برداشت غلط از درسهای چین
بسیاری از تاریخدانان تأکید کردهاند که بیشتر اقتصادهای معجزه آسیایی در سالهای اولیه خود از سوی دولتهای مستبد و کنترلکننده اداره میشدند. اما این داستان نکات دقیق و ظریفی دارد. جو استادول در کتاب «آسیا چگونه عمل میکند» مینویسد که از دوران تئودور در انگلستان در قرن شانزدهم، هیچ ملتی بدون کمک چشمگیر و حمایت دولت از همان مراحل اولیه، شرکتهای صنعتی رقابتی خلق نکرد.
روچیر شارما*: بسیاری از تاریخدانان تأکید کردهاند که بیشتر اقتصادهای معجزه آسیایی در سالهای اولیه خود از سوی دولتهای مستبد و کنترلکننده اداره میشدند. اما این داستان نکات دقیق و ظریفی دارد. جو استادول در کتاب «آسیا چگونه عمل میکند» مینویسد که از دوران تئودور در انگلستان در قرن شانزدهم، هیچ ملتی بدون کمک چشمگیر و حمایت دولت از همان مراحل اولیه، شرکتهای صنعتی رقابتی خلق نکرد. ایالات متحده، فرانسه و آلمان از انگلستان تئودور پیروی کردند. سپس آلمان الهامبخش ژاپن و ژاپن الهامبخش کره شد و سپس تایوان و چین از ژاپن پیروی کردند. استادول اضافه میکند که همه این کشورهای فعال و موفق به روشی «سیاست صنعتی» را دنبال کردند که با زیرکی از نیروهای بازار بهره میبرد. به طور مثال در کره جنوبی، پارک چانگهی در ۱۹۶۰ به قدرت رسید و از اهرمهای دولتی برای بازتوزیع زمین از اشرافیان به دهقانان استفاده و طبقهای جدید و گسترده از زمینداران مولد و خلاق ایجاد کرد. به جای فقط التفات به متحدان تجاری خاص، بین غولهای عمدهای که در نهایت به تعدادی قهرمان ملی بخش صنعت تبدیل میشدند، مانند سامسونگ که از کره جنوبی یک قدرت صادراتی پیشتاز ساخت، رقابت ایجاد کرد. البته در دهههای اخیر، هیچ کشور نوظهور مهم و جدیدی به چنین موفقیتی دست نیافت. البته بسیاری خواهند پرسید، پس چین چه میشود؟ همانگونه که برنده نوبل اقتصاد، رونالد کوز خاطرنشان کرده است، داستان رایج درباره چین روایت اشتباهی دارد. چین فقط پس از اینکه حکومت فراگیر کمتر در اقتصاد دخالت کرد، در مسیر تبدیلشدن به ابرقدرت صنعتی گام برداشت. حولوحوش ۱۹۸۰ دولت چین به تدریج دست از گلوی اقتصاد برداشت و همیشه در واکنش به فشار از سوی جامعه، هر بار یک قدم به عقب برداشت. در ابتدا، دهقانان میخواستند میزان بیشتری از محصولات خود را بفروشند، سپس روستاییان در پی اداره کسبوکار محلی خود برآمدند و بالاخره افراد برای به دست آوردن حق مالکیت و اداره آن شرکتها، دولت را تحت فشار قرار دادند. بر اساس تحقیق دویچهبانک، از اوایل دهه ۱۹۸۰ خروجی شرکتهای خصوصی در چین ۳۰۰ برابر، یا پنج برابر سریعتر از خروجی شرکتهای دولتی رشد کرده است. در نتیجه، سهم تولید ناخالص داخلی تولیدشده به وسیله شرکتهای دولتی از حدود ۷۰ درصد در اوایل دهه ۱۹۸۰ به ۳۰ درصد کاهش یافته است. غالب آن تغییر نتیجه این بود که اصلاحات بازار در دهه ۱۹۸۰ و ۹۰ به اوج رسید. این روند گسترده، قدرت دولت چین را به عنوان کارفرما و رواجدهنده بازار به میزان زیادی کاهش داد، حداقل تا سالهای اخیر. در سه دهه قبل از ۱۹۸۰، شرکتهای دولتی ۷۰ درصد اشتغال شهری را تشکیل میدادند. اما این سهم تا ۲۰۱۰ به طور مداوم تا فقط ۲۰ درصد کاهش یافته بود. آنگونه که ایوان آزنوس خبرنگار و نویسنده در کتاب «دوران جاهطلبی» نوشت، بین ۱۹۹۳ و ۲۰۰۵، شرکتهای دولتی چین رقم سرسامآور ۷۳ میلیون شغل را حذف و همه آن کارگران را به حال خود رها کردند تا منبع دیگری برای درآمدشان پیدا کنند.