مدرن غرب پنجره‌ای تازه را برای دوستداران فرهنگ گشود. اما آیا درگیر شدن با متنی مانند «درجست‌وجوی زمان از دست رفته» توانست تاثیری بر آثار تجسمی سحابی بگذارد. به‌درستی و دقیق نمی‌توان پاسخی برای این پرسش یافت و شاید بهتر باشد این پرسش به شکلی نمادین بی‌پاسخ بماند. رفتارسحابی روی بوم و سایر سطوح مورد استفاده‌اش برای خلق اثر کاملا بر طبق نوعی زیبایی‌شناسی درونی و شخصی شکل گرفته بود در حالی که در مواجهه با متنی عظیم و کوه پیکر مانند درجست‌وجوی زمان از دست رفته، او پایبند اصولی بود خدشه‌ناپذیر که تا جمله آخر کتاب آن را فراموش نکرد.
در اینجاست که با تضاد میان اصولگرایی ادبی که در ترجمه برخی متون بسیار اهمیت دارد و نیز نگرش‌های انتزاعی در هنرهای تجسمی که بیشتر بر مبنای کشف و آزادی در انتخاب ماده و فرم شکل می‌گیرد مواجه می‌شویم. حال تکلیف چیست؟ آیا می‌توان چنین تضادی را در یک فرد واحد جمع کرد؟ سحابی نشان داد که در لحظاتی از زندگی می‌توان با کنار هم قرار دادن همین گونه تضادها به نوعی جهان‌بینی مدرن دست یافت و هیچ‌کدام از این دو ویژگی مانع یکدیگر نخواهند بود. از طرف دیگر اینگونه اندیشه و روش مواجهه، نمایشی است از قابلیت‌های نهفته در مقولات. مقولات و موضوعاتی که در ظاهر به هیچ بشری باج نمی‌دهند و از هرگونه تغییری اجتناب می‌کنند. پس در چنین وضعیتی از چنگ خرده‌فرمایشات محافظه‌کارانه خلاص می‌شویم و به این دریافت می‌رسیم که محافظه‌کاری ادبی با اصولگرایی ادبی تفاوت‌هایی دارد. می‌توان در یک زمان هم ارتدکس بود و هم مدرنیستی مانند سحابی. انتزاع در نقاشی‌های سحابی و سپس در مجسمه‌های زیبایش از هر نوع روایت و داستان‌پردازی جلوگیری می‌کند. آیا این نوعی بازی شیطنت‌آمیز نویسنده و مترجمی جدی و سخت‌کوش است که برای رهایی از فشار ترجمه متون سنگین به زوایای معصوم و بی‌آلایش تصویر روی آورده بود؟ فشار متن را دست‌کم نگیرید که به راحتی تاب و توان را از انسان می‌گیرد. متن شاید بتواند بدون اجازه وارد زندگی شما شود و همه چیز را و به‌خصوص روح و روان تان را دچار سکته کامل و ناقص کند. متن دزدی است که اموال شما را می‌رباید و وقیحانه به شما می‌نگرد.پس از سمتی دیگر می‌توان نظر دیگری را در مورد برخورد این دو نوع نگاه در شخصیتی مانند سحابی ارایه داد. اینکه شاید شدت اصولگرایی و دقت در برگردان حیرت‌انگیز رمان در جست‌وجوی زمان از دست رفته خود باعث این شده بود تا سحابی به دنیای آزاد انتزاع و آبستره روی بیاورد و خود را در چهره‌های درهم فرورفته و خردشده‌ای بازیابد که تحت عنوان«پرسنلی فوری» شناخته می‌شوند. مجموعه زیبا که گویا نقاش، در خلق آن گوشه چشمی به زیبایی‌شناسی پل کله - نقاش برجسته سوییسی - نیز داشته است. این نظرالبته با تاریخ انتشار رمان مذکور تا حدی انطباق دارد. سحابی قبل از آن نیز مرتب در حال تالیف و ترجمه آثار بوده. در هر حال چه نظریات فوق صحیح باشد و چه خیر، نقاشی و در مجموع هنرهای تجسمی برای سحابی لحظات زنده‌دلی و شادکامی‌اش بود و در این تردیدی نیست.
اخیرا موسسه پژوهشی چاپ و نشر نظر که بیشتر برعرضه کتاب‌های مربوط به هنرهای تجسمی تمرکز دارد با چاپ کتاب نفیسی در زمینه هنر زنده‌یاد سحابی کار را برای معرفی کامل این اندیشمند و هنرمند باارزش ایرانی به نهایت رساند. کتاب مذکور با یک معرفی تاریخ‌نگارانه یا به اصطلاح شناختنامه زندگی و فعالیت‌های هنری و ادبی سحابی به قلم توکا ملکی آغاز می‌شود که کاملا کم‌نظیر است و سپس یادداشت‌هایی از هادی سحابی، لیلی گلستان و نیز بابک احمدی توانسته به اختصار وجوه مختلف شخصیت سحابی را بازنمایی کند. اما در بخش آثار برگزیده به گالری‌هایی زیبا می‌رسیم که آثار سحابی را از سال 1369 تا 1387 درست یک سال قبل از مرگ نابهنگام و تکان‌دهنده‌اش در برابر چشم‌مان می‌گذارد. در بخشی از این کتاب آثار عکاسی و چاپ‌های او دیده می‌شود که شباهت‌های زیادی به نقاشی‌های انتزاعی او دارد. سحابی برای بسیاری از جمله خود من یک سرمایه ارزشمند بود. زاویه‌های کودکانه و معصوم نقاشی‌هایش شاید التهاب شدید تفکرات پروستی را نادیده می‌گرفت و به داستان‌پردازی‌های شیرین می‌پرداخت. پرندگانش چیزی بیش از اضطراب ورود به قرن بیستم را نشان می‌دهند. آنها شاید از سرزمینی آمده‌اند که زمانی آلیس میهمانش بوده. جالب توجه اینکه گالری دی نیز این روزها میزبان مجموعه‌ای از آثار این هنرمند ارجمند کشورمان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.