به بهانه برگزاری نمایشگاه مهدی سحابی در «آرتسنتر 2»
جدالی برای اینکه خودش را اثبات کند، نداشت
بهرام دبيري
به نظرم سال 67 بود که نمایشگاهی در نشر نقره داشتم؛ یک کتابفروشی در خیابان کریمخان، روبهروی بیمارستان 13 آبان، متعلق به محمدرضا اصلانی و همسرش. آنجا بود که با مهدی سحابی آشنا شدم؛ درعین اینکه قبل و بعد از آن او را بیشتر با منوچهر صفرزاده نقاش میدیدم. آن موقع ارتباط خیلی نزدیکی نداشتیم تا بعدتر که در خانه خانم حوری اعتصام آشنایی ما شروع شد. بهنظرم آدمی بسیار دوستداشتنی بود. بسیار باسواد و بسیار پرانرژی بود. برای همین روزی که درگذشت برای من بسیار تعجبآور بود که چه اتفاقی افتاد که ناگهان رفت. روشنفکر بود حتی به نوعی روشنفکر سیاسی. به مسائل اجتماعی و سیاسی حساسیت داشت. بحث میکرد. ممکن بود در شبهایی این بحثها به دعوا هم ختم شود. دیرترهای شب، کمتحمل میشد و حوصله بعضی از گفتوگوهایی را که به نظرش پرت بود، نداشت. قرارهایی روزهای سهشنبه در کارگاه یا در خانهام، برگزار میشد تا دوستان بیایند. جمعیتی میآمدند، غذای سادهای بود و گفتوگو درباره هنر، زندگی، کتاب و... مهدی سحابی هم یکی از اشخاص آن جمع بود. اتفاقا وقتی به این فکر میکردم که درباره مهدی حرف بزنم، یاد یک شب باشکوه افتادم. در خانه ما جمعیتی،
ازجمله مهرداد بهار بود که بسیار از او چیز آموختم و یکی از نفیسترین آدمهایی بود که او هم خیلی زود رفت. او اسطورهشناسی بود که تازه تحقیقها و کارهای خیلی مهمش آغاز شده بود. همین پنج، شش ماه قبل بود که یک کتاب از او بعد از هزاران سال منتشر شد. آن شب خانم حوری اعتصام، مهرداد بهار و دوست نزدیک مهدی، یعنی محمد قائد به همراه دیگر دوستان هم بودند. بهاینترتیب دوستی من و مهدی نزدیک شد. شبهایی ما را به خانهاش دعوت میکرد.
او قزوینی بود و مادرش یکی از خوشمزهترین خورشتهای قیمه جهان را میپخت. هرگز قبل و بعد از آن چنین چیزی را نچشیده بودم. خانه کوچکی داشت که آشپزخانهاش را کارگاه نقاشیهایش کرده بود. اولین نمایشگاهی که از او دیدیم ماشینهای شکسته بود که در گالری گلستان نمایش داد. به نظرم نمایشگاه خوبی بود. کارها، اجرای خوبی داشت و به عنوان یک اتفاق بصری، از نظر اجرا و موضوع تازه و جالب بود. شاید یک یا دو نمایشگاه در آن زمینه کار کرد. کار عمده مهدی که برایم اهمیت دارد، ترجمههای اوست، همه ترجمههایش خوب بود؛ بهویژه «در جستجوی زمان ازدسترفته» پروست که هیچکس جرئت نکرده بود به آن نزدیک شود. شنیدم مترجمهای خیلی مهمی مثل سروش حبیبی به سراغ کتاب رفتهبودند، چند صفحهای کار کرده بودند و بعد آن را کنار گذاشته بودند. اینکه گفتم مهدی یک شور و انرژی بیپایان داشت، برای این است که وقتی وارد ترجمه این کتاب شد، بیوقفه آن را ادامه داد و واقعا از آن قصههایی است که بعید میدانم کسی جز مهدی سحابی ميتوانست آن را تجربه كند. این کار یک همت بزرگ میخواست؛ چون زبان بسیار دشوار با فضاها و ادبیات متفاوت داشت و او توانست از عهده این کار
