در گفتوگو با اميرهوشنگ جزيزاده مطرح شد :
ورود كميت به نگارگري
مسعود والهی
سراغش را که از همسایهها و آشنایان گرفتیم، او را شوخطبع، خوشرو و طناز توصیف میکنند. هر روز صبح با دوچرخه از خانه بیرون میرود و خرید و امورات شخصیاش را انجام میدهد و به خانه برمیگردد. همیشه و همهجا علاقهاش را به دوچرخهسواری اعلام کرده، میگوید: «من تا به حال سه، چهار تا دو چرخه داشتهام که دزدیدند اما هنوز کلید قفلهایشان را دارم»؛ امیرهوشنگ جزیزاده هنرمندی که در بین اهالی نقاشی و هنر مینیاتور در مکتب اصفهان شناخته شده است و آثارش در چهارگوشه جهان رخ نموده و مایه فخر و مباهات هر ایرانی در جهان شده است؛ در میان هیاهو و شلوغی شهر در زیرزمین منزلش که کارگاه بزرگی است و در نزدیکی چهارباغ عباسی مشرف به زایندهرود و مرکز اصفهان قرار دارد، هنوز دست به قلم برده و هر روز از صبح تا شب در کارگاه پشت میز کار نشسته و با شنیدن تصنیفها، ترانهها و آوازهایی از شهیدی، بنان، خوانساری و... که از برنامه «گلها» به جا مانده، سر به دنیای درون برده و در پی انداختن نقش خیال است. او از 13،12سالگي به نقاشي علاقهمند شد و نزد رستم شيرازي آموزش یافت. او در هنرستاني كه عيسي بهادري رياست آن را برعهده داشت، تحصيل كرده و 20 سال شاگرد او در رشته فرش بوده است. با او درباره مينياتور و وضعيت اين روزهايش صحبت كردهايم:
نقشهها و طراحی مینیاتور در طول تاریخ چه تغییراتی داشته است؟
بسته به دورانهای مختلف و جغرافیای شهرها یا مناطق و استادانی که در این دورانها حضور داشتهاند، مینیاتور به سبکها و روشهای مختلفی ارائه شده است اما در اصفهان از گذشته به شیوه رضا عباسی و در مکتب اصفهان کار میشده و هنوز هم نمونه این آثار در بناهای تاریخی این شهر مثل عالیقاپو، چهلستون، کاخ هشتبهشت و... بوده و هست.
مینیاتور از کجا و از چه زمانی در ایران تبلور و تحول یافت؟
بعضی معتقدند از چین وارد ایران شده و بعضی میگویند مانی در ایران بهوجودآورنده مینیاتور بوده که در آن زمان کشته شده و سبک و کتابش به چین رفته و بعدها این نقاشی وارد ایران شده و دوباره کار شده است. اما من فکر میکنم نقاشی مینیاتور از چین به ایران رسیده، چراکه نمادها و نشانههایی از عناصر بهکاررفته در مینیاتور هست که در سبک زندگی، آثار هنری و بهویژه نوع نمایشهای آیینی و سنتی مردم چین میتوان آنها را دید.