صنعت خصوصی ثابت کرده که بسیار پویاتر است و تا اواخر دهه ۲۰۰۰ تولید ۹۰ درصد محصولات صنایع سبک مانند منسوجات، مبلمان و تولید مواد غذایی را به عهده داشت. این روند را در سرمایهگذاری هم مشاهده میکنیم- هزینه برای تولید کارخانههای جدید، تجهیزات و زیرساختها- که محرک اصلی رونق چین در سالهای اخیر بودهاند. فقط یک دهه قبل، شرکتهای دولتی ۵۵ درصد سرمایهگذاری در چین را به عهده داشتند، اما در ۲۰۱۴، این سهم به ۳۰ درصد کاهش یافت. موفقیت چین بیشتر مرهون اصلاح پیوسته بازار آزاد پکن است تا «سرمایهداری دستوری». به طرز طعنهآمیزی، عملگرایی پسابحران اخیر دولت- که موجب آن همه گفتوگو درباره اجماع پکن شد- حداقل تا حدودی نشانگر واژگونی عادت سابقا موفق آن است. پس از ۲۰۰۸ همه فکر و ذکر تکنوکراتهای چینی به شکلی فزاینده مشغول رسیدن به هدفهای رشد غیرواقعی شد، مبتنی بر برآورد کاملا سیاسی از چیزی که برای دوبرابرکردن حجم اقتصاد تا ۲۰۲۰ ضروری بود. برای پکن، کممقاومتترین مسیر این بود: ساماندهی مخارج جدید دولت و وامدهی بانکهای دولتی به شرکتهای دولتی تا بتواند میزانی از نفوذ سیاسیای که از دست داده بود، بازیابد. شرکتهای خصوصی شاهد اُفت خفیف سهمشان از خروجی صنعت بودند و دیگر در صنایع سنگینی چون حفاری مدرن یا فولاد سرمایهگذاری نمیکنند. در دهه ۲۰۱۰، شرکتهای خصوصی همچنان سریعتر از شرکتهای دولتی رشد میکردند، اما فقط چهار درصد سریعتر. یک دهه قبل این رشد ۱۲ درصد بود.این واقعیت که سایر اقتصادهای معجزه آسیایی با کمک دولتی عملگرا گسترش یافتند نیز نکتهای را نادیده میگیرد: رهبران این کشورها ابدا از استفاده از قدرت حکومتی برای هدایت وجوه به شرکتهای مطلوبشان ابایی نداشتند، اما خود دولتها به شکلی خاص بزرگ نبودند. در کل، مخارج دولت حدودا بخش کوچکی از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص میداد و امروز نیز همانگونه است. تایوان و کره جنوبی از سنتی از مخارج دولتی بسیار کنترلشده سر برآوردند که توضیح میدهد چرا مردم این کشورها- برخلاف فرانسویها- جوکهای نسبتا کمتری درباره مالیاتهای بالا و بوروکراسی بیعرضه میسازند.اخیرا حجم دولت در بسیاری از کشورها به سرعت رشد کرده است؛ در جهان نوظهور، مخارج دولت حالا ۳۱ درصد تولید ناخالص داخلی است و به طور میانگین نسبت به ۲۴ درصد ۱۹۹۴ بالاتر رفته است. گرچه این افزایش تا حدودی طبیعی است، زیرا در دوران پساجنگ، در همه کشورها دولت همزمان با ثروت ملی رشد کرده است، احساس من این است که غالب کشورها کمتر از پیش به دلیل ولخرجی دولتشان دچار شکست اقتصادی میشوند. در دهه ۲۰۱۰، غالب شکوفایی اقتصادی در کشورهای نوظهور نتیجه تلاش عجولانه دولتها برای خروج از کسادی جهانی بود. پس عامل کلیدی- حداقل در صحنه کنونی جهان- فقط دخالت کمتر دولتها در اقتصاد است.
سرمایهگذار، کارآفرین و ستوننویس فایننشالتایمز*
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.