|

کنفرانس مونیخ و جامعه بین‌المللی

فرشید جعفری . استادیار روابط بین‌الملل

فارغ از هرگونه جنگ و ستیزی که آسیای غربی گرفتار آن است، ساختار سیاست بین‌الملل که براساس قدرت‌های بزرگ تعریف می‌شود، چهره نرم و امیدبخش خود را برملا كرده است. به نظر می‌رسد «راه‌حل سیاسی» دیگر مفهومی مهجور برای قدرت‌های بزرگ نباشد. آنها می‌دانند با هماهنگی و همسوکردن سیاست‌هایشان، به آسانی می‌توانند بحران‌ها و متغیر‌های آشوب‌ساز سیستم بین‌المللی را که منفعت آنها را نشانه رفته است، مدیریت کنند و با تأکید بر ارزش‌ها و باورهای مشترک، از شدت و حدت سیاست بین‌الملل بکاهند و جامعه‌بودن عرصه بین‌المللی را به اثبات برسانند؛ یعنی همان مفهومی که نخستین‌بار در سال 1972 «هدلی بول» در کتاب خود با نام «جامعه آنارشی» به کار برد و مکتب انگلیسی روابط بین‌الملل را بنیان نهاد.
چند ماهی از توافق هسته‌ای قدرت‌های بزرگ با ایران سپری نشده است که 17 دولت در چارچوب گروه بین‌المللی حمایت از سوریه در مونیخ گرد هم آمدند تا بار دیگر تمرین «راه‌حل سیاسی» را به نمایش بگذارند؛ کنفرانسی که چندوچون آن در تاریخ سیاست بین‌الملل به ثبت خواهد رسید. هرچند 17 دولت در این کنفرانس شرکت کرده بودند، اما بنا به ذات سیاست بین‌الملل، مسئولیت اصلی بر دوش قدرت‌های بزرگ بود؛ قدرت‌های بزرگی که مطابق روایت «جان میرشایمر»، به دلیل ترسی که از یکدیگر دارند، همواره در وضعیت تهاجمی به سر می‌برند. اما تاریخ نشان داده است این ترس با کشف قواعد همکاری میان آنها کاهش می‌یابد. احتمالا فرایند سیاست جهانی به سمت همکاری شگفت‌انگیز قدرت‌های بزرگ برای کشف قواعد همکاری میان آنها پیش می‌رود. این امر سیاست بین‌الملل را به سوی جامعه بین‌المللی سوق می‌دهد. این دو مفهوم معنای متفاوتی دارند. اما چند نکته در ارتباط با این کنفرانس قابل ذکر است؛ نخست، این کنفرانس سلسله‌مراتب قدرت قدرت‌های بزرگ در سیاست بین‌الملل را مشخص کرد. «جان کری» و «سرگئی لاوروف»، وزیران خارجه آمریکا و روسیه، کنفرانس خبری مشترکی را برگزار کردند. این نشان‌دهنده وزن این دو قدرت در میان چهار قدرت دیگر نظام بین‌المللی است. گروه بین‌المللی حمایت از سوریه توافق کردند درگیری‌ها در یک هفته متوقف شود. در سیاست بین‌الملل موافقت‌نامه‌های آتش‌بس همواره شکننده بوده است. لاوروف هم به دشواری آتش‌بس اذعان کرده است. اما نکته اساسی، توافق بر سر آتش‌بس این است که شامل جنگ علیه «داعش» و «جبهه النصره» نمی‌شود. پیام این موضوع آن است که ایالات متحده قدرت روسیه را در خاورمیانه مورد شناسایی قرار داده، چراکه مسکو پیشتاز جنگ علیه داعش به حساب می‌آید.
بنابراین شناسایی منفعت روسیه در جنگ علیه داعش و متعاقب آن حمایت روسیه از «بشاراسد»، رئیس‌جمهوری سوریه، و تن‌دادن به این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. «ساموئل هانتینگتون» ساختار سیاست بین‌الملل را با مفهوم «یک- چندقطبی» مورد توجه قرار داد، یعنی اینکه فقط یک ابرقدرت و تنها ایالات متحده وجود دارد و درادامه، قدرت‌های بزرگ دیگر قرار می‌گیرند. اما به نظر می‌رسد از این پس مفهوم «دو-چندقطبی» را می‌توان بر سیاست بین‌الملل وضع کرد. هرچند کشورهای دیگر نیز سعی خواهند کرد سطح قدرت خویش را ارتقا بخشند.