در مکتب اصفهان چه عناصری وجود دارد که آن را از دیگر مکاتب مینیاتور متمايز ميكند؟
در مکتب اصفهان که منشأ آن از آثار رضا عباسی است، نوع نقاشی به لحاظ بُعد و نقطه دید خالق اثر و نوع ارائه آن به لحاظ موضوع و مضمون، تفاوتهایی با دیگر سبکها دارد که بسته به نگاه هنرمند و سلیقه یا خلاقیتی که در ارائه اثر به کار میرود، در نوع خود تمایزهایی را با سایر سبکها ایجاد میکند. حتی در خود این مکتب هر اثر با اثر دیگر تفاوتهایی دارد و از نقاط ضعف یا قوتی هم برخوردار هستند که در اینجا ذوق و سلیقه هنرمند و وقتی که روی فکر، طرح و اجرای اثر میگذارد، تعیینکننده کیفیت، ارائه مطلوب و تمایز ارزشهای هنری آن است. یک مینیاتوریست در ابتدا فقط باید کپی كند و از روی طرحها و نقاشیهای قبلی کپی بکشد، اما به مرور زمان باید سعی کند ابتکارها و خلاقیتهایی از خود ارائه دهد مثلا میخواهد پرترهای از شاهعباس یا شاهطهماسب بکشد یا چهلستون را در طرح پیاده کند، خب، ما که تصویر آنها را از گذشته نداشتهایم. پس باید نسبت به نقاشی مینیاتور از نوع مکتب اصفهان،با دیدن نمونههای قبلی این مکتب از گذشته تا امروز و اینکه بدانیم دیگران چطور کار کردهاند و مطالعه تاریخی و ... به شناخت برسیم و با ابتکار، خلاقیت، تخیل، ذوق و سلیقه
بنابر آنچه درک و دریافت کردهایم، شروع به کشیدن طرح و نقش کنیم. ما برای کشیدن شخصیتهای تاریخی یا عرفانی براساس تخیل و سلیقه موضوع خلق میکنیم و آنها را با موضوع همراه میکنیم. مثلا ما یکبار شاهعباس را سوار بر اسب در کاخ چهلستون میکشیم یا شاهطهماسب را پیاده روبهروی شاهعثمانی در جنگ میکشیم یا شاه عباس را در تماشای چوگان در میدان نقشجهان تصور میکنیم.
در مکتب اصفهان چه موضوعهای دیگری غیر از پادشاهان صفوی مورد توجه است؟
قصهها، روایتهای کهن از اسطورهها، افسانهها، شخصیتهای عرفانی و معنوی در طول تاریخ همگی در این مکتب موضوعهای قابلتوجهی به همراه دارند که به انتخاب و علاقه هنرمند به تصویر کشیده میشوند مثل قصه لیلیومجنون، شیرینوفرهاد و مانند اینها که در تاریخ ادبیات ما بسیارند. خود من شعری را انتخاب میکنم و براساس مضمون آن شعر، طرح را به سلیقه خودم میکشم. در مینیاتور هم بههرحال اصول و مشخصات و قواعدی در جهت خلق زیباییشناسانه هنر اهمیت دارد که با تأکید بر این نکته در این قواعد اصولی مشخص شده است برای مثال اینکه دیو یا اژدها را باید چهشکلی کشید یا فرشته یا گل و درخت، حیوانات، عاشق، معشوق، شخصیتهایی مثل پیر و جوان همه تا حدودی تعریفشده است، اما من هنرمند با استعداد و علاقه خودم باید تشخیص دهم که اینها را در چه شرایطی و چه مواقعی و به چه شکل با توجه به موضوع و شناخت آن به کار ببرم. این چیزهاست که ارزش یک مینیاتور یا طراحی فرش را مشخص میکند.
وضعیت حال حاضر مینیاتور در اصفهان بهویژه نسل جدید را چطور میبینید؟
صنایع دستی بهویژه در اصفهان و این چند سال اخیر بازار قابلتوجهی پیدا کرده و بسیار مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی واقع شده است، اما متأسفانه خیلی از این صنایع دستیها ارزش و کیفیت هنری بالایی ندارند، چراکه وارد مسئله کمیت شدهاند و با هر کیفیتی بدون در نظرگرفتن اصول و قواعد درست و صحیح آن اثر، تولید و وارد بازار میشوند که این نوع برخورد را در تولید آثاری مانند قلمزنی، میناکاری، خاتمسازی، قلمکاری و از این قبیل صنایع دستی به وفور میبینیم. در نقاشی مینیاتور هم بهنسبت همینطور که خب، این نوع آثار به خاطر تولید دمدستیشان و نبود دقت لازم، از ارزش مادی و هنر بالایی برخوردار نیستند اما با وجود این، هنرمندانی هستند که واقعا باجدیت از سر ذوق کار میکنند. مینیاتورهای بسیار زیبایی میکشند که قابل تحسین و تبریک هستند. صنایع دستیهای بسیار تحسینبرانگیزی که با صرف زمان و دقت بسیار با ذوق و سلیقه تولید میشوند اما نه در مقدار انبوه یا زیاد، بلکه با وسواس و کمنظیر که از ارزش و جایگاه هنری بالایی برخوردارند که همه حاصل زحمت اندیشه و خلاقیت هنرمندان نسل جدید است. هرچند این هنرمندان مهجور و گاه ناشناخته هستند یا
آثار کمنظیر و پربهایی خلق کردهاند، اما توجه جدیای از سوی مدیران و مسئولان فرهنگی به این آثار و افراد نمیشود و خیلی از این افراد بعد از مدتی رو به کارهای نازلتر میآورند یا از این رشته هنری دست میکشند و کمتر فرصت ادامه حیات برای خلق مینیاتور و ... دارند.
