|

کُردها بین پوتین و اردوغان

چه شباهتی بین اقلیم کردستان در جنوب شرق ترکیه و اقلیم قفقاز در جنوب غرب روسیه وجود دارد؟ ترکیه پس از آنکه رهبران شورشیان کُرد اعلام کردند که قصد تشکیل یک دولت خودمختار را دارند اقدام به سرکوب آنها کرد. موفقیت کُردهای عراق طی سال‌های گذشته آنها را به انجام این کار تشویق می‌کرد. کمااینکه کردهای سوریه نیز موفق شدند مناطق خود را آزاد کرده و از سیطره گروه تروریستی داعش خارج کنند. بااین‌حال ترکیه سوریه نیست یا با عراق دوران «نوری المالکی» نیز فرق‌های اساسی دارد. «رجب اردوغان» رئیس‌جمهوری است که رهبری خود را بر پایه حفظ وحدت ترکیه مانند دوران کمال آتاتورک قرار داده است و هرگز حاضر به کوتاه‌آمدن از این قاعده نیست.

طی سال‌های گذشته روابط دوستانه‌ای بین ترکیه، ایران، عراق و سوریه برقرار بود. می‌دانیم که کردها در هر چهار کشور حضور دارند. اما به‌دنبال تحولات تاریخی اخیر و جنگ سوریه، این روابط دوستانه از بین رفته است. دست‌کم بین ترکیه و سوریه یا ترکیه و عراق و از سوی دیگر بین ترکیه و ایران اختلافاتی جدی وجود دارد. دست‌کم تا اینجا آنها در سوریه موفق شده‌اند از چنین موقعیتی بهره‌برداری کنند. اما ترکیه چنین امکانی را به کردهای ساکن در این کشور نمی‌دهد و مشت آهنین ارتش ترکیه بر سر آنها افراشته است.
حال با بروز اختلافات بین ترکیه و روسیه این معادله دچار تغییرات دیگری شده است. سرنگونی هواپیمای سوخوی روسیه در نوامبر سال گذشته، روابط بین ترکیه و روسیه را متشنج کرد. دراین‌میان واکنش روسیه تنها به تحمیل یک‌سری تحریم‌های اقتصادی و بازرگانی محدود نشد بلکه تا تحریک کردها به شورش و درخواست برای جدایی نیز پیش رفت. برای نخستین‌بار از شروع نزاع ترکیه و کردهای مسلح که تقریبا دو دهه پیش شروع شده بود، وزارت خارجه روسیه بیانیه‌ای را صادر کرد و در آن به صورت رسمی از دولت ترکیه خواست «اقدامات لازم را برای تضمین فوری توقف اعمال خشونت‌آمیز و احیای دوباره گفت‌وگوهای مسالمت‌آمیز با کردها» شروع کند. بیانیه روسیه همچنین تأکید داشت که «استفاده مقامات ترکیه از روش‌های خشونت‌آمیز سودی ندارد و جز کشته‌های بیشتر حاصلی نداشته و تنها اوضاع را از آنچه هست پیچیده‌تر خواهد کرد».
حال اگر جای ترکیه را با روسیه عوض کنیم و به‌جای کردها، چچنی‌ها را بگذاریم، همین سؤال را می‌توان به شکل دیگری مطرح کرد و آن اینکه «آیا رئیس‌جمهور روسیه خودش به همان توصیه‌هایی که به اردوغان می‌کند، عمل کرده است؟ آیا «ولادیمیر پوتین» با همین شیوه و حتی شدیدتر با چچنی‌ها برخورد نکرد؟ آیا حملات روسیه تاکنون موجب کشته‌شدن صدهانفر و انهدام گروزنی، پایتخت چچن، نشده است؟ آیا پوتین بعد از انهدام این شهر یکی از معاونانش را به‌عنوان رئیس‌جمهور چچن برای آنجا منصوب نکرد؟»
بااین‌حال به نظر نمی‌رسد پوتین در برخورد با پرونده کردها بتواند بیش از این پیش رفته و برای اردوغان دردسر درست کند، زیرا جوهر موضع ترکیه نسبت به این مسئله با موضع روسیه نسبت به چچن تفاوتی ندارد. از سوی دیگر، مسئله کردها به آن اندازه حساسیت دارد که روسیه نتواند با آن بازی کند. به‌هرحال روسیه در جریان چچن از شیوه‌های سرکوبگرانه‌ای استفاده کرد. روسیه با این مسئله تنها به صورت سیاسی برخورد نکرد، بلکه بیشتر یک وضعیت نظامی جدید را بر مردم این منطقه تحمیل کرد. یعنی همان روشی که روسیه از ترکیه انتقاد می‌کند و می‌گوید که چرا در جنوب شرق کشورش از این روش استفاده می‌کند.
تجربه ثابت کرده است وحدتی را که یک قدرت نظامی بر منطقه‌ای تحمیل کند، یک وحدت کاذب و توهم‌آمیز خواهد بود. چنین وحدتی در جوهرش مانند یک بمب ساعتی عمل می‌کند؛ بمبی که به مجرد کوچک‌ترین ضربه‌ای می‌تواند منفجر شود. این اتفاقی است که در اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز افتاد و ولادیمیر پوتین که مردی اطلاعاتی و تربیت‌شده در دامن «ک‌گ‌ب» است، باید کاملا نسبت به آن آشنایی داشته باشد.

