شکلهای زندگی: ناتورالیسم تورگینف
جانهای لگدکوب طبیعت
تورگینف در قطعهای سمبلیک از مواجهه خود با طبیعت میگوید، او در خیال خود روزی را به یاد میآورد که به تالار زیرزمینی وسیعی وارد شده که در وسط آن زنی با ظاهری پرهیبت که پیراهنی سبز پوشیده نشسته بود.
نادر شهریوری (صدقی)
تورگینف در قطعهای سمبلیک از مواجهه خود با طبیعت میگوید، او در خیال خود روزی را به یاد میآورد که به تالار زیرزمینی وسیعی وارد شده که در وسط آن زنی با ظاهری پرهیبت که پیراهنی سبز پوشیده نشسته بود. او میگوید آناً فهمیدم که این زن طبیعت است و سلامی با احترام دادم و با صدایی بلند گفتم: ای مادرِ ما به چه فکر میکنی؟ به سرنوشت بشریت؟ به اینکه چگونه به خوشبختی نائل شود؟ زن بهآرامی با چشمانی نافذ اما با صدایی پرطنین گفت به این فکر میکنم که تعادل زندگی به هم خورده و باید آن را برقرار کنم. سپس با خود زمزمه کردم: نیکی، حق... عدالت. زمین با بیاعتنایی گفت: اینها حرفهای نوع انسان است، من نه نیکی میشناسم نه بدی، به تو زندگی دادهام آن را از تو پس میگیرم و به دیگران میدهم... اما تو فعلا از خودت دفاع کن!
طبیعت برای هرکس معنایی خاص دارد، برای عدهای مانند تولستوی نشانهای از رهایی است، برای زولا ازجمله انگیزههای رفتار آدمی است، به نظر داستایفسکی طبیعت چیزی است که باید از آن گذر کرد، برای بعضی طبیعت داور و قضاوتکننده است، برای بعضی هدف است، برای هگل طبیعت در آخرین مرحله ازخودبیگانگی در نهایت به ایده تحول مییابد و برای تورگینف طبیعت بیاعتنا و قاهر است و برخلاف هگل این روح است که جذب طبیعت میشود.
«امر طبیعی» در تورگینف بیانگر طبیعتگرایی - ناتورالیسم- است. منظور از امر طبیعی، مادیتی است که بهواسطه آن اگرچه انسان دارای حیات فردی و اجتماعی است اما هیچ تحولی در او رخ نمیدهد و در نهایت به خاک -طبیعت- بازمیگردد، «از خاک برآمدیم و بر باد شدیم».1 در این چرخه طبیعی که روح جذب طبیعت میشود، نیهیلیسمی سر برمیآورد که تورگینف آن را در چهره اصلی پدران و پسران یعنی بازارف به نمایش درمیآورد. بازارف که به علوم طبیعی علاقه دارد، میخواهد پزشک شود تا اجتماع بیمار را معالجه کند، چون که فرق چندانی میان طبیعت و جامعه نمیبیند. بازارف «شَر» در اجتماع را معادل «بیماری» تلقی میکند که لازم است معالجه شود. او نماینده نسل جوان یا فرزندان است که علیه پدران که کرسانف نماینده آن است قیام میکند. فرزندان گمان میبرند چیزی را کشف یا ابداع کردهاند که تا قبل از آنان کسی آن چیز را درنیافته است.
