روايت چهارم: حوري اعتصام
سحابی فقط مترجم نبود
بیش از سه سال از مرگ مهدی سحابی، مترجم و نقاش میگذرد. اما با انتشار دو کتابِ «گفتوگو با سحابی» و «گزیده نقاشیهای او» بار دیگر سحابی به عرصه ادبیات و هنر فراخوانده شده است، تا از زندگی و آثارش بگوید، از روند مترجمشدنش تا نقاشیها و داستان نوشتن. که به قول خودش: «کتاب یک سند بسیار رسواکننده است، از این زندگی، از این شیوه بگو و نگو. کتاب به هر حال سندی است که میماند و فکر کنم بعید نیست هر نویسندهای بعدها که اثر خودش را میخواند بگوید: عجب!» و البته نقاشیهایش نیز روایت دیگری از سحابیست. گفتوگوی حوری اعتصام با مهدی سحابی، بیش از آنکه گفتوگویی انتقادی درباره آثار او باشد حاصل گپی دوستانه است. از اینرو فضای گفتوگو چون آونگی میان زندگی/ خاطره و آثار سحابی در رفتوآمد است. خانم اعتصام از دوستان نزدیک مهدی سحابی منتخب گفتوگوهای یکسال و اندیاش با مهدی سحابی را در این کتاب آورده است. خودش نیز میگوید میخواسته سحابی را «بیشتر به حوزه کلام بیاورد تا او آزادانه هر آنچه از لحظههای خلق آثارش به یاد میآورد را بگوید.» حوری اعتصام در این نوشته از دلایل گفتوگو با «مهدی سحابی» و انتشار این کتاب
میگوید:
مهدی سحابی با اینکه در عرصههای خلاقه بسیاری از جمله نقاشی، عکاسی و داستاننویسی فعالیت کرده بود، بیشتر به عنوان «مترجم» شناخته میشد. در واقع آن اقبالی که باید، نسبت به کارهای خود مهدی سحابی، نوشتهها، عکسها و حتی نقاشیهایش - که البته بیشتر از دیگر کارهایش دیده شد، صورت نگرفت. این بود که فکر کردم با سحابی گفتوگویی درباره زندگی و آثار غیرترجمهای او داشته باشم. البته برنامه بسیار مفصلی داشتیم؛ قرار بود بخشهایی از کتابهای سحابی را، من و بخشهایی را، خودش انتخاب کند تا روی آنها کار کنیم. بعد هم درباره کتابها و نقاشیهایش با کسانی که از قدیم با هم کار کرده بودند بنشینیم و صحبت کنیم، مثلا دوستان دوره دانشگاه هنرهای تزیینی یا دوستان مشترک ما مثل ایرج انواری - که در پاریس هم با هم آشنا و بسیار نزدیک بودند و کارهایی هم در کنار هم انجام داده بودند، یا کسانی که در تلویزیون مدتی با هم کار کرده بودند، مثل محمدرضا اصلاني و مشصفر. به هر حال قرار بود کار گستردهای باشد و افراد بیشتری درباره سحابی صحبت کنند و وارد زنجیره کار شوند؛ هم مهدی درباره آنها بگوید و هم آنها از سحابی، که متاسفانه او را از دست دادیم و این کار ناتمام ماند و در نتیجه شد همین کتاب «گفتوگو با سحابی» که تنها گزیدهای از حرفهای ما درباره سحابی و کارهایش است، که در طول یکسال، هفتهای دو سه ساعت انجام شد. با ایرج انواری میتوانستیم درباره هنرهای کاربردی، دستی و تزیینی سحابی حرف بزنیم. چون یکی از کارهای هنری سحابی ساختن قابهای چرمی و دیگر ابزار چرمی بود که حتی مدتها در اروپا از این راه گذران زندگی نیز کرده بود. متاسفانه کار نیمهکاره ماند، آن بخش از حرفهای ما که در کتاب نیامد مربوط میشود به همان بخش خصوصی زندگی سحابی و ارتباطهای او با افرادی که قرار بود در این پروژه همراه ما باشند و متاسفانه با مرگ او این زنجیره گسیخت.
همه فراموش کرده بودند...
مهدی سحابی را حدود سال 1344 از تلویزیون شناختم. من کارمند تلویزیون ملی بودم. قرار بود برای تلویزیون آرمی طراحی شود. مهدی سحابی و محمدرضا اصلانی، طرحهایی آماده کردند. قرار شد یکسری برنامههایی هم درباره طراحی و نقاشی در تلویزیون داشته باشند که البته به همکاری نرسید. چون زمانی طرح و برنامه تصویب شد، که سحابی از ایران رفته بود. بعدها هم «مترجم» به ایران بازگشت. سحابی در آغاز در ایتالیا به مدرسه سینما رفت. اما پیش از اتمام دوره و گرفتن مدرک مدرسه را رها کرد. بعدها به مرمت نقاشیهای قدیمی پرداخت که به گفته خودش تجربیات فوقالعادهای برایش به همراه داشت. خودش همیشه میگفت این تجربهها از مدرسه سینمایی هم برایش مهمتر بوده است. بعد به فرانسه رفت و به یادگیری زبان فرانسه و خواندن ادبیات فرانسه پرداخت. آنجا هم مدرک دانشگاهی نگرفت. اصلا مدرک برایش چندان اهمیتی نداشت. به هر حال استعداد خاصی در یادگیری زبان داشت. این است تاریخچه مختصر شکلگیری کتاب «گفتوگو با مهدی سحابی». و حالا چرا با مهدی سحابی؟ چون هم «نقاش» بود، هم «نویسنده» و البته «مترجم» و هم «عکاس» بسیار خوبی بود. سالها پیش یک نمایشگاه عکس در گالری «ابریشم» برپا کرد که آنجا بسیاری از عکسهای مهماش را به نمایش گذاشت که در گفتوگو نیز به این نمایشگاه و کار عکاسی او پرداختیم.
در این گفتوگو اصلا قرار نبود ما تاکید خاصی روی «ترجمه» بگذاریم یا بهعنوان مترجم به سحابی بپردازیم چون به اندازه کافی درباره ترجمههای او نوشته شده بود و حتی در جلسات و سخنرانیهای بسیاری همواره به عنوان «مترجم» از او دعوت میشد. همه فراموش کرده بودند که سحابی یک ذهن خلاق دارد. آدمی است که وقتی نقاشی میکند با تمام وجودش کار میکند، وقتی مینویسد با تمام ذهنیتاش مینویسد. گویا یک نفر درباره این کتاب ایراد کردند و نوشتند که «ایراد کتاب مصاحبهگر آن است. چون احتمالا نه پروست را میشناسد و نه خوانده و فهمیده، که بتواند در اینباره با سحابی گفتوگو کند.»
