|

سکوت معمارانه مرگ یک معمار

سعید برآبادی

آیا فرصت‌مان اجازه می‌دهد در میان دیسکورس‌های چالشی درباره اهمیت هگل و شوپنهاور در معماری روز دنیا، کمی هم از واقعیت معماری کشورمان حرف بزنیم؟ آیا زمان آن رسیده است که پرزنت‌کردن خود به بهای کپی‌برداری از مجله‌های متفرعن معماری را برای ساعتی به تعویق بیندازیم و در سوگ کسی قلم‌فرسایی کنیم که حضور پررنگش در معماری امروز ایران، لااقل به چند جمله سخنرانی در روز مرگش می‌ارزید، اما چه حیف که دریغ شد؟
هدف این یادداشت کوتاه آب در لانه مورچگان ریختن نیست؛ چراکه راقم آن، در این حد نیست که بخواهد جهان را از این دریچه ببیند، هدف این یادداشت حتی سوگواری مجدد برای «پرویز مؤیدعهد» هم نیست؛ چراکه او یک ماه است، به دیار باقی شتافته، جایی که سخن‌گفتن درباره شخصیتی چون او را از درجه معنا ساقط می‌کند، جایی که او بی‌شک به دلیل صداقتی که در رفتار حرفه‌ای در دنیای معماری داشت و سادگی‌اش که منش زندگی او بود، قضاوت خواهد شد و کارنامه‌ای به دست راست خواهد داشت. این یادداشت، اما عصبانی است، می‌خواهد در سطر‌سطر خود سؤال بپرسد؛ بپرسد آنهایی که داعیه معماری دارند و روز هشتم بهمن‌ امسال، به تشییع‌جنازه این استاد پیش‌کسوت معماری نرفتند، دقیقا چه کار مهمی داشتند و روز خود را چطور در سایه چنین مرگی به شب رساندند؟ شاید بتوان حتی کارهای مهم‌تر از شرکت در تشییع‌جنازه این استاد را توجیه کرد، اما چرا یک سطر در این روزها در رثای او ننوشته‌اند؟ آیا درگیر فعالیت‌های مهم انتخاباتی شده‌اند یا مشغول بحث‌های آکادمیک از راه دور در تلگرام هستند؟ حواس‌شان به کجا پرت بوده که از فقدان چنین مرد بزرگی، استعاره‌ای برای وضعیت امروز معماری ما نساختند و به جای آن، به گرگم به هوای جلسات پرزنت‌کردن خود و پروژه‌های مهمشان مشغول بودند؟
این یادداشت اما ناچار است برای آنکه کمی منطقی‌تر به نظر برسد، گردشی در باغ عمرِ 86ساله این استاد دانشگاه کند و بگوید شاید به مدد نگاهی به آثاری که او به معماری ایران و دنیا تقدیم کرده، بشود جایگاهش را چنان توصیف کرد که غربت تشییع‌جنازه‌اش و نبود اهالی معماری در آن روز خاص تا چه اندازه دردآور است. او همان کسی است که طراحی محوطه نمایشگاه بین‌المللی تهران و مرکز تحقیقات شیمی دارویی و دارویی ایران را به عهده داشته، با پروفسور لوکنت در طراحی مدرسه سن‌لوئی همکاری کرده و طراحی مرکز علمی مخابرات دانشگاه تهران را با همکاری مرکز تحقیقات علمی فرانسه (S.N.C.R) به پایان رسانده است. در تالار بزرگ مجلس جدید، طرح خاتم کاری‌های چشم‌نواز، اثر طراحی‌های اوست، در یک دوره، بازسازی و مرمت کاخ گلستان را او جلو برده است، در فرانسه پروژه‌ای عظیم در حوزه مسکونی به اجرا درآورده و در آبادان، فرودگاه این شهر را طراحی کرده است. در سال 1980 در رم، یک پروژه شهرسازی را با کمک چهره‌های سرشناس معماری روز دنیا به انجام رسانده و بیش از ده‌ها پروژه نیمه‌کاره هم در پرونده خود دارد که هرکدام‌شان، آرزوی هر معماری هستند. مثل کدام؟ مثل مصلای امام‌خمینی(ره) پایتخت که هنوز یادگارهای نوع نگاه او به معماری را می‌توان در گوشه‌گوشه‌اش یافت. با اینکه طرحی که امروز در این محوطه بزرگ اجرا می‌شود دیگر چندان شباهتی به اثرِ قلمِ او ندارد.
