وفاق انتخاباتی زیر چتر ایل
گسست یا مشارکت؟
پیرامون مفهوم وفاق اجتماعی در فرهنگهای علوم انسانی و اجتماعی، معانی مختلفی بیان شده است. هرچند میتوان خمیرمایه اصلی تعاریف مختلف این مفهوم را، توافق بر سر ارزشها و هنجارهای اساسی یک جامعه دانست. در جامعهشناسی منظور از وفاق اجتماعی، اجماع شهروندان بر سر ارزشها و اعتقادات مشترک است. یکی از تعاریف رایج در زمینه وفاق اجتماعی، تعریفی است که «نیکگهر»، از این اصطلاح ارائه میدهد. او وفاق را ملات یگانگی اجتماعی میداند که از کنشهای افراد نتیجه میشود (نیکگهر، 1373: 369). «عبداللهی» نیز وفاق را، اجماع بر سر ارزشها، اعتقادات و مجموعهای از اصول مورد توافق میداند که نتیجه تعاملات اجتماعی است (عبداللهی، 1378: 7).
ازجمله مباحثی که در زمینه وفاق اجتماعی مطرح شده، آن است که هر جامعهای با هر سطحی از پیشرفت و توسعه، با گونههایی از وفاق اجتماعی روبهروست. جامعهای پیدا نمیشود که سطح یا گونه خاصی از وفاق اجتماعی را نداشته باشد. به این سبب در جوامع مختلف اعم از صنعتی یا غیرصنعتی، شهری، روستایی و عشایری، توسعهیافته و درحالتوسعه، با گونههای مختلفی از وفاق مواجه هستیم. میتوان از وفاق کامل تا وفاق کاذب سخن گفت. وفاق کامل در یک گروه، زمانی محقق میشود که اکثریت، وجود یک توافق را با همدیگر درک کنند. اگر اکثریت با وجود پذیرش اختلاف، با هم وفاق داشته باشند، در این حالت، وفاقی کثرتگرایانه، شکل میگیرد و اگر اکثریت به توافق نرسند، اما فکر کنند که به توافق رسیدهاند، وفاق کاذب به وجود خواهد آمد (scheff,1967. 33).
«چلبی»، از نخستین کسانی است که در ایران در زمینه وفاق اجتماعی، بهگونهای سازمانیافته بحث کرده است. او وفاق را بر دو گونه تقسیم میکند. وفاق منفعل و غیرقراردادی و وفاق فعال و قراردادی. او معتقد است که در جوامع امروزین نمیتوان از همان مفهومی استفاده کرد که در گذشته مطرح بوده است. از نگاه وی، جامعه ما در گذشته، به تعبیر سادهاش، جامعهای قطعهای بوده و نوع وفاق حاکم در آن نیز، از نوع انفعالی و غیرقراردادی بوده است. به عقیده او، جامعه امروزی، جامعهای انجمنی است که وفاق خاص خود را میطلبد. چلبی این نوع وفاق را، فعال یا قراردادی مینامد. او معتقد است در زمان حاضر، ما به نوعی وفاق نسبی، فعال و فراگیر نیازمندیم که همه به صورت داوطلبانه در زیر چتر آن قرار گیرند. به اینگونه چلبی ویژگیهای این نوع وفاق را، یکی فراگیربودن آن میداند که تمام جمعیت با خردهفرهنگها را زیر چتر خود قرار دهد و دوم اینکه، در زیر این چتر افراد بتوانند داوطلبانه وارد یا خارج شوند، یعنی مشارکتی باشد. (چلبی، 1379) چلبی این نوع از وفاق را، وفاق اجتماعی عام و تعمیمیافته مینامد که شکلگیری آن را در هر جامعهای باعث فراهمشدن ثبات سیاسی،
مشارکت و همکاری اجتماعی، حلکردن دو مشکل بنیانی (پیشبینیپذیری رفتارهای اجتماعی و تعاون اجتماعی)، برخورد فعالانه با فرهنگهای بیگانه و کاستن از شکاف بین اخلاق نظری و اخلاق عملی میداند. به تعبیر دیگر، او دستاورد این نوع وفاق را، کاستن از امکان بروز فساد اخلاقی، سیاسی و اداری مانند ریاکاری، پارتیبازی، قوموخویشبازی، کمکاری، رشوهخواری و اختلاس عنوان میکند (چلبی، 1385: 5-154).