در حالی که در کتاب هم توضیح دادهام که در این کتاب، سحابی بهعنوان نقاش - نویسنده و عکاس و البته مترجم مطرح است. و همانطور که پیشتر اشاره کردم اساسا انگیزه من برای گفتوگو تمرکز بر زوایایی از کارهای خلاقه سحابی بود که تاکنون کمتر شناخته شده و در سایه قرار گرفته است.
البته من پروست و تمام آثاری که سحابی ترجمه کرد یا نوشت را خواندهام و در تمام این سالها - از سال 1368 که جلدهای پروست پشت سر هم درآمد، با او درباره کتاب حرف میزدیم. و من همواره از او میآموختم. در گپها و نشستهای خودمانی هم حرفهای ما فراتر از گلایهها و درددلهای معمول دوستانه بود، در این حرفها هم همواره چیزی برای آموختن وجود داشت. در نتیجه یکسال نشستن و صحبت کردن و یک کتاب صد و چندی صفحه درآوردن به نظر شاید کم بیاید، چرا که ما بسیار از صحبتهایی را که مربوط به زندگی خصوصی و دوستان مشترک بود، حذف کرده و در این کتاب نیاوردهایم. پس تاکید میکنم که اصلا قرار نبوده این کتاب گفتوگویی منتقدانه یا حرفهای درباره ادبیات و ترجمههای سحابی باشد. بلکه حاصل گپی دوستانه در مدت یکسال و اندی درباره آثار سحابی است. و البته چکیدهای از تمام حرفها و فکرهای ما در طول سالیان دراز آشنایی. از روزی که «ناگهان سیلاب» درآمد. من به سرعت برق و باد آن را خواندم و بلافاصله شروع کردم بار دوم خواندن که حالا نوع دیگر بخوانم. بارها مفصل درباره این کتاب هم با هم حرف زدیم و البته متاسفانه مانند دیگر آثار غیرترجمهایاش، به این کتاب نیز بیاعتنایی شد. نیازی به گفتن از ترجمههای سحابی نیست: مگر سترگتر از ترجمه پروست یا آثار دشوار سلین میتوان در عرصه ترجمه کاری کرد! اما مساله این است که متاسفانه آنطور که باید به کارها و کتابهایش پرداخته نشد. «پیچک باغ کاغذی» مجموعه قصههای کوتاه او هم همینطور. این کتاب هم هنوز جای تامل دارد، هنوز باید بسیار از آنها گفته و شنیده شود. علاقه شدید من به کتاب «ناگهان سیلاب» البته به گذشته من برمیگردد. آن روزهایی که در رشته تخصصیام، باستانشناسی کار میکردم: کارهای مارلیک که به تهران میآمد - من آن روزها در موزه ایران باستان کار میکردم - کیسهها را دورم میچیدم و تکههای سفال را همینطور به هم وصل میکردم تا از آنها چیزی دربیاید، اصلا زمان را نمیفهمیدم. این کتاب نیز این تلاش را نشان میدهد. سحابی در رمان اجزای پخششده یک جامعه زنجیرپارهکرده و از همگسیخته را مثل موزاییک کنار هم قرار میدهد و این راه کلیتی از یک جامعه در آستانه انقلاب را بهدست میدهد. اما اینکه سحابی خود را بیشتر «نقاش» میدانست یا «مترجم»، بهنظرم این احساس مقطعی بود. گاهی میگفت: «نقاشام دیگر»، اما درست همان اندازه قصهگو بود. در نقاشیهایش هم میتوان ردپای قصه را پیدا کرد. در صورتکهایش که هر کدام قصهای را روایت میکنند. سحابی به «قصه» علاقه بسیاری داشت. به آن نحوه قصهگویی ایرانی، که بیشتر در شعر - مثل مثنوی - یا در آثاری چون هزارویکشب و سمک عیار بود. قصههایی که قصه در قصه بود. این اواخر هم داشت اینطور نوشتن را تجربه میکرد که متاسفانه فرصت نشد. قصهخوان حرفهای هم بود. همواره میل داشت، چیزی را که خودش از آن لذت میبرد به دیگران هم بدهد. به همین دلیل هم شروع کرده بود به ترجمه دوباره ادبیات خوب غرب: از «مادام بواری» و... و داشت ترجمه میکرد، که نشد. معتقد بود قصهخوان ایرانی نیاز به قصههای خوب دارد. و تاکید داشت که قصههای خوب کلاسیک را باید بازخوانی کرد چون با هر بار دریافت دیگری از اثر پدید میآید. معتقد بود چند سال یکبار زبان جهشی تازه دارد پس آثار ادبی باید باز ترجمه شوند.
بارزترین بخش وجود سحابی، «خودش» بود
سحابی، آدمی سختکوش، تیزبین و منتقد نسبت به خودش بود، او همواره دنبال کمال بود. تا به کاری مطمئن نمیشد، دست به آن کار نمیزد. سالیان درازی عکاسی کرده بود اما بسیاری از دوستانش نمیدانستند که او عکاس هم هست. در خانهاش هم هیچ عکسی روی دیوار نبود همه این عکسها را سالها در بایگانی شخصیاش نگه داشته بود و گاه از آنها استفاده میکرد، مثلا در برخی نقاشیهایش بارقههایی از عکسهایش دیده میشد.
زمانی که در گالری راه ابریشم نمایشگاه عکس گذاشت همه غافلگیر شدند. در این زمینه هم سالها فکر کرده بود. عکس گرفته بود و نگه داشته بود و مجموعهای از عکسها را انتخاب کرده بود برای نمایش.روزنامهنویس خوبی هم بود، مقالاتی که در «صنعت حملونقل» و بعدها در «پیام امروز» مینوشت، به واقع از جاذبههای آن مجلات بود. به هر راهی که میخواست قدم بگذارد، تا انتهای راه را میدید و میسنجید بعد قدم در راه میگذاشت و اگر قدم میگذاشت دیگر وحشت از پیمودن راه نداشت. سحابی بسیار منزه زندگی کرد. در ارتباط با آدمها بسیار دقیق بود و دوست داشت آزاری ندهد و البته دیگران هم به حوزه خصوصی او آسیبی نرسانند. شاید تنها دو بار گریه او را دیدم. وقتی به خاطر دوری از فرزندش گلایه میکرد و بسیار دلتنگ بود. اما آنچه در مورد مهدی سحابی میتوان به جرات گفت این بود که بارزترین بخش وجودش، «خودش» بود. بسیار انسان، درست و مهربان بود و فلسفهای را که برای زندگی داشت، در زندگی روزمرهاش، زندگی میکرد. یکدفعه به مانی حقیقی - که تازه با سحابی آشنا شده بود و میخواست با او کار کند، گفتم سحابی یک فیلسوف است. گفت یعنی چه؟ او کار فلسفی یا کتاب فلسفه ندارد! گفتم، نه. سحابی آدمی است که زندگیاش، فلسفهاش است. و این بخش از وجود سحابی که با رفتناش از دنیا ترکش کرد، بهکلی نیمهتمام ماند.