بربیاید. در واقع نام مهدی سحابی برای ترجمه «در جستجوی زمان ازدسترفته» کافی است که نام ماندگاری باشد. از آن زمان در کنار ترجمههایی که کاری جانفرسا و بیشک شبانهروزی هم برایش بود، نقاشی کرد و همان اندازه که به ترجمه علاقه داشت به نقاشی هم علاقه داشت و از ارتباطی که با نقاشان برقرار میکرد، پیدا بود که این حساسیت را دارد. بعد از زمانی بافت و ساختی را که در ماشینهای شکسته و خشدارش داشت، روی قطعات چوب کار کرد، قطعاتی که کنار هم مینشستند یا تک بودند. نمیتوانم آنها را کارهای مهمی بدانم، برای اینکه نمیدانم، نقاشی بود یا مجسمه. بیشتر به یک قطعه چوبی برمیخوردید که بافتهایی روی آن بود و الان هم در خانه دوستانم میبینم که روی میز گذاشتهاند و خیلی نمیدانم چه ارتباطی با آدم برقرار میکند یا حتی به چه دردی میخورد، اما رفتن سراغ چوب، قطعههای ناموزون چوبهای جنگلی و کندهها باعث شد مجسمههایی بسازد که با پرترهها شروع شد و بعد به سمت کلاژکردن، نقاشی و نقشبرجسته آن کارها رفت و مرحله نهایی که پرندههایش بود. رنگآمیزی پرندهها و وصلکردن چوبهای یافتهشده، بیان قوی و خوبی داشتند. کارهای خیلی شاد و شنگول و
خوشرنگی بودند که من همیشه دلم میخواست فرصت داشت تا آنها را با متریالهای مستقرتر و محکمتری در ابعاد بزرگتری میساخت. با اینکه در ابعاد نسبتا کوچکی هستند، ولی حس پرنده یا پرندههای دریایی با رنگهای شاد، کودکانه و شیرین داشتند که بسیار دوست داشتنی بودند. یک چیزی که باعث میشود هنرمندی را باور کنم این است که چه میزان کارهایش شبیه خودش است؛ مثلا سالهای خیلی پیش شاید چهار، پنج سال پیش از انقلاب، اردشیر محصص را میشناختم، کارهایش را در مطبوعات دیده بودم. تلخی کارهایش، طراحیهای نحیفش یا دفرمهشدن کاریکاتورهایش خیلی برایم جذاب نبود تا اینکه یک شب در مهمانی خودش را دیدم و متوجه شدم این کارها عین خودش است. آنجا بود که اردشیر محصص را به عنوان یک طراح باور کردم. این تجربه خوبی برای من بود. مهدی سحابی در آن چوبها و گاهی پرترهها که در چوبهای رنگی میساخت، شباهت عجیبی به خودش، صورتش، شیطنتها، رفتارهای کودکانه و شنگولی بیپایانش داشت. هیچوقت نمیدیدی که مأیوس باشد، غمگین باشد یا غر بزند. میدانستم زندگی آسانی ندارد. یکسوی زندگیاش زن و بچهای بودند که در فرانسه زندگی میکردند و یکسوی زندگیاش مادری که با او
زندگی میکرد و سه ماه به فرانسه میرفت و در این رفت و برگشتها ذهن آدم آسایش خود را از دست میدهد، اما این باعث نمیشد کار نکند. او به فرانسه میرفت تا به پسرهایش برسد و بدوبدو به ایران برمیگشت تا کار کند، پولی دربیاورد و دوباره برود نزد خانوادهاش. بعد از چند ماهی که ندیده بودمش، خبر آمد که رفت. برای مراسمی خانهاش رفتیم و خانهاش به جای دیگری رفته بود و باز در بخش دیگری از خانه رنگها، ارهها و تیشهها بود. انضباطی در آن فضا وجود داشت و مثل یک آزمایشگاه تمیز بود و باز به دلیل همان رنگها و شکلها فضای خیلی کودکانهای داشت. عکسی روی دیوار کارگاهم است که مربوط میشود به روزی که با چند دوست به خانه لیلی گلستان در طالقان رفتیم. عصر بهاری و صحرایی با گلهای زیبا بود. مهدی دو عکس زیبا گرفته بود، یکی از من که در تپههای سبز پر از گل رویم را برگرداندهام و در جای دیگری از همان چشمانداز یک الاغ هم بود که در همان پوزیشن من بود و این دو برایش تشابهی پیش آورده بود که عکسها را قاب کرده بود و برایم هدیه آورد. مهدی خوشمزه بود. در عین سختگیری و گاهی که در گفتوگوها منتظر دعواکردن و فریادزدن بود، اما اصولا در