در آن صورت ساختار سیستم بین‌المللی به سمت ساختاری پیش می‌رود که در قرن 19 شکل گرفته بود، یعنی ساختار چندقطبی؛ همان ساختاری که بعد از کنگره معروف وین در سال 1815 متولد شد و نظمی را برای سیستم بین‌المللی تعیین کرد که نزدیک به یک قرن صلح را به ارمغان آورد. نه اینکه جنگی به وقوع نپیوست، بلکه جنگی که اساس سیستم بین‌المللی را فرو بریزد، رخ نداد. کنفرانس مونیخ و متعاقب آن نشست‌های ژنو می‌تواند تداعی‌کننده آن کنگره و نتایج آن درباره هماهنگی قدرت‌های بزرگ باشد. دوم اینکه هم وزیر خارجه ایالات متحده و هم وزیر خارجه روسیه هر دو اذعان داشتند استقرار صلح در سوریه درنهایت برعهده دولت و ملت سوریه است. تا دولت و ملتی نخواهد، هیچ قدرت بزرگی حتی با به‌ثمررساندن توافق مکتوب، قادر به برقراری صلح و امنیت نخواهد بود. لاوروف تأکید کرد مردم سوریه سرنوشت کشور خود را تعیین خواهند کرد. تعیین سرنوشت نه براساس جنگ و ستیز، بلکه براساس توافق مشترک میان دولت و مخالفان خواهد بود. جان کری نیز به زبانی دیگر بر این نکته تأکید کرد و تحقق صلح در روسیه را بدون انتقال سیاسی ناممکن دانست. صلح و امنیت در داخل دولت‌ها بستگی مستقیم به اراده ملت و دولت آن دارد. آنها اگر نخواهند، طبیعتا هیچ نیروی خارجی قادر به تأمین صلح نخواهد بود. شناسایی این امر از سوی دو قدرت بزرگ بین‌المللی می‌تواند «اصل مداخله برای صلح» را تحت‌تأثیر خود قرار دهد. نکته سوم به وجه دیگر توافق مونیخ مربوط می‌شود، یعنی ارسال کمک‌های انسان‌دوستانه به مناطق محاصره‌شد.
با اینکه دولت‌ها بازیگر عمده روابط بین‌الملل هستند، اما در مواردی که عمق فاجعه جنگ به حدی می‌رسد که همین دولت‌ها در سطح یک کنفرانس بزرگ بین‌المللی، رکن دیگر توافق خود را بر کمک‌های انسان‌دوستانه قرار می‌دهند و در اینجا کمک به انسان و نه دولت در کانون توجه قرار می‌گیرد. هرچه انسان به‌عنوان یک بازیگر در عرصه بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد، امیدواری به یافتن مصداق مفهومی دیگر، یعنی جامعه جهانی، بیشتر خواهد شد.

فارغ از هرگونه جنگ و ستیزی که آسیای غربی گرفتار آن است، ساختار سیاست بین‌الملل که براساس قدرت‌های بزرگ تعریف می‌شود، چهره نرم و امیدبخش خود را برملا كرده است. به نظر می‌رسد «راه‌حل سیاسی» دیگر مفهومی مهجور برای قدرت‌های بزرگ نباشد. آنها می‌دانند با هماهنگی و همسوکردن سیاست‌هایشان، به آسانی می‌توانند بحران‌ها و متغیر‌های آشوب‌ساز سیستم بین‌المللی را که منفعت آنها را نشانه رفته است، مدیریت کنند و با تأکید بر ارزش‌ها و باورهای مشترک، از شدت و حدت سیاست بین‌الملل بکاهند و جامعه‌بودن عرصه بین‌المللی را به اثبات برسانند؛ یعنی همان مفهومی که نخستین‌بار در سال 1972 «هدلی بول» در کتاب خود با نام «جامعه آنارشی» به کار برد و مکتب انگلیسی روابط بین‌الملل را بنیان نهاد.
چند ماهی از توافق هسته‌ای قدرت‌های بزرگ با ایران سپری نشده است که 17 دولت در چارچوب گروه بین‌المللی حمایت از سوریه در مونیخ گرد هم آمدند تا بار دیگر تمرین «راه‌حل سیاسی» را به نمایش بگذارند؛ کنفرانسی که چندوچون آن در تاریخ سیاست بین‌الملل به ثبت خواهد رسید. هرچند 17 دولت در این کنفرانس شرکت کرده بودند، اما بنا به ذات سیاست بین‌الملل، مسئولیت اصلی بر دوش قدرت‌های بزرگ بود؛ قدرت‌های بزرگی که مطابق روایت «جان میرشایمر»، به دلیل ترسی که از یکدیگر دارند، همواره در وضعیت تهاجمی به سر می‌برند. اما تاریخ نشان داده است این ترس با کشف قواعد همکاری میان آنها کاهش می‌یابد. احتمالا فرایند سیاست جهانی به سمت همکاری شگفت‌انگیز قدرت‌های بزرگ برای کشف قواعد همکاری میان آنها پیش می‌رود. این امر سیاست بین‌الملل را به سوی جامعه بین‌المللی سوق می‌دهد. این دو مفهوم معنای متفاوتی دارند. اما چند نکته در ارتباط با این کنفرانس قابل ذکر است؛ نخست، این کنفرانس سلسله‌مراتب قدرت قدرت‌های بزرگ در سیاست بین‌الملل را مشخص کرد. «جان کری» و «سرگئی لاوروف»، وزیران خارجه آمریکا و روسیه، کنفرانس خبری مشترکی را برگزار کردند. این نشان‌دهنده وزن این دو قدرت در میان چهار قدرت دیگر نظام بین‌المللی است. گروه بین‌المللی حمایت از سوریه توافق کردند درگیری‌ها در یک هفته متوقف شود. در سیاست بین‌الملل موافقت‌نامه‌های آتش‌بس همواره شکننده بوده است. لاوروف هم به دشواری آتش‌بس اذعان کرده است. اما نکته اساسی، توافق بر سر آتش‌بس این است که شامل جنگ علیه «داعش» و «جبهه النصره» نمی‌شود. پیام این موضوع آن است که ایالات متحده قدرت روسیه را در خاورمیانه مورد شناسایی قرار داده، چراکه مسکو پیشتاز جنگ علیه داعش به حساب می‌آید.