مهدی سحابی با اینکه در عرصههای خلاقه بسیاری از جمله نقاشی، عکاسی و داستاننویسی فعالیت کرده بود، بیشتر به عنوان «مترجم» شناخته میشد. در واقع آن اقبالی که باید، نسبت به کارهای خود مهدی سحابی، نوشتهها، عکسها و حتی نقاشیهایش - که البته بیشتر از دیگر کارهایش دیده شد، صورت نگرفت. این بود که فکر کردم با سحابی گفتوگویی درباره زندگی و آثار غیرترجمهای او داشته باشم. البته برنامه بسیار مفصلی داشتیم؛ قرار بود بخشهایی از کتابهای سحابی را، من و بخشهایی را، خودش انتخاب کند تا روی آنها کار کنیم. بعد هم درباره کتابها و نقاشیهایش با کسانی که از قدیم با هم کار کرده بودند بنشینیم و صحبت کنیم، مثلا دوستان دوره دانشگاه هنرهای تزیینی یا دوستان مشترک ما مثل ایرج انواری - که در پاریس هم با هم آشنا و بسیار نزدیک بودند و کارهایی هم در کنار هم انجام داده بودند، یا کسانی که در تلویزیون مدتی با هم کار کرده بودند، مثل محمدرضا اصلاني و مشصفر. به هر حال قرار بود کار گستردهای باشد و افراد بیشتری درباره سحابی صحبت کنند و وارد زنجیره کار شوند؛ هم مهدی درباره آنها بگوید و هم آنها از سحابی، که متاسفانه او را از دست دادیم و این کار ناتمام ماند و در نتیجه شد همین کتاب «گفتوگو با سحابی» که تنها گزیدهای از حرفهای ما درباره سحابی و کارهایش است، که در طول یکسال، هفتهای دو سه ساعت انجام شد. با ایرج انواری میتوانستیم درباره هنرهای کاربردی، دستی و تزیینی سحابی حرف بزنیم. چون یکی از کارهای هنری سحابی ساختن قابهای چرمی و دیگر ابزار چرمی بود که حتی مدتها در اروپا از این راه گذران زندگی نیز کرده بود. متاسفانه کار نیمهکاره ماند، آن بخش از حرفهای ما که در کتاب نیامد مربوط میشود به همان بخش خصوصی زندگی سحابی و ارتباطهای او با افرادی که قرار بود در این پروژه همراه ما باشند و متاسفانه با مرگ او این زنجیره گسیخت.
همه فراموش کرده بودند...
مهدی سحابی را حدود سال 1344 از تلویزیون شناختم. من کارمند تلویزیون ملی بودم. قرار بود برای تلویزیون آرمی طراحی شود. مهدی سحابی و محمدرضا اصلانی، طرحهایی آماده کردند. قرار شد یکسری برنامههایی هم درباره طراحی و نقاشی در تلویزیون داشته باشند که البته به همکاری نرسید. چون زمانی طرح و برنامه تصویب شد، که سحابی از ایران رفته بود. بعدها هم «مترجم» به ایران بازگشت. سحابی در آغاز در ایتالیا به مدرسه سینما رفت. اما پیش از اتمام دوره و گرفتن مدرک مدرسه را رها کرد. بعدها به مرمت نقاشیهای قدیمی پرداخت که به گفته خودش تجربیات فوقالعادهای برایش به همراه داشت. خودش همیشه میگفت این تجربهها از مدرسه سینمایی هم برایش مهمتر بوده است. بعد به فرانسه رفت و به یادگیری زبان فرانسه و خواندن ادبیات فرانسه پرداخت. آنجا هم مدرک دانشگاهی نگرفت. اصلا مدرک برایش چندان اهمیتی نداشت. به هر حال استعداد خاصی در یادگیری زبان داشت. این است تاریخچه مختصر شکلگیری کتاب «گفتوگو با مهدی سحابی». و حالا چرا با مهدی سحابی؟ چون هم «نقاش» بود، هم «نویسنده» و البته «مترجم» و هم «عکاس» بسیار خوبی بود. سالها پیش یک نمایشگاه عکس در گالری «ابریشم» برپا کرد که آنجا بسیاری از عکسهای مهماش را به نمایش گذاشت که در گفتوگو نیز به این نمایشگاه و کار عکاسی او پرداختیم.
در این گفتوگو اصلا قرار نبود ما تاکید خاصی روی «ترجمه» بگذاریم یا بهعنوان مترجم به سحابی بپردازیم چون به اندازه کافی درباره ترجمههای او نوشته شده بود و حتی در جلسات و سخنرانیهای بسیاری همواره به عنوان «مترجم» از او دعوت میشد. همه فراموش کرده بودند که سحابی یک ذهن خلاق دارد. آدمی است که وقتی نقاشی میکند با تمام وجودش کار میکند، وقتی مینویسد با تمام ذهنیتاش مینویسد. گویا یک نفر درباره این کتاب ایراد کردند و نوشتند که «ایراد کتاب مصاحبهگر آن است. چون احتمالا نه پروست را میشناسد و نه خوانده و فهمیده، که بتواند در اینباره با سحابی گفتوگو کند.»
در حالی که در کتاب هم توضیح دادهام که در این کتاب، سحابی بهعنوان نقاش - نویسنده و عکاس و البته مترجم مطرح است. و همانطور که پیشتر اشاره کردم اساسا انگیزه من برای گفتوگو تمرکز بر زوایایی از کارهای خلاقه سحابی بود که تاکنون کمتر شناخته شده و در سایه قرار گرفته است.