بهطورکلی میتوان گفت: در وفاق تعمیمیافته، افراد آگاهانه و براساس منافع جمعی، با تکیه بر عنصر عقل و خرد زیر چتری گردهم میآیند که فارغ از رنگ، نژاد، مذهب، نوع جنس، وابستگی به قوم و گروه، حزب یا ایل خاصی در کنار هم قرار گرفته، منافع خود را در برآوردن تمامی جمع دیده و انتخابهای آنها نیز عقلانی و براساس شاخصه شایستهسالاری صورت میگیرد. وابستگیهای خویشاوندی و قومی دخالت غالب در آن ندارد و مشارکت اجتماعی و سیاسی به معنای واقعی آن، انجام میشود. این نوع از وفاق، منجر به افزایش مردمسالاری در جامعه شده و راه را برای اصلاحات اجتماعی هموار کرده و از احتمال مخاصمات نیز میکاهد. اما در وفاق خاصگرایانه، وابستگیهای قومی، نژادی، خویشاوندی، رنگ و سایر ویژگیهای انتسابی نقش بارزی ایفا میکنند. چتری کوچک در مقیاسی محدود گسترانده شده که فقط عده معدودی در زیر آن جای میگیرند. انتخابهایی که در این نوع از وفاق نیز صورت میگیرد، برگرفته از احساسات قومی، نژادی، خویشاوندی و طایفهای و ناشی از هیستری اجتماعی است.
بیشتر صبغهای سیاسی داشته و هدف اصلی مروجان آن، دستیافتن آنها به نقشهای سیاسی و مزایای اقتصادی است. با این مقدمه، به سراغ پرسش اصلی این نوشتار میرویم که وفاقی که در زمان انتخابات در برخی از شهرستانها و مناطق دارای ساختار قبیلهای و طایفهای، پیش میآید، از چه نوع وفاقی است؟ وفاق خاصگرایانه است یا نوعی از وفاق عامگرایانه شکل میگیرد؟ کدام نوع از این دو گونه وفاق، میتواند منشأ ثبات، امنیت و آرامش شود و کدامیک، بهعنوان تهدیدی در راه ثبات سیاسی و عاملی برای گسترش فساد اداری و سیاسی و بروز پارتیبازی، خویشاوندسالاری و طایفهگرایی عمل میکند؟ تجربه انتخابهای پیشین در برخی از مناطق دارای ساختار ایلی و قبیلهای، بیانگر آن است وفاقی که در زمان انتخابات برای ساکنان این مناطق پدید میآید، منبعث از هویت قبیلهای، ایلی و طایفهای است. این هویت جمعی، هیچ تعریف ثابت و معینی ندارد و متأثر از ویژگیهای قبایل، ایلات و طوایف، حالتی سیال به خود میگیرد. این نوع از وفاق، با ویژگیهایی چون: احساس تعلق به قبیله، ایل و طایفه، تعلق به یک نقطه جغرافیایی مشترک، احساسات خویشاوندی، غیرقابلپیشبینیبودن رفتارها، درنظرگرفتن
منافع آنی، فردی یا مزایای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی برای اقلیتی شنا ختهشده، که در قبایل، ایلات و طوایف گوناگون در مناطق مختلف، با شدت و ضعف بسیار دیده میشود. غلبه این نوع از وفاق که جلوه بارز آن در زمان انتخابات به چشم میخورد، وفاق اجتماعی عام را به خطر انداخته و این مناطق را در بلندمدت با چالش امنیتی روبهرو میکند. وفاقی که در زمان انتخابات در سطوح قبیله، ایل و طایفه در این مناطق پدید میآید، نوعی از گسست اجتماعی بوده که بهگونهای تصنعی، مشارکت اجتماعی لقب میگیرد.
وقتی چتر ایران، جای خود را به چتر قبیله، ایل و طایفه میدهد، فرهنگ حذف وابستگان به قبایل، ایلات و طوایف دیگر نیز رخ مینمایاند، نقشهای کلیدی عموما به افراد بیکفایت واگذار میشود؛ بهجای بهرهمندی تمامی ساکنان آن مناطق از مزایای اجتماعی، اقلیتی محدود، جایگزین اکثریت شده و عنصر خویشاوندی تعیینکننده مناسبات سیاسی و اقتصادی میشود. توافقی محدود بوده که موجب گسترش بیسازمانی اجتماعی شده و سر از خودرأيي قبیلهای درخواهد آورد. نظمی موقتی را ایجاد میکند که بینظمی مداومی را بهدنبال دارد.