کارهایش یک شادی و انرژی کودکانه داشت. وقتی به او میرسیدم، میگفتم چطوری؟ با قاطعیت میگفت: «خوب. عین خر»؛ یعنی همیشه حاضربهیراق بود و درعینحال شاید بشود گفت دوری از خانواده، نوعی تنهایی در مهدی به وجود آورده بود؛ چون جز دوستان کسی را نداشت یا حتی با وجود اینکه زمانی عشقی در اینجا داشت، زندگی تنهایی داشت. درباره نقاشی هرگز ادعایی نداشت؛ هرچند در هیچ زمینهای نداشت. آدم متواضعی بود، ولی از قصههای بامزه دربارهاش میتوانم بگویم یک شب که جمعی در خانه ما بودند، در لابهلای گفتوگوهای عمومی شنیدیم کسی گفت: «یک نقاشیهای مزخرفی کشیده بود...». مهدی با صدای بلند گفت: «منظورش منم». همیشه سبک و بیعقده بود. جدالی برای اینکه خودش را اثبات کند، نداشت حتی در زمینه ترجمه هیچوقت ندیدم ادعایی درباره ترجمه پروست کند یا تفاخری داشته باشد. او آدم شریف و نجیبی بود، خوش گفتوگو بود، مجلسآرا بود. جایی که او بود، فضا سبک، پرخنده و پرانرژی بود. اهل بحث و گفتوگو بود، ولی درونش مثل هر آدم شریفی کودک بود. دوست بود و رفاقت سرش میشد و هرگز خودنمایی و ادعایی به حقیقت یا باطل درون او ندیدم.
به نظرم سال 67 بود که نمایشگاهی در نشر نقره داشتم؛ یک کتابفروشی در خیابان کریمخان، روبهروی بیمارستان 13 آبان، متعلق به محمدرضا اصلانی و همسرش. آنجا بود که با مهدی سحابی آشنا شدم؛ درعین اینکه قبل و بعد از آن او را بیشتر با منوچهر صفرزاده نقاش میدیدم. آن موقع ارتباط خیلی نزدیکی نداشتیم تا بعدتر که در خانه خانم حوری اعتصام آشنایی ما شروع شد. بهنظرم آدمی بسیار دوستداشتنی بود. بسیار باسواد و بسیار پرانرژی بود. برای همین روزی که درگذشت برای من بسیار تعجبآور بود که چه اتفاقی افتاد که ناگهان رفت. روشنفکر بود حتی به نوعی روشنفکر سیاسی. به مسائل اجتماعی و سیاسی حساسیت داشت. بحث میکرد. ممکن بود در شبهایی این بحثها به دعوا هم ختم شود. دیرترهای شب، کمتحمل میشد و حوصله بعضی از گفتوگوهایی را که به نظرش پرت بود، نداشت. قرارهایی روزهای سهشنبه در کارگاه یا در خانهام، برگزار میشد تا دوستان بیایند. جمعیتی میآمدند، غذای سادهای بود و گفتوگو درباره هنر، زندگی، کتاب و... مهدی سحابی هم یکی از اشخاص آن جمع بود. اتفاقا وقتی به این فکر میکردم که درباره مهدی حرف بزنم، یاد یک شب باشکوه افتادم. در خانه ما جمعیتی،
ازجمله مهرداد بهار بود که بسیار از او چیز آموختم و یکی از نفیسترین آدمهایی بود که او هم خیلی زود رفت. او اسطورهشناسی بود که تازه تحقیقها و کارهای خیلی مهمش آغاز شده بود. همین پنج، شش ماه قبل بود که یک کتاب از او بعد از هزاران سال منتشر شد. آن شب خانم حوری اعتصام، مهرداد بهار و دوست نزدیک مهدی، یعنی محمد قائد به همراه دیگر دوستان هم بودند. بهاینترتیب دوستی من و مهدی نزدیک شد. شبهایی ما را به خانهاش دعوت میکرد.