ایده تورگینف در ارائه شخصیت بازارف، به درک ناتورالیستی او از زندگی نزدیک است و از این نظر شباهتی میان تورگینف با زولا که اتفاقا همنشین او در پاریس بود وجود دارد، اما اگر درصدد مقایسه برآییم متوجه تفاوت میان دو سنت ناتورالیستی میشویم. ناتورالیسم از نظر زولا عبارت از کاربرد روش تجربی در ادبیات است. تعریفی که زولا از تجربه ارائه میدهد، اگرچه جز مشاهده محض معنای دیگری پیدا نمیکند، اما بر مواردی کاملا مشخص استوار است که میتوان به صورت «مسئله» به آن نگریست. مسئلهای که در نهایت با کوشش و پیگیری میتوان آن را همچون هر مسئلهای حل کرد. به همین دلیل جمعآوری و دقت در دادههای تجربی در زولا بسیار مهم و گاه به حد وسواس است. آنچه در زولا حائز اهمیت است این است که مسئله او را به سوی تجربه میکشاند و نه بالعکس. در اینجا تجربه هر تجربهای باشد ذیل مسئله قرار میگیرد، مسئلهای که میتوان آن را حل کرد. در حالی که «تجربه» راهحل ندارد، تجربه به صرف تجربه همواره در هالهای از ابهام و تردید -عدم قطعیت- همراه است، به همین دلیل فرد صاحب تجربه و حتی ملت باتجربه ممکن است همان اشتباهات گذشته را تکرار کند که اتفاقا تکرار میکند.
ازجمله تجربههای بشری عشق و مرگ است. این تجربهها همانهاییاند که راهحل ندارند. تورگینف در «پدران و پسران» به این دو میپردازد و بازارف را که گمان میکرد میتواند با تئوری بر هر چیزی فائق آید، در موقعیتی دشوار قرار میدهد. بازارف در ابتدا بر این باور بود که عشق صرفا یک مسئله جسمی است که اگر آدمی به هدفش نرسد آن را رها میکند و سراغ زن دیگری میرود، اما هنگامی که عشق را تجربه میکند بلافاصله درمییابد که تجربه راهحل ندارد. عشق او به دینتسووا همینگونه است، ابتدا بازارف موضوع را ساده میانگارد و میخواهد تئوری خود را اجرا کند، اما میفهمد که تئوری به عمل درنمیآید بهخصوص آنکه عاشق دینتسووا شده است، پس نزد او به عشق اعتراف میکند: «اما وقتی که دینتسووا دست رد بر سینه او میزند، با کمال حیرت درمییابد که نمیتواند خیال او را از ذهن خارج کند»2 و تصمیم میگیرد مرتب به دیدارش برود تا شاید دل او نرم شود، اما دل دینتسووا نرم نمیشود. بازارف سرانجام در دام همان «رمانتیسمی» گرفتار میشود که تحقیرش میکند. او در آستانه مرگ دچار شور احساسات میشود و از دینتسووا میخواهد به دیدارش برود تا با یادآوری خاطرههایی از آشنایی با محبوبش هم با آخرین بدرودها با او خداحافظی کند.
پس از عشق نوبت به مرگ میرسد. مرگ نیز آن عامل غیرعقلانی است که در تئوریپردازیهای بازارف جایی ندارد. «نیهیلیسم بزرگ» هنگام تشریح یک جسد زخمی میشود و چون مادهای ضدعفونی به همراه ندارد بیمار میشود «در بستر مرگ خود میگوید: آری، فقط تلاش کن تا مرگ را نفی کنی. آن وقت او تو را نفی میکند: ماجرا همین است».3
تورگینف در «پدران و پسران» خلقوخوی پسران را که بعدها در وهلههای آتی نقشی در تحولات روسی ایفا میکنند، به خوبی تشریح میکند. او ظهور نسلی متفاوت از پدران را پیشبینی میکند، اما خود با وجود باور به نیهیلیسم در کنار پدران قرار میگیرد. نیهیلیسم تورگینف در اصل محافظهکارانه اما با باورهای فلسفی همراه است که در آن موضوعاتی مانند خلأ عاطفی، شادیهای ازدسترفته، نابودی محتوم -مشابه مرگی که بازارف تجربه میکند- و مهمتر از همه بیاعتنایی طبیعت نسبت به فرزندان خویش همراه است. آنچه تورگینف را معذب میکند آن است که برخلاف زولا مازادی بر طبیعت قائل نیست، زیرا بر این باور عمیقا ناتورالیستی است که در نهایت روح جذب طبیعت میشود و زندگی پایان میگیرد.
پینوشتها:
1. شعری از خیام
2، 3. «ایوان تورگینف»، چارلز ای موزر، ترجمه حشمت کامرانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.