سرباز معروف آزادی
از سالهای آخرِ عمر ماکسیم گورکی، نویسنده اسطورهای ادبیات انقلابی روسیه اطلاعات چندانی در دست نیست، جز اینکه در اواخر حیاتش کمابیش سرخورده بود و از استالین کناره میگرفت و برای بار سوم عزم مهاجرت کرده بود؛ اما اجازه خروج از کشور را نداشت
شرق: از سالهای آخرِ عمر ماکسیم گورکی، نویسنده اسطورهای ادبیات انقلابی روسیه اطلاعات چندانی در دست نیست، جز اینکه در اواخر حیاتش کمابیش سرخورده بود و از استالین کناره میگرفت و برای بار سوم عزم مهاجرت کرده بود؛ اما اجازه خروج از کشور را نداشت. مرگ گورکی در سال 1936 در هالهای از ابهام قرار داشت و شایعاتی درباره مسمومیت او نقل میشد. گورکی در سالهای واپسین عمرش مشغول نوشتن رمانی بود که هرگز تمام نشد. رمانی که اگرچه برخی منتقدان آن را اثری شکستخورده میدانند؛ اما سندی منحصربهفرد است از آنچه گورکی سالها درگیرش بود: از تناقض و تضادهایی که بیش از آنکه شخصی باشند، تاریخی بودند و ریشه در عمق جامعه روسیه داشتند.
«سامگین لباس از تن درآورد، به بستر رفت؛ درحالیکه دراز کشیده بود، کوشید به جمعبندی نهایی برسد، ببیند در این روز فوقالعاده پرمحتوا چه تجربهای اندوخته و چه چیزی را سنجیده است. سخت آرزو داشت حاصل جمعبندیاش تسلابخش باشد. دارم داناتر میشوم... ذهن، اگرچه خسته، هنوز سرگرم جملات بازیگوشانه بود: انسان موجود بیخاصیتی است، زندگیاش در این خلاصه میشود که با حرفهایی که میزند برای خودش شعبدهبازیهای خوشایند تدارک ببیند، موجود نگونبخت...». این آخرین جملاتی است که از گورکی در پایان جلد چهارم رمان ناتمامش، «کلیم سامگین» به جا مانده است. یورگن روله در «ادبیات و انقلاب» میگوید در واقع رمان ناتمام ماند؛ زیرا کار گورکی با آن تمام نمیشد و نمیتوانست تمام شود. گورکی کار روی این رمان را برنامهای یکی، دوساله در نظر گرفته بود؛ اما پس از آغاز نوشتن کار به درازا میکشد. او در نامههایش بارها گلایه کرده که «مطمئن نیستم که از پس کار برآیم» یا «شصت سال دیگر روی آن کار خواهم کرد». کار نوشتن رمان به کندی پیش میرفت: جلد اول در سال 1926-1925 نوشته شد، جلد دوم 1928-1927، جلد سوم 1930-1928 و برای نوشتن جلد نیمهکاره چهارم، گورکی به سالهای 1931 تا 1936 نیاز داشت؛ اما به قول یورگن روله مسئله فقط این نیست؛ بلکه «جلد چهارم که گورکی برای نگارش آن به اندازه سه جلد پیشین وقت صرف کرد، بهصورتیکه امروزه در اختیار ماست، چیزی بیش از یک راهحل فرضی نیست. گورکی فقط صد و ده صفحه، یعنی یکششم جلد چهارم را تأیید کرده و عبارت آخرین ویرایش را در حاشیه آن نوشته است. بخش اعظم اثر را مورخان ادبی شوروی پس از مرگ گورکی با استفاده از نوشتههای بهجامانده از او تنظیم کردهاند. ترکیب فعلی از هیچ لحاظ درست نیست و از لحاظ منطق رویدادها و شخصیتها انباشته از ضدونقیض و تحریف است». در «کلیم سامگین» انسان به طور عام در معرض سنجش قرار گرفته و رمان از نقد اجتماعی فراتر میرود. یورگن روله معتقد است گورکی در این رمان به نقد خودش هم پرداخته است. بسیاری از منتقدان این رمان را جدال ناتمام گورکی با روشنفکران قدیمی روسیه دانستهاند؛ اما روله براساس نامهها و یادداشتهای گورکی عقیدهای دیگر را مطرح میکند و میگوید گورکی در این رمان از مردم روسیه به طور عام و نه از قشری خاص حرف میزند و قصد دارد نشان دهد مردم روسیه در طول چهار دهه، 1880 تا 1919، چگونه زندگی میکردند و چه عقایدی داشتند. «کلیم سامگین» مهمترین نشانه تضادی است که گورکی سالها با آن درگیر بود: تضاد میان وفاداری به حزب یا وفاداری به روحیه انتقادی روشنفکری. این تضاد تا آخرین روزهای زندگی گورکی ادامه داشت و حتی شدیدتر هم شده بود. از این حیث در میان کارنامه پربار گورکی اثر ناتمام او اثری کانونی و حائز اهمیت است.
گورکی از دههها پیش در ایران شناخته میشد و آثار زیادی از او به فارسی ترجمه شده بود. او در سالهای حیاتش برای روشنفکران ایرانی اعتبار و احترام زیادی داشت. در میان نویسندگان و ادبای ایرانی، سعید نفیسی از جمله کسانی بوده که گورگی را در واپسین روزهای حیاتش ملاقات کرده بود و شرح دیدارش را نیز نوشته بود. عنوان مقالهای که نفیسی در آن دیدارش با گورکی را شرح داده، هم نشاندهنده اهمیت گورکی در سالهای حیاتش است و هم نشانهای از خرسندی و رضایت نفیسی از دیدار او. مقاله نفیسی، «من گورکی را از نزدیک دیدم» نام دارد و ماجرای این دیدار به سال 1313 برمیگردد. در تابستان آن سال اتحاد جماهیر شوروی مراسمی به این مناسبت برگزار میکند و از نفیسی بهعنوان نماینده ایران دعوت میشود تا در آن شرکت کند. نفیسی میگوید وقتی وارد مسکو میشود ماکسیم گورکی و به تعبیر او، «سرباز معروف آزادی»، هنوز در این جهان بود. نفیسی در کنگره نویسندگان، گورکی را میبیند و بعدتر او را چنین وصف میکند: «گورکی در میان همه این مردم برازندگی خاصی داشت».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.