او قزوینی بود و مادرش یکی از خوشمزهترین خورشتهای قیمه جهان را میپخت. هرگز قبل و بعد از آن چنین چیزی را نچشیده بودم. خانه کوچکی داشت که آشپزخانهاش را کارگاه نقاشیهایش کرده بود. اولین نمایشگاهی که از او دیدیم ماشینهای شکسته بود که در گالری گلستان نمایش داد. به نظرم نمایشگاه خوبی بود. کارها، اجرای خوبی داشت و به عنوان یک اتفاق بصری، از نظر اجرا و موضوع تازه و جالب بود. شاید یک یا دو نمایشگاه در آن زمینه کار کرد. کار عمده مهدی که برایم اهمیت دارد، ترجمههای اوست، همه ترجمههایش خوب بود؛ بهویژه «در جستجوی زمان ازدسترفته» پروست که هیچکس جرئت نکرده بود به آن نزدیک شود. شنیدم مترجمهای خیلی مهمی مثل سروش حبیبی به سراغ کتاب رفتهبودند، چند صفحهای کار کرده بودند و بعد آن را کنار گذاشته بودند. اینکه گفتم مهدی یک شور و انرژی بیپایان داشت، برای این است که وقتی وارد ترجمه این کتاب شد، بیوقفه آن را ادامه داد و واقعا از آن قصههایی است که بعید میدانم کسی جز مهدی سحابی ميتوانست آن را تجربه كند. این کار یک همت بزرگ میخواست؛ چون زبان بسیار دشوار با فضاها و ادبیات متفاوت داشت و او توانست از عهده این کار
بربیاید. در واقع نام مهدی سحابی برای ترجمه «در جستجوی زمان ازدسترفته» کافی است که نام ماندگاری باشد. از آن زمان در کنار ترجمههایی که کاری جانفرسا و بیشک شبانهروزی هم برایش بود، نقاشی کرد و همان اندازه که به ترجمه علاقه داشت به نقاشی هم علاقه داشت و از ارتباطی که با نقاشان برقرار میکرد، پیدا بود که این حساسیت را دارد. بعد از زمانی بافت و ساختی را که در ماشینهای شکسته و خشدارش داشت، روی قطعات چوب کار کرد، قطعاتی که کنار هم مینشستند یا تک بودند. نمیتوانم آنها را کارهای مهمی بدانم، برای اینکه نمیدانم، نقاشی بود یا مجسمه. بیشتر به یک قطعه چوبی برمیخوردید که بافتهایی روی آن بود و الان هم در خانه دوستانم میبینم که روی میز گذاشتهاند و خیلی نمیدانم چه ارتباطی با آدم برقرار میکند یا حتی به چه دردی میخورد، اما رفتن سراغ چوب، قطعههای ناموزون چوبهای جنگلی و کندهها باعث شد مجسمههایی بسازد که با پرترهها شروع شد و بعد به سمت کلاژکردن، نقاشی و نقشبرجسته آن کارها رفت و مرحله نهایی که پرندههایش بود. رنگآمیزی پرندهها و وصلکردن چوبهای یافتهشده، بیان قوی و خوبی داشتند. کارهای خیلی شاد و شنگول و
خوشرنگی بودند که من همیشه دلم میخواست فرصت داشت تا آنها را با متریالهای مستقرتر و محکمتری در ابعاد بزرگتری میساخت. با اینکه در ابعاد نسبتا کوچکی هستند، ولی حس پرنده یا پرندههای دریایی با رنگهای شاد، کودکانه و شیرین داشتند که بسیار دوست داشتنی بودند. یک چیزی که باعث میشود هنرمندی را باور کنم این است که چه میزان کارهایش شبیه خودش است؛ مثلا سالهای خیلی پیش شاید چهار، پنج سال پیش از انقلاب، اردشیر محصص را میشناختم، کارهایش را در مطبوعات دیده بودم. تلخی کارهایش، طراحیهای نحیفش یا دفرمهشدن کاریکاتورهایش خیلی