البته من پروست و تمام آثاری که سحابی ترجمه کرد یا نوشت را خواندهام و در تمام این سالها - از سال 1368 که جلدهای پروست پشت سر هم درآمد، با او درباره کتاب حرف میزدیم. و من همواره از او میآموختم. در گپها و نشستهای خودمانی هم حرفهای ما فراتر از گلایهها و درددلهای معمول دوستانه بود، در این حرفها هم همواره چیزی برای آموختن وجود داشت. در نتیجه یکسال نشستن و صحبت کردن و یک کتاب صد و چندی صفحه درآوردن به نظر شاید کم بیاید، چرا که ما بسیار از صحبتهایی را که مربوط به زندگی خصوصی و دوستان مشترک بود، حذف کرده و در این کتاب نیاوردهایم. پس تاکید میکنم که اصلا قرار نبوده این کتاب گفتوگویی منتقدانه یا حرفهای درباره ادبیات و ترجمههای سحابی باشد. بلکه حاصل گپی دوستانه در مدت یکسال و اندی درباره آثار سحابی است. و البته چکیدهای از تمام حرفها و فکرهای ما در طول سالیان دراز آشنایی. از روزی که «ناگهان سیلاب» درآمد. من به سرعت برق و باد آن را خواندم و بلافاصله شروع کردم بار دوم خواندن که حالا نوع دیگر بخوانم. بارها مفصل درباره این کتاب هم با هم حرف زدیم و البته متاسفانه مانند دیگر آثار غیرترجمهایاش، به این کتاب نیز بیاعتنایی شد. نیازی به گفتن از ترجمههای سحابی نیست: مگر سترگتر از ترجمه پروست یا آثار دشوار سلین میتوان در عرصه ترجمه کاری کرد! اما مساله این است که متاسفانه آنطور که باید به کارها و کتابهایش پرداخته نشد. «پیچک باغ کاغذی» مجموعه قصههای کوتاه او هم همینطور. این کتاب هم هنوز جای تامل دارد، هنوز باید بسیار از آنها گفته و شنیده شود. علاقه شدید من به کتاب «ناگهان سیلاب» البته به گذشته من برمیگردد. آن روزهایی که در رشته تخصصیام، باستانشناسی کار میکردم: کارهای مارلیک که به تهران میآمد - من آن روزها در موزه ایران باستان کار میکردم - کیسهها را دورم میچیدم و تکههای سفال را همینطور به هم وصل میکردم تا از آنها چیزی دربیاید، اصلا زمان را نمیفهمیدم. این کتاب نیز این تلاش را نشان میدهد. سحابی در رمان اجزای پخششده یک جامعه زنجیرپارهکرده و از همگسیخته را مثل موزاییک کنار هم قرار میدهد و این راه کلیتی از یک جامعه در آستانه انقلاب را بهدست میدهد. اما اینکه سحابی خود را بیشتر «نقاش» میدانست یا «مترجم»، بهنظرم این احساس مقطعی بود. گاهی میگفت: «نقاشام دیگر»، اما درست همان اندازه قصهگو بود. در نقاشیهایش هم میتوان ردپای قصه را پیدا کرد. در صورتکهایش که هر کدام قصهای را روایت میکنند. سحابی به «قصه» علاقه بسیاری داشت. به آن نحوه قصهگویی ایرانی، که بیشتر در شعر - مثل مثنوی - یا در آثاری چون هزارویکشب و سمک عیار بود. قصههایی که قصه در قصه بود. این اواخر هم داشت اینطور نوشتن را تجربه میکرد که متاسفانه فرصت نشد. قصهخوان حرفهای هم بود. همواره میل داشت، چیزی را که خودش از آن لذت میبرد به دیگران هم بدهد. به همین دلیل هم شروع کرده بود به ترجمه دوباره ادبیات خوب غرب: از «مادام بواری» و... و داشت ترجمه میکرد، که نشد. معتقد بود قصهخوان ایرانی نیاز به قصههای خوب دارد. و تاکید داشت که قصههای خوب کلاسیک را باید بازخوانی کرد چون با هر بار دریافت دیگری از اثر پدید میآید. معتقد بود چند سال یکبار زبان جهشی تازه دارد پس آثار ادبی باید باز ترجمه شوند.
بارزترین بخش وجود سحابی، «خودش» بود
سحابی، آدمی سختکوش، تیزبین و منتقد نسبت به خودش بود، او همواره دنبال کمال بود. تا به کاری مطمئن نمیشد، دست به آن کار نمیزد. سالیان درازی عکاسی کرده بود اما بسیاری از دوستانش نمیدانستند که او عکاس هم هست. در خانهاش هم هیچ عکسی روی دیوار نبود همه این عکسها را سالها در بایگانی شخصیاش نگه داشته بود و گاه از آنها استفاده میکرد، مثلا در برخی نقاشیهایش بارقههایی از عکسهایش دیده میشد.
زمانی که در گالری راه ابریشم نمایشگاه عکس گذاشت همه غافلگیر شدند. در این زمینه هم سالها فکر کرده بود. عکس گرفته بود و نگه داشته بود و مجموعهای از عکسها را انتخاب کرده بود برای نمایش.روزنامهنویس خوبی هم بود، مقالاتی که در «صنعت حملونقل» و بعدها در «پیام امروز» مینوشت، به واقع از جاذبههای آن مجلات بود. به هر راهی که میخواست قدم بگذارد، تا انتهای راه را میدید و میسنجید بعد قدم در راه میگذاشت و اگر قدم میگذاشت دیگر وحشت از پیمودن راه نداشت. سحابی بسیار منزه زندگی کرد. در ارتباط با آدمها بسیار دقیق بود و دوست داشت آزاری ندهد و البته دیگران هم به حوزه خصوصی او آسیبی نرسانند. شاید تنها دو بار گریه او را دیدم. وقتی به خاطر دوری از فرزندش گلایه میکرد و بسیار دلتنگ بود. اما آنچه در مورد مهدی سحابی میتوان به جرات گفت این بود که بارزترین بخش وجودش، «خودش» بود. بسیار انسان، درست و مهربان بود و فلسفهای را که برای زندگی داشت، در زندگی روزمرهاش، زندگی میکرد. یکدفعه به مانی حقیقی - که تازه با سحابی آشنا شده بود و میخواست با او کار کند، گفتم سحابی یک فیلسوف است. گفت یعنی چه؟ او کار فلسفی یا کتاب فلسفه ندارد! گفتم، نه. سحابی آدمی است که زندگیاش، فلسفهاش است. و این بخش از وجود سحابی که با رفتناش از دنیا ترکش کرد، بهکلی نیمهتمام ماند.