چه شباهتی بین اقلیم کردستان در جنوب شرق ترکیه و اقلیم قفقاز در جنوب غرب روسیه وجود دارد؟ ترکیه پس از آنکه رهبران شورشیان کُرد اعلام کردند که قصد تشکیل یک دولت خودمختار را دارند اقدام به سرکوب آنها کرد. موفقیت کُردهای عراق طی سال‌های گذشته آنها را به انجام این کار تشویق می‌کرد. کمااینکه کردهای سوریه نیز موفق شدند مناطق خود را آزاد کرده و از سیطره گروه تروریستی داعش خارج کنند. بااین‌حال ترکیه سوریه نیست یا با عراق دوران «نوری المالکی» نیز فرق‌های اساسی دارد. «رجب اردوغان» رئیس‌جمهوری است که رهبری خود را بر پایه حفظ وحدت ترکیه مانند دوران کمال آتاتورک قرار داده است و هرگز حاضر به کوتاه‌آمدن از این قاعده نیست.

طی سال‌های گذشته روابط دوستانه‌ای بین ترکیه، ایران، عراق و سوریه برقرار بود. می‌دانیم که کردها در هر چهار کشور حضور دارند. اما به‌دنبال تحولات تاریخی اخیر و جنگ سوریه، این روابط دوستانه از بین رفته است. دست‌کم بین ترکیه و سوریه یا ترکیه و عراق و از سوی دیگر بین ترکیه و ایران اختلافاتی جدی وجود دارد. دست‌کم تا اینجا آنها در سوریه موفق شده‌اند از چنین موقعیتی بهره‌برداری کنند. اما ترکیه چنین امکانی را به کردهای ساکن در این کشور نمی‌دهد و مشت آهنین ارتش ترکیه بر سر آنها افراشته است.
حال با بروز اختلافات بین ترکیه و روسیه این معادله دچار تغییرات دیگری شده است. سرنگونی هواپیمای سوخوی روسیه در نوامبر سال گذشته، روابط بین ترکیه و روسیه را متشنج کرد. دراین‌میان واکنش روسیه تنها به تحمیل یک‌سری تحریم‌های اقتصادی و بازرگانی محدود نشد بلکه تا تحریک کردها به شورش و درخواست برای جدایی نیز پیش رفت. برای نخستین‌بار از شروع نزاع ترکیه و کردهای مسلح که تقریبا دو دهه پیش شروع شده بود، وزارت خارجه روسیه بیانیه‌ای را صادر کرد و در آن به صورت رسمی از دولت ترکیه خواست «اقدامات لازم را برای تضمین فوری توقف اعمال خشونت‌آمیز و احیای دوباره گفت‌وگوهای مسالمت‌آمیز با کردها» شروع کند. بیانیه روسیه همچنین تأکید داشت که «استفاده مقامات ترکیه از روش‌های خشونت‌آمیز سودی ندارد و جز کشته‌های بیشتر حاصلی نداشته و تنها اوضاع را از آنچه هست پیچیده‌تر خواهد کرد».
حال اگر جای ترکیه را با روسیه عوض کنیم و به‌جای کردها، چچنی‌ها را بگذاریم، همین سؤال را می‌توان به شکل دیگری مطرح کرد و آن اینکه «آیا رئیس‌جمهور روسیه خودش به همان توصیه‌هایی که به اردوغان می‌کند، عمل کرده است؟ آیا «ولادیمیر پوتین» با همین شیوه و حتی شدیدتر با چچنی‌ها برخورد نکرد؟ آیا حملات روسیه تاکنون موجب کشته‌شدن صدهانفر و انهدام گروزنی، پایتخت چچن، نشده است؟ آیا پوتین بعد از انهدام این شهر یکی از معاونانش را به‌عنوان رئیس‌جمهور چچن برای آنجا منصوب نکرد؟»
بااین‌حال به نظر نمی‌رسد پوتین در برخورد با پرونده کردها بتواند بیش از این پیش رفته و برای اردوغان دردسر درست کند، زیرا جوهر موضع ترکیه نسبت به این مسئله با موضع روسیه نسبت به چچن تفاوتی ندارد. از سوی دیگر، مسئله کردها به آن اندازه حساسیت دارد که روسیه نتواند با آن بازی کند. به‌هرحال روسیه در جریان چچن از شیوه‌های سرکوبگرانه‌ای استفاده کرد. روسیه با این مسئله تنها به صورت سیاسی برخورد نکرد، بلکه بیشتر یک وضعیت نظامی جدید را بر مردم این منطقه تحمیل کرد. یعنی همان روشی که روسیه از ترکیه انتقاد می‌کند و می‌گوید که چرا در جنوب شرق کشورش از این روش استفاده می‌کند.
تجربه ثابت کرده است وحدتی را که یک قدرت نظامی بر منطقه‌ای تحمیل کند، یک وحدت کاذب و توهم‌آمیز خواهد بود. چنین وحدتی در جوهرش مانند یک بمب ساعتی عمل می‌کند؛ بمبی که به مجرد کوچک‌ترین ضربه‌ای می‌تواند منفجر شود. این اتفاقی است که در اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز افتاد و ولادیمیر پوتین که مردی اطلاعاتی و تربیت‌شده در دامن «ک‌گ‌ب» است، باید کاملا نسبت به آن آشنایی داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.