برایم جذاب نبود تا اینکه یک شب در مهمانی خودش را دیدم و متوجه شدم این کارها عین خودش است. آنجا بود که اردشیر محصص را به عنوان یک طراح باور کردم. این تجربه خوبی برای من بود. مهدی سحابی در آن چوبها و گاهی پرترهها که در چوبهای رنگی میساخت، شباهت عجیبی به خودش، صورتش، شیطنتها، رفتارهای کودکانه و شنگولی بیپایانش داشت. هیچوقت نمیدیدی که مأیوس باشد، غمگین باشد یا غر بزند. میدانستم زندگی آسانی ندارد. یکسوی زندگیاش زن و بچهای بودند که در فرانسه زندگی میکردند و یکسوی زندگیاش مادری که با او
زندگی میکرد و سه ماه به فرانسه میرفت و در این رفت و برگشتها ذهن آدم آسایش خود را از دست میدهد، اما این باعث نمیشد کار نکند. او به فرانسه میرفت تا به پسرهایش برسد و بدوبدو به ایران برمیگشت تا کار کند، پولی دربیاورد و دوباره برود نزد خانوادهاش. بعد از چند ماهی که ندیده بودمش، خبر آمد که رفت. برای مراسمی خانهاش رفتیم و خانهاش به جای دیگری رفته بود و باز در بخش دیگری از خانه رنگها، ارهها و تیشهها بود. انضباطی در آن فضا وجود داشت و مثل یک آزمایشگاه تمیز بود و باز به دلیل همان رنگها و شکلها فضای خیلی کودکانهای داشت. عکسی روی دیوار کارگاهم است که مربوط میشود به روزی که با چند دوست به خانه لیلی گلستان در طالقان رفتیم. عصر بهاری و صحرایی با گلهای زیبا بود. مهدی دو عکس زیبا گرفته بود، یکی از من که در تپههای سبز پر از گل رویم را برگرداندهام و در جای دیگری از همان چشمانداز یک الاغ هم بود که در همان پوزیشن من بود و این دو برایش تشابهی پیش آورده بود که عکسها را قاب کرده بود و برایم هدیه آورد. مهدی خوشمزه بود. در عین سختگیری و گاهی که در گفتوگوها منتظر دعواکردن و فریادزدن بود، اما اصولا در
کارهایش یک شادی و انرژی کودکانه داشت. وقتی به او میرسیدم، میگفتم چطوری؟ با قاطعیت میگفت: «خوب. عین خر»؛ یعنی همیشه حاضربهیراق بود و درعینحال شاید بشود گفت دوری از خانواده، نوعی تنهایی در مهدی به وجود آورده بود؛ چون جز دوستان کسی را نداشت یا حتی با وجود اینکه زمانی عشقی در اینجا داشت، زندگی تنهایی داشت. درباره نقاشی هرگز ادعایی نداشت؛ هرچند در هیچ زمینهای نداشت. آدم متواضعی بود، ولی از قصههای بامزه دربارهاش میتوانم بگویم یک شب که جمعی در خانه ما بودند، در لابهلای گفتوگوهای عمومی شنیدیم کسی گفت: «یک نقاشیهای مزخرفی کشیده بود...». مهدی با صدای بلند گفت: «منظورش منم». همیشه سبک و بیعقده بود. جدالی برای اینکه خودش را اثبات کند، نداشت حتی در زمینه ترجمه هیچوقت ندیدم ادعایی درباره ترجمه پروست کند یا تفاخری داشته باشد. او آدم شریف و نجیبی بود، خوش گفتوگو بود، مجلسآرا بود. جایی که او بود، فضا سبک، پرخنده و پرانرژی بود. اهل بحث و گفتوگو بود، ولی درونش مثل هر آدم شریفی کودک بود. دوست بود و رفاقت سرش میشد و هرگز خودنمایی و ادعایی به حقیقت یا باطل درون او ندیدم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.