بیش از سه سال از مرگ مهدی سحابی، مترجم و نقاش میگذرد. اما با انتشار دو کتابِ «گفتوگو با سحابی» و «گزیده نقاشیهای او» بار دیگر سحابی به عرصه ادبیات و هنر فراخوانده شده است، تا از زندگی و آثارش بگوید، از روند مترجمشدنش تا نقاشیها و داستان نوشتن. که به قول خودش: «کتاب یک سند بسیار رسواکننده است، از این زندگی، از این شیوه بگو و نگو. کتاب به هر حال سندی است که میماند و فکر کنم بعید نیست هر نویسندهای بعدها که اثر خودش را میخواند بگوید: عجب!» و البته نقاشیهایش نیز روایت دیگری از سحابیست. گفتوگوی حوری اعتصام با مهدی سحابی، بیش از آنکه گفتوگویی انتقادی درباره آثار او باشد حاصل گپی دوستانه است. از اینرو فضای گفتوگو چون آونگی میان زندگی/ خاطره و آثار سحابی در رفتوآمد است. خانم اعتصام از دوستان نزدیک مهدی سحابی منتخب گفتوگوهای یکسال و اندیاش با مهدی سحابی را در این کتاب آورده است. خودش نیز میگوید میخواسته سحابی را «بیشتر به حوزه کلام بیاورد تا او آزادانه هر آنچه از لحظههای خلق آثارش به یاد میآورد را بگوید.» حوری اعتصام در این نوشته از دلایل گفتوگو با «مهدی سحابی» و انتشار این کتاب
میگوید:
مهدی سحابی با اینکه در عرصههای خلاقه بسیاری از جمله نقاشی، عکاسی و داستاننویسی فعالیت کرده بود، بیشتر به عنوان «مترجم» شناخته میشد. در واقع آن اقبالی که باید، نسبت به کارهای خود مهدی سحابی، نوشتهها، عکسها و حتی نقاشیهایش - که البته بیشتر از دیگر کارهایش دیده شد، صورت نگرفت. این بود که فکر کردم با سحابی گفتوگویی درباره زندگی و آثار غیرترجمهای او داشته باشم. البته برنامه بسیار مفصلی داشتیم؛ قرار بود بخشهایی از کتابهای سحابی را، من و بخشهایی را، خودش انتخاب کند تا روی آنها کار کنیم. بعد هم درباره کتابها و نقاشیهایش با کسانی که از قدیم با هم کار کرده بودند بنشینیم و صحبت کنیم، مثلا دوستان دوره دانشگاه هنرهای تزیینی یا دوستان مشترک ما مثل ایرج انواری - که در پاریس هم با هم آشنا و بسیار نزدیک بودند و کارهایی هم در کنار هم انجام داده بودند، یا کسانی که در تلویزیون مدتی با هم کار کرده بودند، مثل محمدرضا اصلاني و مشصفر. به هر حال قرار بود کار گستردهای باشد و افراد بیشتری درباره سحابی صحبت کنند و وارد زنجیره کار شوند؛ هم مهدی درباره آنها بگوید و هم آنها از سحابی، که متاسفانه او را از دست دادیم و این کار ناتمام ماند و در نتیجه شد همین کتاب «گفتوگو با سحابی» که تنها گزیدهای از حرفهای ما درباره سحابی و کارهایش است، که در طول یکسال، هفتهای دو سه ساعت انجام شد. با ایرج انواری میتوانستیم درباره هنرهای کاربردی، دستی و تزیینی سحابی حرف بزنیم. چون یکی از کارهای هنری سحابی ساختن قابهای چرمی و دیگر ابزار چرمی بود که حتی مدتها در اروپا از این راه گذران زندگی نیز کرده بود. متاسفانه کار نیمهکاره ماند، آن بخش از حرفهای ما که در کتاب نیامد مربوط میشود به همان بخش خصوصی زندگی سحابی و ارتباطهای او با افرادی که قرار بود در این پروژه همراه ما باشند و متاسفانه با مرگ او این زنجیره گسیخت.
همه فراموش کرده بودند...
مهدی سحابی را حدود سال 1344 از تلویزیون شناختم. من کارمند تلویزیون ملی بودم. قرار بود برای تلویزیون آرمی طراحی شود. مهدی سحابی و محمدرضا اصلانی، طرحهایی آماده کردند. قرار شد یکسری برنامههایی هم درباره طراحی و نقاشی در تلویزیون داشته باشند که البته به همکاری نرسید. چون زمانی طرح و برنامه تصویب شد، که سحابی از ایران رفته بود. بعدها هم «مترجم» به ایران بازگشت. سحابی در آغاز در ایتالیا به مدرسه سینما رفت. اما پیش از اتمام دوره و گرفتن مدرک مدرسه را رها کرد. بعدها به مرمت نقاشیهای قدیمی پرداخت که به گفته خودش تجربیات فوقالعادهای برایش به همراه داشت. خودش همیشه میگفت این تجربهها از مدرسه سینمایی هم برایش مهمتر بوده است. بعد به فرانسه رفت و به یادگیری زبان فرانسه و خواندن ادبیات فرانسه پرداخت. آنجا هم مدرک دانشگاهی نگرفت. اصلا مدرک برایش چندان اهمیتی نداشت. به هر حال استعداد خاصی در یادگیری زبان داشت. این است تاریخچه مختصر شکلگیری کتاب «گفتوگو با مهدی سحابی». و حالا چرا با مهدی سحابی؟ چون هم «نقاش» بود، هم «نویسنده» و البته «مترجم» و هم «عکاس» بسیار خوبی بود. سالها پیش یک نمایشگاه عکس در گالری «ابریشم» برپا کرد که آنجا بسیاری از عکسهای مهماش را به نمایش گذاشت که در گفتوگو نیز به این نمایشگاه و کار عکاسی او پرداختیم.
در این گفتوگو اصلا قرار نبود ما تاکید خاصی روی «ترجمه» بگذاریم یا بهعنوان مترجم به سحابی بپردازیم چون به اندازه کافی درباره ترجمههای او نوشته شده بود و حتی در جلسات و سخنرانیهای بسیاری همواره به عنوان «مترجم» از او دعوت میشد. همه فراموش کرده بودند که سحابی یک ذهن خلاق دارد. آدمی است که وقتی نقاشی میکند با تمام وجودش کار میکند، وقتی مینویسد با تمام ذهنیتاش مینویسد. گویا یک نفر درباره این کتاب ایراد کردند و نوشتند که «ایراد کتاب مصاحبهگر آن است. چون احتمالا نه پروست را میشناسد و نه خوانده و فهمیده، که بتواند در اینباره با سحابی گفتوگو کند.»