بنابراین شناسایی منفعت روسیه در جنگ علیه داعش و متعاقب آن حمایت روسیه از «بشاراسد»، رئیس‌جمهوری سوریه، و تن‌دادن به این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. «ساموئل هانتینگتون» ساختار سیاست بین‌الملل را با مفهوم «یک- چندقطبی» مورد توجه قرار داد، یعنی اینکه فقط یک ابرقدرت و تنها ایالات متحده وجود دارد و درادامه، قدرت‌های بزرگ دیگر قرار می‌گیرند. اما به نظر می‌رسد از این پس مفهوم «دو-چندقطبی» را می‌توان بر سیاست بین‌الملل وضع کرد. هرچند کشورهای دیگر نیز سعی خواهند کرد سطح قدرت خویش را ارتقا بخشند.
در آن صورت ساختار سیستم بین‌المللی به سمت ساختاری پیش می‌رود که در قرن 19 شکل گرفته بود، یعنی ساختار چندقطبی؛ همان ساختاری که بعد از کنگره معروف وین در سال 1815 متولد شد و نظمی را برای سیستم بین‌المللی تعیین کرد که نزدیک به یک قرن صلح را به ارمغان آورد. نه اینکه جنگی به وقوع نپیوست، بلکه جنگی که اساس سیستم بین‌المللی را فرو بریزد، رخ نداد. کنفرانس مونیخ و متعاقب آن نشست‌های ژنو می‌تواند تداعی‌کننده آن کنگره و نتایج آن درباره هماهنگی قدرت‌های بزرگ باشد. دوم اینکه هم وزیر خارجه ایالات متحده و هم وزیر خارجه روسیه هر دو اذعان داشتند استقرار صلح در سوریه درنهایت برعهده دولت و ملت سوریه است. تا دولت و ملتی نخواهد، هیچ قدرت بزرگی حتی با به‌ثمررساندن توافق مکتوب، قادر به برقراری صلح و امنیت نخواهد بود. لاوروف تأکید کرد مردم سوریه سرنوشت کشور خود را تعیین خواهند کرد. تعیین سرنوشت نه براساس جنگ و ستیز، بلکه براساس توافق مشترک میان دولت و مخالفان خواهد بود. جان کری نیز به زبانی دیگر بر این نکته تأکید کرد و تحقق صلح در روسیه را بدون انتقال سیاسی ناممکن دانست. صلح و امنیت در داخل دولت‌ها بستگی مستقیم به اراده ملت و دولت آن دارد. آنها اگر نخواهند، طبیعتا هیچ نیروی خارجی قادر به تأمین صلح نخواهد بود. شناسایی این امر از سوی دو قدرت بزرگ بین‌المللی می‌تواند «اصل مداخله برای صلح» را تحت‌تأثیر خود قرار دهد. نکته سوم به وجه دیگر توافق مونیخ مربوط می‌شود، یعنی ارسال کمک‌های انسان‌دوستانه به مناطق محاصره‌شد.
با اینکه دولت‌ها بازیگر عمده روابط بین‌الملل هستند، اما در مواردی که عمق فاجعه جنگ به حدی می‌رسد که همین دولت‌ها در سطح یک کنفرانس بزرگ بین‌المللی، رکن دیگر توافق خود را بر کمک‌های انسان‌دوستانه قرار می‌دهند و در اینجا کمک به انسان و نه دولت در کانون توجه قرار می‌گیرد. هرچه انسان به‌عنوان یک بازیگر در عرصه بین‌المللی مورد توجه قرار گیرد، امیدواری به یافتن مصداق مفهومی دیگر، یعنی جامعه جهانی، بیشتر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.