|

وقتی نمی‌شود فراموش کرد

سرکوب جریان افکار ناخواسته امکان‌پذیر بوده و می‌تواند به افراد کمک کند تا با خاطرات سخت، کنار بیایند. یافته‌ها نشان می‌دهد مسدودکردن افکار ناخواسته باعث ایجاد اثرات بازگشتی می‌شود و دور‌نگه‌داشتن آنها را سخت‌تر می‌کند. تصور بسیاری از مردم بر این بود که خاطرات سرکوب‌شده در ناخودآگاه باقی می‌مانند و ممکن است آزاردهنده باشند.

مریم مرامی:* سرکوب جریان افکار ناخواسته امکان‌پذیر بوده و می‌تواند به افراد کمک کند تا با خاطرات سخت، کنار بیایند. یافته‌ها نشان می‌دهد مسدودکردن افکار ناخواسته باعث ایجاد اثرات بازگشتی می‌شود و دور‌نگه‌داشتن آنها را سخت‌تر می‌کند. تصور بسیاری از مردم بر این بود که خاطرات سرکوب‌شده در ناخودآگاه باقی می‌مانند و ممکن است آزاردهنده باشند. به دنبال تأثیر سرکوب افکار مضر بر عملکرد روان‌شناسی بالینی، امروزه در شکل‌های شناخته‌شده‌ای از درمان، پادزهرهایی را برای خطرات از‌بین‌بردن یک خاطره با راهنمایی بیماران به بازبینی مکرر و تشریح تجربیات دشوار ارائه می‌کنند. اما تحقیقات درباره «فراموشی فعال» که در آن افراد با استفاده از یادآوری‌های محیطی، خاطرات را مسدود می‌کنند، مستقیما این عقیده دیرینه را به چالش می‌کشد. تصویربرداری و آزمایش‌های روان‌شناسی دیگر نشان می‌دهد که سرکوب حافظه نه‌تنها ممکن است‌ بلکه سازگار بوده و احتمالا از افراد در برابر اضطراب و افسردگی محافظت می‌کند. حتی ممکن است به پاکسازی ذهن از خاطرات مزاحم در عواقب تروما کمک کند و از اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) جلوگیری کند. در‌حال‌حاضر شواهد کافی مبنی بر تأثیر سرکوب بر حافظه وجود دارد. حمایت از این ایده که مردم می‌توانند با موفقیت خاطرات را سرکوب کنند، به حدود ۲۰ سال پیش برمی‌گردد؛ زمانی که مایکل اندرسون، روان‌شناس شناختی، وظیفه «فکر/‌بدون فکر» را مطرح کرد. این کار شامل «سرکوب بازیابی» یا سرکوب خاطراتی است که از طریق ارتباط با نشانه‌های محیطی ایجاد می‌شود. این منعکس‌کننده تجربه متداول مواجهه با یادآوری افکار ناخواسته و اجازه‌دادن به آنها یا کنار‌زدن آنهاست. وظیفه فکرکردن/بدون فکر، سرکوب را ممکن می‌کند؛ زیرا استفاده از نشانه‌ها به‌منظور عدم یادآوری مستقیم خاطراتی است که می‌خواهند از آنها دور نگه دارند. در اواسط دهه ۲۰۰۰، اندرسون و تیمش به کشف مبانی بیولوژیکی این نوع فراموشی پرداختند. آزمایش‌های تصویربرداری نشان داد که قشر پیش‌پیشانی مغز که مدت‌ها به‌عنوان موتور خودکنترلی رفتاری شناخته می‌شد، سیگنال‌های بازدارنده‌ای را به هیپوکامپ، مرکز حافظه می‌فرستد اما محققان متوجه شدند که اثرات روی هیپوکامپ ممکن است برای یک بازه زمانی کوتاه باقی بماند -حداقل ۱۰ ثانیه- و «سایه فراموشی» را ایجاد می‌کند که منعکس‌کننده یک حالت عملکردی تخریب‌شده موقت در هیپوکامپ است که این وضعیت تنزل‌یافته، نتیجه سرکوب بوده و به فراموشی می‌انجامد. 