شخصیتهایی را پرورش میدهد که بهجای اندیشیدن به منافع کشور، منافع فردی و حداکثر جمع محدودی در سپهر یک قبیله، ایل یا طایفه را در نظر میگیرند. بهعنوان یکی از عوامل خشونت و نزاعهای جمعی عمل میکند و در نهایت فرایند توسعه این مناطق را با خطر جدی مواجه میکند. میتوان گفت تجربه 9 دوره انتخابات مجالس شورای اسلامی و چهار دوره از انتخابات شوراهای شهر و روستا در این مناطق نشان داده است وفاقی که در زمان انتخابات در این مناطق شکل میگیرد از نوع وفاق انفعالی، غیرقراردادی و خاصگرایانه است. آنچه ایران در هزاره سوم میلادی به آن نیاز دارد، وفاق فعال، قراردادی، فراگیر و از نوع عامگرایانه آن است؛ این نوع از وفاق، در پرتو مشارکت همه افراد، گروهها، اقوام، ایلات و طوایف در عرصه تصمیمگیری، اجرائی و نظارتی محقق میشود و چتری را میگستراند بهاندازه تمامی ساکنان این سرزمین و راهی را برای توسعه ایران باز خواهد کرد.
*منابع: در دفتر روزنامه موجود است
پیرامون مفهوم وفاق اجتماعی در فرهنگهای علوم انسانی و اجتماعی، معانی مختلفی بیان شده است. هرچند میتوان خمیرمایه اصلی تعاریف مختلف این مفهوم را، توافق بر سر ارزشها و هنجارهای اساسی یک جامعه دانست. در جامعهشناسی منظور از وفاق اجتماعی، اجماع شهروندان بر سر ارزشها و اعتقادات مشترک است. یکی از تعاریف رایج در زمینه وفاق اجتماعی، تعریفی است که «نیکگهر»، از این اصطلاح ارائه میدهد. او وفاق را ملات یگانگی اجتماعی میداند که از کنشهای افراد نتیجه میشود (نیکگهر، 1373: 369). «عبداللهی» نیز وفاق را، اجماع بر سر ارزشها، اعتقادات و مجموعهای از اصول مورد توافق میداند که نتیجه تعاملات اجتماعی است (عبداللهی، 1378: 7).
ازجمله مباحثی که در زمینه وفاق اجتماعی مطرح شده، آن است که هر جامعهای با هر سطحی از پیشرفت و توسعه، با گونههایی از وفاق اجتماعی روبهروست. جامعهای پیدا نمیشود که سطح یا گونه خاصی از وفاق اجتماعی را نداشته باشد. به این سبب در جوامع مختلف اعم از صنعتی یا غیرصنعتی، شهری، روستایی و عشایری، توسعهیافته و درحالتوسعه، با گونههای مختلفی از وفاق مواجه هستیم. میتوان از وفاق کامل تا وفاق کاذب سخن گفت. وفاق کامل در یک گروه، زمانی محقق میشود که اکثریت، وجود یک توافق را با همدیگر درک کنند. اگر اکثریت با وجود پذیرش اختلاف، با هم وفاق داشته باشند، در این حالت، وفاقی کثرتگرایانه، شکل میگیرد و اگر اکثریت به توافق نرسند، اما فکر کنند که به توافق رسیدهاند، وفاق کاذب به وجود خواهد آمد (scheff,1967. 33).
«چلبی»، از نخستین کسانی است که در ایران در زمینه وفاق اجتماعی، بهگونهای سازمانیافته بحث کرده است. او وفاق را بر دو گونه تقسیم میکند. وفاق منفعل و غیرقراردادی و وفاق فعال و قراردادی. او معتقد است که در جوامع امروزین نمیتوان از همان مفهومی استفاده کرد که در گذشته مطرح بوده است. از نگاه وی، جامعه ما در گذشته، به تعبیر سادهاش، جامعهای قطعهای بوده و نوع وفاق حاکم در آن نیز، از نوع انفعالی و غیرقراردادی بوده است. به عقیده او، جامعه امروزی، جامعهای انجمنی است که وفاق خاص خود را میطلبد. چلبی این نوع وفاق را، فعال یا قراردادی مینامد. او معتقد است در زمان حاضر، ما به نوعی وفاق نسبی، فعال و فراگیر نیازمندیم که همه به صورت داوطلبانه در زیر چتر آن قرار گیرند. به اینگونه چلبی ویژگیهای این نوع وفاق را، یکی فراگیربودن آن میداند که تمام جمعیت با خردهفرهنگها را زیر چتر خود قرار دهد و دوم اینکه، در زیر این چتر افراد بتوانند داوطلبانه وارد یا خارج شوند، یعنی مشارکتی باشد. (چلبی، 1379) چلبی این نوع از وفاق را، وفاق اجتماعی عام و تعمیمیافته مینامد که شکلگیری آن را در هر جامعهای باعث فراهمشدن ثبات سیاسی،
مشارکت و همکاری اجتماعی، حلکردن دو مشکل بنیانی (پیشبینیپذیری رفتارهای اجتماعی و تعاون اجتماعی)، برخورد فعالانه با فرهنگهای بیگانه و کاستن از شکاف بین اخلاق نظری و اخلاق عملی میداند. به تعبیر دیگر، او دستاورد این نوع وفاق را، کاستن از امکان بروز فساد اخلاقی، سیاسی و اداری مانند ریاکاری، پارتیبازی، قوموخویشبازی، کمکاری، رشوهخواری و اختلاس عنوان میکند (چلبی، 1385: 5-154).