در حالی که در کتاب هم توضیح دادهام که در این کتاب، سحابی بهعنوان نقاش - نویسنده و عکاس و البته مترجم مطرح است. و همانطور که پیشتر اشاره کردم اساسا انگیزه من برای گفتوگو تمرکز بر زوایایی از کارهای خلاقه سحابی بود که تاکنون کمتر شناخته شده و در سایه قرار گرفته است.
البته من پروست و تمام آثاری که سحابی ترجمه کرد یا نوشت را خواندهام و در تمام این سالها - از سال 1368 که جلدهای پروست پشت سر هم درآمد، با او درباره کتاب حرف میزدیم. و من همواره از او میآموختم. در گپها و نشستهای خودمانی هم حرفهای ما فراتر از گلایهها و درددلهای معمول دوستانه بود، در این حرفها هم همواره چیزی برای آموختن وجود داشت. در نتیجه یکسال نشستن و صحبت کردن و یک کتاب صد و چندی صفحه درآوردن به نظر شاید کم بیاید، چرا که ما بسیار از صحبتهایی را که مربوط به زندگی خصوصی و دوستان مشترک بود، حذف کرده و در این کتاب نیاوردهایم. پس تاکید میکنم که اصلا قرار نبوده این کتاب گفتوگویی منتقدانه یا حرفهای درباره ادبیات و ترجمههای سحابی باشد. بلکه حاصل گپی دوستانه در مدت یکسال و اندی درباره آثار سحابی است. و البته چکیدهای از تمام حرفها و فکرهای ما در طول سالیان دراز آشنایی. از روزی که «ناگهان سیلاب» درآمد. من به سرعت برق و باد آن را خواندم و بلافاصله شروع کردم بار دوم خواندن که حالا نوع دیگر بخوانم. بارها مفصل درباره این کتاب هم با هم حرف زدیم و البته متاسفانه مانند دیگر آثار غیرترجمهایاش، به این کتاب نیز بیاعتنایی شد. نیازی به گفتن از ترجمههای سحابی نیست: مگر سترگتر از ترجمه پروست یا آثار دشوار سلین میتوان در عرصه ترجمه کاری کرد! اما مساله این است که متاسفانه آنطور که باید به کارها و کتابهایش پرداخته نشد. «پیچک باغ کاغذی» مجموعه قصههای کوتاه او هم همینطور. این کتاب هم هنوز جای تامل دارد، هنوز باید بسیار از آنها گفته و شنیده شود. علاقه شدید من به کتاب «ناگهان سیلاب» البته به گذشته من برمیگردد. آن روزهایی که در رشته تخصصیام، باستانشناسی کار میکردم: کارهای مارلیک که به تهران میآمد - من آن روزها در موزه ایران باستان کار میکردم - کیسهها را دورم میچیدم و تکههای سفال را همینطور به هم وصل میکردم تا از آنها چیزی دربیاید، اصلا زمان را نمیفهمیدم. این کتاب نیز این تلاش را نشان میدهد. سحابی در رمان اجزای پخششده یک جامعه زنجیرپارهکرده و از همگسیخته را مثل موزاییک کنار هم قرار میدهد و این راه کلیتی از یک جامعه در آستانه انقلاب را بهدست میدهد. اما اینکه سحابی خود را بیشتر «نقاش» میدانست یا «مترجم»، بهنظرم این احساس مقطعی بود. گاهی میگفت: «نقاشام دیگر»، اما درست همان اندازه قصهگو بود. در نقاشیهایش هم میتوان ردپای قصه را پیدا کرد. در صورتکهایش که هر کدام قصهای را روایت میکنند. سحابی به «قصه» علاقه بسیاری داشت. به آن نحوه قصهگویی ایرانی، که بیشتر در شعر - مثل مثنوی - یا در آثاری چون هزارویکشب و سمک عیار بود. قصههایی که قصه در قصه بود. این اواخر هم داشت اینطور نوشتن را تجربه میکرد که متاسفانه فرصت نشد. قصهخوان حرفهای هم بود. همواره میل داشت، چیزی را که خودش از آن لذت میبرد به دیگران هم بدهد. به همین دلیل هم شروع کرده بود به ترجمه دوباره ادبیات خوب غرب: از «مادام بواری» و... و داشت ترجمه میکرد، که نشد. معتقد بود قصهخوان ایرانی نیاز به قصههای خوب دارد. و تاکید داشت که قصههای خوب کلاسیک را باید بازخوانی کرد چون با هر بار دریافت دیگری از اثر پدید میآید. معتقد بود چند سال یکبار زبان جهشی تازه دارد پس آثار ادبی باید باز ترجمه شوند.
بارزترین بخش وجود سحابی، «خودش» بود
سحابی، آدمی سختکوش، تیزبین و منتقد نسبت به خودش بود، او همواره دنبال کمال بود. تا به کاری مطمئن نمیشد، دست به آن کار نمیزد. سالیان درازی عکاسی کرده بود اما بسیاری از دوستانش نمیدانستند که او عکاس هم هست. در خانهاش هم هیچ عکسی روی دیوار نبود همه این عکسها را سالها در بایگانی شخصیاش نگه داشته بود و گاه از آنها استفاده میکرد، مثلا در برخی نقاشیهایش بارقههایی از عکسهایش دیده میشد.
زمانی که در گالری راه ابریشم نمایشگاه عکس گذاشت همه غافلگیر شدند. در این زمینه هم سالها فکر کرده بود. عکس گرفته بود و نگه داشته بود و مجموعهای از عکسها را انتخاب کرده بود برای نمایش.روزنامهنویس خوبی هم بود، مقالاتی که در «صنعت حملونقل» و بعدها در «پیام امروز» مینوشت، به واقع از جاذبههای آن مجلات بود. به هر راهی که میخواست قدم بگذارد، تا انتهای راه را میدید و میسنجید بعد قدم در راه میگذاشت و اگر قدم میگذاشت دیگر وحشت از پیمودن راه نداشت. سحابی بسیار منزه زندگی کرد. در ارتباط با آدمها بسیار دقیق بود و دوست داشت آزاری ندهد و البته دیگران هم به حوزه خصوصی او آسیبی نرسانند. شاید تنها دو بار گریه او را دیدم. وقتی به خاطر دوری از فرزندش گلایه میکرد و بسیار دلتنگ بود. اما آنچه در مورد مهدی سحابی میتوان به جرات گفت این بود که بارزترین بخش وجودش، «خودش» بود. بسیار انسان، درست و مهربان بود و فلسفهای را که برای زندگی داشت، در زندگی روزمرهاش، زندگی میکرد. یکدفعه به مانی حقیقی - که تازه با سحابی آشنا شده بود و میخواست با او کار کند، گفتم سحابی یک فیلسوف است. گفت یعنی چه؟ او کار فلسفی یا کتاب فلسفه ندارد! گفتم، نه. سحابی آدمی است که زندگیاش، فلسفهاش است. و این بخش از وجود سحابی که با رفتناش از دنیا ترکش کرد، بهکلی نیمهتمام ماند.