در یک مطالعه تصویربرداری رزونانس مغناطیسی عملکردی (fMRI) در سال ۲۰۲۲ تیم اندرسون دریافتند که افراد از ساختارهای مغزی پیش‌پیشانی یکسانی هم برای مهار اعمال و هم برای مسدود‌کردن افکار استفاده می‌کنند، اما برای کارهای مبتنی بر عمل، قشر حرکتی مغز به‌جای هیپوکامپ خاموش می‌شود. محققان دریافتند الگوهای فعالیت مغز در قشر جلوی مغز به قدری مشابه است که رایانه هوشمند، الگوی مربوط به سرکوب یک عمل را تشخیص داده و می‌تواند از آن برای پیش‌بینی اینکه آیا یک فکر سرکوب شده، استفاده کند. علاوه‌بر‌این، یک تجزیه و تحلیل کامپیوتری نشان داد الگوهای فعالیت مغز که در ابتدا خاطرات صحنه‌های ناراحت‌کننده را نشان می‌دادند، در بسیاری از موارد عملا غیرقابل تشخیص بودند. هر‌چه شخص با وضوح کمتری صحنه‌ای را به خاطر می‌آورد، بازنمایی آن خاطره در مغز تحریف‌تر می‌شد. این یافته‌ها برخلاف این ایده است که خاطرات سرکوب‌شده در ضمیر ناخودآگاه پنهان شده‌اند. همچنین مطالعات نشان داد که افراد بدون شرایط سلامت روانی می‌توانند با موفقیت خاطرات ناخواسته را سرکوب کنند، در‌حالی‌که افراد مبتلا به اضطراب، PTSD یا افسردگی نمی‌توانند. به ‌عبارتی، توانایی فراموش‌کردن عمدی با سلامت روانی بهتر مرتبط است. سرکوب بازیابی، تنها راه برای کم‌رنگ‌کردن خاطرات آسیب‌زا یا ناراحت‌کننده نیست. مورد دیگر تثبیت مجدد حافظه است. در این تکنیک، از فرد خواسته می‌شود تا خاطره‌ای را به خاطر بیاورد، به‌این‌ترتیب آن را دوباره فعال کرده و در برابر تغییر آسیب‌پذیر می‌کند. سپس فرد کاری انجام می‌دهد‌-‌مثلا یک دارو مصرف کند‌- تا در حافظه اختلال ایجاد کند. تصور می‌شود تجویز پروپرانولول به افراد، از تثبیت مجدد حافظه جلوگیری می‌کند. علاوه‌بر‌آن رفتار هم می‌تواند در حافظه اختلال ایجاد کند؛ به ‌این‌ صورت که مدت کوتاهی پس از یادآوری خاطرات با مداخله جنبه‌های بصری صحنه‌های آسیب‌زا، تعداد خاطرات مزاحم را کاهش می‌دهد. نحوه دقیق استفاده از سرکوب حافظه به‌عنوان درمان هنوز مشخص نیست. یک راه این است که فقط به مردم آموزش دهیم که آن را تمرین کنند. در آزمایش‌ها، عملکرد شرکت‌کنندگان در تکلیف فکر/‌بدون فکر به‌طور ‌قابل اعتمادی با آزمایش‌های مکرر بهبود یافت. برای مثال‌ افراد ممکن است تمرین کنند که افکار خود را متوقف کنند، در‌حالی‌که به نشانه‌های مربوط به خاطرات یا ترس‌های ناراحت‌کننده خود خیره می‌شوند. اینکه آیا آموزش بدون فکر برای افرادی که نقص قابل‌توجهی در کنترل حافظه دارند، کارایی دارد یا خیر، چندان مشخص نیست. برخی از تحقیقات نشان می‌دهد که راه‌حل‌های کاری مانند ارائه یک فکر جدید برای همراهی با نشانه به‌عنوان جایگزینی برای افراد افسرده ضروری است. یکی دیگر از کمک‌های مفید ممکن است خواب باشد. کمبود خواب به‌طور ‌قابل توجهی توانایی افراد را برای سرکوب خاطرات ناخواسته کاهش می‌دهد. افراد کم‌خواب خاطرات مزاحم‌تری را تجربه می‌کردند. علاوه‌بر‌این، خاطرات مزاحم می‌توانند بر کیفیت خواب تأثیر بگذارند، بنابراین تبدیل به یک  چرخه معیوب می‌شود.

* کارشناسی ارشد علوم شناختی-رسانه

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.