بااین‌همه، چرا در روزی که خبر درگذشتش مهجورانه به رسانه‌ها می‌آید، کسی او را نمی‌شناسند؟ چرا در رثای مرگش، کسی دست به قلم نمی‌شود و چرا صنف معماران و شهرسازان، در عزای او سیاه‌پوش نمی‌شوند؟ مگر او چه کم از مفاخر هنری، فرهنگی و علمی ایران دارد که جامعه‌ای چنین کوچک را سیاه‌پوش نکرده است؟ مگر جز او کسی توانسته در بهترین دانشگاه‌های روز جهان درس بخواند و جایزه مهم «روم» را از آن خود کند و باز هم در روزهای پایانی جنگ به کشورش برگردد، طراحی کند، مشاوره بدهد، بسازد، خراب کند و دوباره بسازد؟
این یادداشت فکر می‌کند سکوت اهالی معماری در برابر این فقدان بزرگ، اگر ان‌شاءالله از روی بخل و حسد نبوده باشد، از روی ناشناخته‌بودن مؤیدعهد بوده است و این موضوع، آنچنان غم‌انگیز است که اهالی فلسفه امروز، بنیامین‌شان را نشناسند و اهالی تئاتر ایران، مرشد ترابی را. از تشییع‌جنازه این استاد بزرگوار چند عکس بیشتر منتشر نشده و افسوس که دست‌هایی که جنازه او را بالا برده‌اند، دست‌های معمارانه‌ای نیستند و این بی‌شک نشان‌دهنده وضعیت تراژیک معماری امروز ایران است؛ وضعیتی که در آن، آنچه هست با انگ واپس‌گرایی، کنار زده می‌شود و جایش را یک خالی بزرگ پر می‌کند. سکوتی که جامعه معماری ایران در مرگ مؤیدعهد پیشه کرده، سکوتی از روی نداشتن روحیه صنفی و نداشتن بینشی گسترده به کلیت جامعه معماری ایران است. نبود رفیقان و یاران مؤیدعهد در مراسم بدرقه‌کردن او به سمت خانه ابدی‌اش، یادآور چند واقعیت مهم است که همگی استعاره‌ای از شرایط امروز معماری ماست؛ اول اینکه او نیز چون معماری ایران تا روزهای پایانی عمرش، از داشتن خانه محروم بود و معمولا در اتاقکی تعبیه‌شده در محل کارش روزگار می‌گذراند. دوم اینکه او نیز مانند واقعیت معماری ما، اهل خودنمایی و پرزنت‌های مکرر نبود و به همین خاطر در سایه نماهای پرزرق‌وبرق یونانی و رومی و در غفلت آنهایی که وقت‌شان درگیر جلسات مهم عقد قرارداد بود، به خاک سپرده شد، اما اگرچه مردی آرام و ساکت بود، حالا مرگش، مثل صدای فریادی است که از گلوی معماری بر سر بعضی از معماران هوار می‌شود.

آیا فرصت‌مان اجازه می‌دهد در میان دیسکورس‌های چالشی درباره اهمیت هگل و شوپنهاور در معماری روز دنیا، کمی هم از واقعیت معماری کشورمان حرف بزنیم؟ آیا زمان آن رسیده است که پرزنت‌کردن خود به بهای کپی‌برداری از مجله‌های متفرعن معماری را برای ساعتی به تعویق بیندازیم و در سوگ کسی قلم‌فرسایی کنیم که حضور پررنگش در معماری امروز ایران، لااقل به چند جمله سخنرانی در روز مرگش می‌ارزید، اما چه حیف که دریغ شد؟
هدف این یادداشت کوتاه آب در لانه مورچگان ریختن نیست؛ چراکه راقم آن، در این حد نیست که بخواهد جهان را از این دریچه ببیند، هدف این یادداشت حتی سوگواری مجدد برای «پرویز مؤیدعهد» هم نیست؛ چراکه او یک ماه است، به دیار باقی شتافته، جایی که سخن‌گفتن درباره شخصیتی چون او را از درجه معنا ساقط می‌کند، جایی که او بی‌شک به دلیل صداقتی که در رفتار حرفه‌ای در دنیای معماری داشت و سادگی‌اش که منش زندگی او بود، قضاوت خواهد شد و کارنامه‌ای به دست راست خواهد داشت. این یادداشت، اما عصبانی است، می‌خواهد در سطر‌سطر خود سؤال بپرسد؛ بپرسد آنهایی که داعیه معماری دارند و روز هشتم بهمن‌ امسال، به تشییع‌جنازه این استاد پیش‌کسوت معماری نرفتند، دقیقا چه کار مهمی داشتند و روز خود را چطور در سایه چنین مرگی به شب رساندند؟ شاید بتوان حتی کارهای مهم‌تر از شرکت در تشییع‌جنازه این استاد را توجیه کرد، اما چرا یک سطر در این روزها در رثای او ننوشته‌اند؟ آیا درگیر فعالیت‌های مهم انتخاباتی شده‌اند یا مشغول بحث‌های آکادمیک از راه دور در تلگرام هستند؟ حواس‌شان به کجا پرت بوده که از فقدان چنین مرد بزرگی، استعاره‌ای برای وضعیت امروز معماری ما نساختند و به جای آن، به گرگم به هوای جلسات پرزنت‌کردن خود و پروژه‌های مهمشان مشغول بودند؟