مهدی سحابی با اینکه در عرصههای خلاقه بسیاری از جمله نقاشی، عکاسی و داستاننویسی فعالیت کرده بود، بیشتر به عنوان «مترجم» شناخته میشد. در واقع آن اقبالی که باید، نسبت به کارهای خود مهدی سحابی، نوشتهها، عکسها و حتی نقاشیهایش - که البته بیشتر از دیگر کارهایش دیده شد، صورت نگرفت. این بود که فکر کردم با سحابی گفتوگویی درباره زندگی و آثار غیرترجمهای او داشته باشم. البته برنامه بسیار مفصلی داشتیم؛ قرار بود بخشهایی از کتابهای سحابی را، من و بخشهایی را، خودش انتخاب کند تا روی آنها کار کنیم. بعد هم درباره کتابها و نقاشیهایش با کسانی که از قدیم با هم کار کرده بودند بنشینیم و صحبت کنیم، مثلا دوستان دوره دانشگاه هنرهای تزیینی یا دوستان مشترک ما مثل ایرج انواری - که در پاریس هم با هم آشنا و بسیار نزدیک بودند و کارهایی هم در کنار هم انجام داده بودند، یا کسانی که در تلویزیون مدتی با هم کار کرده بودند، مثل محمدرضا اصلاني و مشصفر. به هر حال قرار بود کار گستردهای باشد و افراد بیشتری درباره سحابی صحبت کنند و وارد زنجیره کار شوند؛ هم مهدی درباره آنها بگوید و هم آنها از سحابی، که متاسفانه او را از دست دادیم و این کار ناتمام ماند و در نتیجه شد همین کتاب «گفتوگو با سحابی» که تنها گزیدهای از حرفهای ما درباره سحابی و کارهایش است، که در طول یکسال، هفتهای دو سه ساعت انجام شد. با ایرج انواری میتوانستیم درباره هنرهای کاربردی، دستی و تزیینی سحابی حرف بزنیم. چون یکی از کارهای هنری سحابی ساختن قابهای چرمی و دیگر ابزار چرمی بود که حتی مدتها در اروپا از این راه گذران زندگی نیز کرده بود. متاسفانه کار نیمهکاره ماند، آن بخش از حرفهای ما که در کتاب نیامد مربوط میشود به همان بخش خصوصی زندگی سحابی و ارتباطهای او با افرادی که قرار بود در این پروژه همراه ما باشند و متاسفانه با مرگ او این زنجیره گسیخت.
همه فراموش کرده بودند...
مهدی سحابی را حدود سال 1344 از تلویزیون شناختم. من کارمند تلویزیون ملی بودم. قرار بود برای تلویزیون آرمی طراحی شود. مهدی سحابی و محمدرضا اصلانی، طرحهایی آماده کردند. قرار شد یکسری برنامههایی هم درباره طراحی و نقاشی در تلویزیون داشته باشند که البته به همکاری نرسید. چون زمانی طرح و برنامه تصویب شد، که سحابی از ایران رفته بود. بعدها هم «مترجم» به ایران بازگشت. سحابی در آغاز در ایتالیا به مدرسه سینما رفت. اما پیش از اتمام دوره و گرفتن مدرک مدرسه را رها کرد. بعدها به مرمت نقاشیهای قدیمی پرداخت که به گفته خودش تجربیات فوقالعادهای برایش به همراه داشت. خودش همیشه میگفت این تجربهها از مدرسه سینمایی هم برایش مهمتر بوده است. بعد به فرانسه رفت و به یادگیری زبان فرانسه و خواندن ادبیات فرانسه پرداخت. آنجا هم مدرک دانشگاهی نگرفت. اصلا مدرک برایش چندان اهمیتی نداشت. به هر حال استعداد خاصی در یادگیری زبان داشت. این است تاریخچه مختصر شکلگیری کتاب «گفتوگو با مهدی سحابی». و حالا چرا با مهدی سحابی؟ چون هم «نقاش» بود، هم «نویسنده» و البته «مترجم» و هم «عکاس» بسیار خوبی بود. سالها پیش یک نمایشگاه عکس در گالری «ابریشم» برپا کرد که آنجا بسیاری از عکسهای مهماش را به نمایش گذاشت که در گفتوگو نیز به این نمایشگاه و کار عکاسی او پرداختیم.
در این گفتوگو اصلا قرار نبود ما تاکید خاصی روی «ترجمه» بگذاریم یا بهعنوان مترجم به سحابی بپردازیم چون به اندازه کافی درباره ترجمههای او نوشته شده بود و حتی در جلسات و سخنرانیهای بسیاری همواره به عنوان «مترجم» از او دعوت میشد. همه فراموش کرده بودند که سحابی یک ذهن خلاق دارد. آدمی است که وقتی نقاشی میکند با تمام وجودش کار میکند، وقتی مینویسد با تمام ذهنیتاش مینویسد. گویا یک نفر درباره این کتاب ایراد کردند و نوشتند که «ایراد کتاب مصاحبهگر آن است. چون احتمالا نه پروست را میشناسد و نه خوانده و فهمیده، که بتواند در اینباره با سحابی گفتوگو کند.»
در حالی که در کتاب هم توضیح دادهام که در این کتاب، سحابی بهعنوان نقاش - نویسنده و عکاس و البته مترجم مطرح است. و همانطور که پیشتر اشاره کردم اساسا انگیزه من برای گفتوگو تمرکز بر زوایایی از کارهای خلاقه سحابی بود که تاکنون کمتر شناخته شده و در سایه قرار گرفته است.