شما و محمود فرشچیان در زمینه مینیاتور چقدر با یکدیگر در ارتباط هستید؟
استاد فرشچیان که سالهاست خارج از ایران زندگی میکند و هر بار هم به ایران میآید، تماس تلفنیای با من دارد، سالهاست با هم دوست و رفیق هستیم و مکاتبه داریم و بیشتر رابطه ما در حوزه کاری و هنری است. گاهی پیش آمده سفارش نقشه فرش بوده که من را معرفی کرده و تماس گرفته که کاری را به من معرفی یا پیشنهاد دهد مثلا چند سال پیش من را معرفی کرد که کاشیهای سقف رضوی را نقاشی کنم و من پنج سال مشهد بودم تا این پروژه را به انجام برسانم.
این پروژه چطور کار میشد؟
من طرح را میکشیدم بعد طرح به قسمت کاشیسازی میرفت، طرح روی کاشی پیاده میشد و کاشی بر مبنای اندازه و نوع طرح، تراش میخورد و نصب میشد که به کاشی معرق معروف است.
سراغش را که از همسایهها و آشنایان گرفتیم، او را شوخطبع، خوشرو و طناز توصیف میکنند. هر روز صبح با دوچرخه از خانه بیرون میرود و خرید و امورات شخصیاش را انجام میدهد و به خانه برمیگردد. همیشه و همهجا علاقهاش را به دوچرخهسواری اعلام کرده، میگوید: «من تا به حال سه، چهار تا دو چرخه داشتهام که دزدیدند اما هنوز کلید قفلهایشان را دارم»؛ امیرهوشنگ جزیزاده هنرمندی که در بین اهالی نقاشی و هنر مینیاتور در مکتب اصفهان شناخته شده است و آثارش در چهارگوشه جهان رخ نموده و مایه فخر و مباهات هر ایرانی در جهان شده است؛ در میان هیاهو و شلوغی شهر در زیرزمین منزلش که کارگاه بزرگی است و در نزدیکی چهارباغ عباسی مشرف به زایندهرود و مرکز اصفهان قرار دارد، هنوز دست به قلم برده و هر روز از صبح تا شب در کارگاه پشت میز کار نشسته و با شنیدن تصنیفها، ترانهها و آوازهایی از شهیدی، بنان، خوانساری و... که از برنامه «گلها» به جا مانده، سر به دنیای درون برده و در پی انداختن نقش خیال است. او از 13،12سالگي به نقاشي علاقهمند شد و نزد رستم شيرازي آموزش یافت. او در هنرستاني كه عيسي بهادري رياست آن را برعهده داشت، تحصيل كرده و 20 سال شاگرد او در رشته فرش بوده است. با او درباره مينياتور و وضعيت اين روزهايش صحبت كردهايم:
نقشهها و طراحی مینیاتور در طول تاریخ چه تغییراتی داشته است؟
بسته به دورانهای مختلف و جغرافیای شهرها یا مناطق و استادانی که در این دورانها حضور داشتهاند، مینیاتور به سبکها و روشهای مختلفی ارائه شده است اما در اصفهان از گذشته به شیوه رضا عباسی و در مکتب اصفهان کار میشده و هنوز هم نمونه این آثار در بناهای تاریخی این شهر مثل عالیقاپو، چهلستون، کاخ هشتبهشت و... بوده و هست.