این یادداشت اما ناچار است برای آنکه کمی منطقی‌تر به نظر برسد، گردشی در باغ عمرِ 86ساله این استاد دانشگاه کند و بگوید شاید به مدد نگاهی به آثاری که او به معماری ایران و دنیا تقدیم کرده، بشود جایگاهش را چنان توصیف کرد که غربت تشییع‌جنازه‌اش و نبود اهالی معماری در آن روز خاص تا چه اندازه دردآور است. او همان کسی است که طراحی محوطه نمایشگاه بین‌المللی تهران و مرکز تحقیقات شیمی دارویی و دارویی ایران را به عهده داشته، با پروفسور لوکنت در طراحی مدرسه سن‌لوئی همکاری کرده و طراحی مرکز علمی مخابرات دانشگاه تهران را با همکاری مرکز تحقیقات علمی فرانسه (S.N.C.R) به پایان رسانده است. در تالار بزرگ مجلس جدید، طرح خاتم کاری‌های چشم‌نواز، اثر طراحی‌های اوست، در یک دوره، بازسازی و مرمت کاخ گلستان را او جلو برده است، در فرانسه پروژه‌ای عظیم در حوزه مسکونی به اجرا درآورده و در آبادان، فرودگاه این شهر را طراحی کرده است. در سال 1980 در رم، یک پروژه شهرسازی را با کمک چهره‌های سرشناس معماری روز دنیا به انجام رسانده و بیش از ده‌ها پروژه نیمه‌کاره هم در پرونده خود دارد که هرکدام‌شان، آرزوی هر معماری هستند. مثل کدام؟ مثل مصلای امام‌خمینی(ره) پایتخت که هنوز یادگارهای نوع نگاه او به معماری را می‌توان در گوشه‌گوشه‌اش یافت. با اینکه طرحی که امروز در این محوطه بزرگ اجرا می‌شود دیگر چندان شباهتی به اثرِ قلمِ او ندارد.
بااین‌همه، چرا در روزی که خبر درگذشتش مهجورانه به رسانه‌ها می‌آید، کسی او را نمی‌شناسند؟ چرا در رثای مرگش، کسی دست به قلم نمی‌شود و چرا صنف معماران و شهرسازان، در عزای او سیاه‌پوش نمی‌شوند؟ مگر او چه کم از مفاخر هنری، فرهنگی و علمی ایران دارد که جامعه‌ای چنین کوچک را سیاه‌پوش نکرده است؟ مگر جز او کسی توانسته در بهترین دانشگاه‌های روز جهان درس بخواند و جایزه مهم «روم» را از آن خود کند و باز هم در روزهای پایانی جنگ به کشورش برگردد، طراحی کند، مشاوره بدهد، بسازد، خراب کند و دوباره بسازد؟
این یادداشت فکر می‌کند سکوت اهالی معماری در برابر این فقدان بزرگ، اگر ان‌شاءالله از روی بخل و حسد نبوده باشد، از روی ناشناخته‌بودن مؤیدعهد بوده است و این موضوع، آنچنان غم‌انگیز است که اهالی فلسفه امروز، بنیامین‌شان را نشناسند و اهالی تئاتر ایران، مرشد ترابی را. از تشییع‌جنازه این استاد بزرگوار چند عکس بیشتر منتشر نشده و افسوس که دست‌هایی که جنازه او را بالا برده‌اند، دست‌های معمارانه‌ای نیستند و این بی‌شک نشان‌دهنده وضعیت تراژیک معماری امروز ایران است؛ وضعیتی که در آن، آنچه هست با انگ واپس‌گرایی، کنار زده می‌شود و جایش را یک خالی بزرگ پر می‌کند. سکوتی که جامعه معماری ایران در مرگ مؤیدعهد پیشه کرده، سکوتی از روی نداشتن روحیه صنفی و نداشتن بینشی گسترده به کلیت جامعه معماری ایران است. نبود رفیقان و یاران مؤیدعهد در مراسم بدرقه‌کردن او به سمت خانه ابدی‌اش، یادآور چند واقعیت مهم است که همگی استعاره‌ای از شرایط امروز معماری ماست؛ اول اینکه او نیز چون معماری ایران تا روزهای پایانی عمرش، از داشتن خانه محروم بود و معمولا در اتاقکی تعبیه‌شده در محل کارش روزگار می‌گذراند. دوم اینکه او نیز مانند واقعیت معماری ما، اهل خودنمایی و پرزنت‌های مکرر نبود و به همین خاطر در سایه نماهای پرزرق‌وبرق یونانی و رومی و در غفلت آنهایی که وقت‌شان درگیر جلسات مهم عقد قرارداد بود، به خاک سپرده شد، اما اگرچه مردی آرام و ساکت بود، حالا مرگش، مثل صدای فریادی است که از گلوی معماری بر سر بعضی از معماران هوار می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.