البته من پروست و تمام آثاری که سحابی ترجمه کرد یا نوشت را خواندهام و در تمام این سالها - از سال 1368 که جلدهای پروست پشت سر هم درآمد، با او درباره کتاب حرف میزدیم. و من همواره از او میآموختم. در گپها و نشستهای خودمانی هم حرفهای ما فراتر از گلایهها و درددلهای معمول دوستانه بود، در این حرفها هم همواره چیزی برای آموختن وجود داشت. در نتیجه یکسال نشستن و صحبت کردن و یک کتاب صد و چندی صفحه درآوردن به نظر شاید کم بیاید، چرا که ما بسیار از صحبتهایی را که مربوط به زندگی خصوصی و دوستان مشترک بود، حذف کرده و در این کتاب نیاوردهایم. پس تاکید میکنم که اصلا قرار نبوده این کتاب گفتوگویی منتقدانه یا حرفهای درباره ادبیات و ترجمههای سحابی باشد. بلکه حاصل گپی دوستانه در مدت یکسال و اندی درباره آثار سحابی است. و البته چکیدهای از تمام حرفها و فکرهای ما در طول سالیان دراز آشنایی. از روزی که «ناگهان سیلاب» درآمد. من به سرعت برق و باد آن را خواندم و بلافاصله شروع کردم بار دوم خواندن که حالا نوع دیگر بخوانم. بارها مفصل درباره این کتاب هم با هم حرف زدیم و البته متاسفانه مانند دیگر آثار غیرترجمهایاش، به این کتاب نیز بیاعتنایی شد. نیازی به گفتن از ترجمههای سحابی نیست: مگر سترگتر از ترجمه پروست یا آثار دشوار سلین میتوان در عرصه ترجمه کاری کرد! اما مساله این است که متاسفانه آنطور که باید به کارها و کتابهایش پرداخته نشد. «پیچک باغ کاغذی» مجموعه قصههای کوتاه او هم همینطور. این کتاب هم هنوز جای تامل دارد، هنوز باید بسیار از آنها گفته و شنیده شود. علاقه شدید من به کتاب «ناگهان سیلاب» البته به گذشته من برمیگردد. آن روزهایی که در رشته تخصصیام، باستانشناسی کار میکردم: کارهای مارلیک که به تهران میآمد - من آن روزها در موزه ایران باستان کار میکردم - کیسهها را دورم میچیدم و تکههای سفال را همینطور به هم وصل میکردم تا از آنها چیزی دربیاید، اصلا زمان را نمیفهمیدم. این کتاب نیز این تلاش را نشان میدهد. سحابی در رمان اجزای پخششده یک جامعه زنجیرپارهکرده و از همگسیخته را مثل موزاییک کنار هم قرار میدهد و این راه کلیتی از یک جامعه در آستانه انقلاب را بهدست میدهد. اما اینکه سحابی خود را بیشتر «نقاش» میدانست یا «مترجم»، بهنظرم این احساس مقطعی بود. گاهی میگفت: «نقاشام دیگر»، اما درست همان اندازه قصهگو بود. در نقاشیهایش هم میتوان ردپای قصه را پیدا کرد. در صورتکهایش که هر کدام قصهای را روایت میکنند. سحابی به «قصه» علاقه بسیاری داشت. به آن نحوه قصهگویی ایرانی، که بیشتر در شعر - مثل مثنوی - یا در آثاری چون هزارویکشب و سمک عیار بود. قصههایی که قصه در قصه بود. این اواخر هم داشت اینطور نوشتن را تجربه میکرد که متاسفانه فرصت نشد. قصهخوان حرفهای هم بود. همواره میل داشت، چیزی را که خودش از آن لذت میبرد به دیگران هم بدهد. به همین دلیل هم شروع کرده بود به ترجمه دوباره ادبیات خوب غرب: از «مادام بواری» و... و داشت ترجمه میکرد، که نشد. معتقد بود قصهخوان ایرانی نیاز به قصههای خوب دارد. و تاکید داشت که قصههای خوب کلاسیک را باید بازخوانی کرد چون با هر بار دریافت دیگری از اثر پدید میآید. معتقد بود چند سال یکبار زبان جهشی تازه دارد پس آثار ادبی باید باز ترجمه شوند.
بارزترین بخش وجود سحابی، «خودش» بود
سحابی، آدمی سختکوش، تیزبین و منتقد نسبت به خودش بود، او همواره دنبال کمال بود. تا به کاری مطمئن نمیشد، دست به آن کار نمیزد. سالیان درازی عکاسی کرده بود اما بسیاری از دوستانش نمیدانستند که او عکاس هم هست. در خانهاش هم هیچ عکسی روی دیوار نبود همه این عکسها را سالها در بایگانی شخصیاش نگه داشته بود و گاه از آنها استفاده میکرد، مثلا در برخی نقاشیهایش بارقههایی از عکسهایش دیده میشد.
زمانی که در گالری راه ابریشم نمایشگاه عکس گذاشت همه غافلگیر شدند. در این زمینه هم سالها فکر کرده بود. عکس گرفته بود و نگه داشته بود و مجموعهای از عکسها را انتخاب کرده بود برای نمایش.روزنامهنویس خوبی هم بود، مقالاتی که در «صنعت حملونقل» و بعدها در «پیام امروز» مینوشت، به واقع از جاذبههای آن مجلات بود. به هر راهی که میخواست قدم بگذارد، تا انتهای راه را میدید و میسنجید بعد قدم در راه میگذاشت و اگر قدم میگذاشت دیگر وحشت از پیمودن راه نداشت. سحابی بسیار منزه زندگی کرد. در ارتباط با آدمها بسیار دقیق بود و دوست داشت آزاری ندهد و البته دیگران هم به حوزه خصوصی او آسیبی نرسانند. شاید تنها دو بار گریه او را دیدم. وقتی به خاطر دوری از فرزندش گلایه میکرد و بسیار دلتنگ بود. اما آنچه در مورد مهدی سحابی میتوان به جرات گفت این بود که بارزترین بخش وجودش، «خودش» بود. بسیار انسان، درست و مهربان بود و فلسفهای را که برای زندگی داشت، در زندگی روزمرهاش، زندگی میکرد. یکدفعه به مانی حقیقی - که تازه با سحابی آشنا شده بود و میخواست با او کار کند، گفتم سحابی یک فیلسوف است. گفت یعنی چه؟ او کار فلسفی یا کتاب فلسفه ندارد! گفتم، نه. سحابی آدمی است که زندگیاش، فلسفهاش است. و این بخش از وجود سحابی که با رفتناش از دنیا ترکش کرد، بهکلی نیمهتمام ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.