مینیاتور از کجا و از چه زمانی در ایران تبلور و تحول یافت؟
بعضی معتقدند از چین وارد ایران شده و بعضی میگویند مانی در ایران بهوجودآورنده مینیاتور بوده که در آن زمان کشته شده و سبک و کتابش به چین رفته و بعدها این نقاشی وارد ایران شده و دوباره کار شده است. اما من فکر میکنم نقاشی مینیاتور از چین به ایران رسیده، چراکه نمادها و نشانههایی از عناصر بهکاررفته در مینیاتور هست که در سبک زندگی، آثار هنری و بهویژه نوع نمایشهای آیینی و سنتی مردم چین میتوان آنها را دید.
در مکتب اصفهان چه عناصری وجود دارد که آن را از دیگر مکاتب مینیاتور متمايز ميكند؟
در مکتب اصفهان که منشأ آن از آثار رضا عباسی است، نوع نقاشی به لحاظ بُعد و نقطه دید خالق اثر و نوع ارائه آن به لحاظ موضوع و مضمون، تفاوتهایی با دیگر سبکها دارد که بسته به نگاه هنرمند و سلیقه یا خلاقیتی که در ارائه اثر به کار میرود، در نوع خود تمایزهایی را با سایر سبکها ایجاد میکند. حتی در خود این مکتب هر اثر با اثر دیگر تفاوتهایی دارد و از نقاط ضعف یا قوتی هم برخوردار هستند که در اینجا ذوق و سلیقه هنرمند و وقتی که روی فکر، طرح و اجرای اثر میگذارد، تعیینکننده کیفیت، ارائه مطلوب و تمایز ارزشهای هنری آن است. یک مینیاتوریست در ابتدا فقط باید کپی كند و از روی طرحها و نقاشیهای قبلی کپی بکشد، اما به مرور زمان باید سعی کند ابتکارها و خلاقیتهایی از خود ارائه دهد مثلا میخواهد پرترهای از شاهعباس یا شاهطهماسب بکشد یا چهلستون را در طرح پیاده کند، خب، ما که تصویر آنها را از گذشته نداشتهایم. پس باید نسبت به نقاشی مینیاتور از نوع مکتب اصفهان،با دیدن نمونههای قبلی این مکتب از گذشته تا امروز و اینکه بدانیم دیگران چطور کار کردهاند و مطالعه تاریخی و ... به شناخت برسیم و با ابتکار، خلاقیت، تخیل، ذوق و سلیقه
بنابر آنچه درک و دریافت کردهایم، شروع به کشیدن طرح و نقش کنیم. ما برای کشیدن شخصیتهای تاریخی یا عرفانی براساس تخیل و سلیقه موضوع خلق میکنیم و آنها را با موضوع همراه میکنیم. مثلا ما یکبار شاهعباس را سوار بر اسب در کاخ چهلستون میکشیم یا شاهطهماسب را پیاده روبهروی شاهعثمانی در جنگ میکشیم یا شاه عباس را در تماشای چوگان در میدان نقشجهان تصور میکنیم.
در مکتب اصفهان چه موضوعهای دیگری غیر از پادشاهان صفوی مورد توجه است؟
قصهها، روایتهای کهن از اسطورهها، افسانهها، شخصیتهای عرفانی و معنوی در طول تاریخ همگی در این مکتب موضوعهای قابلتوجهی به همراه دارند که به انتخاب و علاقه هنرمند به تصویر کشیده میشوند مثل قصه لیلیومجنون، شیرینوفرهاد و مانند اینها که در تاریخ ادبیات ما بسیارند. خود من شعری را انتخاب میکنم و براساس مضمون آن شعر، طرح را به سلیقه خودم میکشم. در مینیاتور هم بههرحال اصول و مشخصات و قواعدی در جهت خلق زیباییشناسانه هنر اهمیت دارد که با تأکید بر این نکته در این قواعد اصولی مشخص شده است برای مثال اینکه دیو یا اژدها را باید چهشکلی کشید یا فرشته یا گل و درخت، حیوانات، عاشق، معشوق، شخصیتهایی مثل پیر و جوان همه تا حدودی تعریفشده است، اما من هنرمند با استعداد و علاقه خودم باید تشخیص دهم که اینها را در چه شرایطی و چه مواقعی و به چه شکل با توجه به موضوع و شناخت آن به کار ببرم. این چیزهاست که ارزش یک مینیاتور یا طراحی فرش را مشخص میکند.
وضعیت حال حاضر مینیاتور در اصفهان بهویژه نسل جدید را چطور میبینید؟
صنایع دستی بهویژه در اصفهان و این چند سال اخیر بازار قابلتوجهی پیدا کرده و بسیار مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی واقع شده است، اما متأسفانه خیلی از این صنایع دستیها ارزش و کیفیت هنری بالایی ندارند، چراکه وارد مسئله کمیت شدهاند و با هر کیفیتی بدون در نظرگرفتن اصول و قواعد درست و صحیح آن اثر، تولید و وارد بازار میشوند که این نوع برخورد را در تولید آثاری مانند قلمزنی، میناکاری، خاتمسازی، قلمکاری و از این قبیل صنایع دستی به وفور میبینیم. در نقاشی مینیاتور هم بهنسبت همینطور که خب، این نوع آثار به خاطر تولید دمدستیشان و نبود دقت لازم، از ارزش مادی و هنر بالایی برخوردار نیستند اما با وجود این، هنرمندانی هستند که واقعا باجدیت از سر ذوق کار میکنند. مینیاتورهای بسیار زیبایی میکشند که قابل تحسین و تبریک هستند. صنایع دستیهای بسیار تحسینبرانگیزی که با صرف زمان و دقت بسیار با ذوق و سلیقه تولید میشوند اما نه در مقدار انبوه یا زیاد، بلکه با وسواس و کمنظیر که از ارزش و جایگاه هنری بالایی برخوردارند که همه حاصل زحمت اندیشه و خلاقیت هنرمندان نسل جدید است. هرچند این هنرمندان مهجور و گاه ناشناخته هستند یا
آثار کمنظیر و پربهایی خلق کردهاند، اما توجه جدیای از سوی مدیران و مسئولان فرهنگی به این آثار و افراد نمیشود و خیلی از این افراد بعد از مدتی رو به کارهای نازلتر میآورند یا از این رشته هنری دست میکشند و کمتر فرصت ادامه حیات برای خلق مینیاتور و ... دارند.
شما و محمود فرشچیان در زمینه مینیاتور چقدر با یکدیگر در ارتباط هستید؟
استاد فرشچیان که سالهاست خارج از ایران زندگی میکند و هر بار هم به ایران میآید، تماس تلفنیای با من دارد، سالهاست با هم دوست و رفیق هستیم و مکاتبه داریم و بیشتر رابطه ما در حوزه کاری و هنری است. گاهی پیش آمده سفارش نقشه فرش بوده که من را معرفی کرده و تماس گرفته که کاری را به من معرفی یا پیشنهاد دهد مثلا چند سال پیش من را معرفی کرد که کاشیهای سقف رضوی را نقاشی کنم و من پنج سال مشهد بودم تا این پروژه را به انجام برسانم.
این پروژه چطور کار میشد؟
من طرح را میکشیدم بعد طرح به قسمت کاشیسازی میرفت، طرح روی کاشی پیاده میشد و کاشی بر مبنای اندازه و نوع طرح، تراش میخورد و نصب میشد که به کاشی معرق معروف است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.