بهطورکلی میتوان گفت: در وفاق تعمیمیافته، افراد آگاهانه و براساس منافع جمعی، با تکیه بر عنصر عقل و خرد زیر چتری گردهم میآیند که فارغ از رنگ، نژاد، مذهب، نوع جنس، وابستگی به قوم و گروه، حزب یا ایل خاصی در کنار هم قرار گرفته، منافع خود را در برآوردن تمامی جمع دیده و انتخابهای آنها نیز عقلانی و براساس شاخصه شایستهسالاری صورت میگیرد. وابستگیهای خویشاوندی و قومی دخالت غالب در آن ندارد و مشارکت اجتماعی و سیاسی به معنای واقعی آن، انجام میشود. این نوع از وفاق، منجر به افزایش مردمسالاری در جامعه شده و راه را برای اصلاحات اجتماعی هموار کرده و از احتمال مخاصمات نیز میکاهد. اما در وفاق خاصگرایانه، وابستگیهای قومی، نژادی، خویشاوندی، رنگ و سایر ویژگیهای انتسابی نقش بارزی ایفا میکنند. چتری کوچک در مقیاسی محدود گسترانده شده که فقط عده معدودی در زیر آن جای میگیرند. انتخابهایی که در این نوع از وفاق نیز صورت میگیرد، برگرفته از احساسات قومی، نژادی، خویشاوندی و طایفهای و ناشی از هیستری اجتماعی است.
بیشتر صبغهای سیاسی داشته و هدف اصلی مروجان آن، دستیافتن آنها به نقشهای سیاسی و مزایای اقتصادی است. با این مقدمه، به سراغ پرسش اصلی این نوشتار میرویم که وفاقی که در زمان انتخابات در برخی از شهرستانها و مناطق دارای ساختار قبیلهای و طایفهای، پیش میآید، از چه نوع وفاقی است؟ وفاق خاصگرایانه است یا نوعی از وفاق عامگرایانه شکل میگیرد؟ کدام نوع از این دو گونه وفاق، میتواند منشأ ثبات، امنیت و آرامش شود و کدامیک، بهعنوان تهدیدی در راه ثبات سیاسی و عاملی برای گسترش فساد اداری و سیاسی و بروز پارتیبازی، خویشاوندسالاری و طایفهگرایی عمل میکند؟ تجربه انتخابهای پیشین در برخی از مناطق دارای ساختار ایلی و قبیلهای، بیانگر آن است وفاقی که در زمان انتخابات برای ساکنان این مناطق پدید میآید، منبعث از هویت قبیلهای، ایلی و طایفهای است. این هویت جمعی، هیچ تعریف ثابت و معینی ندارد و متأثر از ویژگیهای قبایل، ایلات و طوایف، حالتی سیال به خود میگیرد. این نوع از وفاق، با ویژگیهایی چون: احساس تعلق به قبیله، ایل و طایفه، تعلق به یک نقطه جغرافیایی مشترک، احساسات خویشاوندی، غیرقابلپیشبینیبودن رفتارها، درنظرگرفتن
منافع آنی، فردی یا مزایای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی برای اقلیتی شنا ختهشده، که در قبایل، ایلات و طوایف گوناگون در مناطق مختلف، با شدت و ضعف بسیار دیده میشود. غلبه این نوع از وفاق که جلوه بارز آن در زمان انتخابات به چشم میخورد، وفاق اجتماعی عام را به خطر انداخته و این مناطق را در بلندمدت با چالش امنیتی روبهرو میکند. وفاقی که در زمان انتخابات در سطوح قبیله، ایل و طایفه در این مناطق پدید میآید، نوعی از گسست اجتماعی بوده که بهگونهای تصنعی، مشارکت اجتماعی لقب میگیرد.
وقتی چتر ایران، جای خود را به چتر قبیله، ایل و طایفه میدهد، فرهنگ حذف وابستگان به قبایل، ایلات و طوایف دیگر نیز رخ مینمایاند، نقشهای کلیدی عموما به افراد بیکفایت واگذار میشود؛ بهجای بهرهمندی تمامی ساکنان آن مناطق از مزایای اجتماعی، اقلیتی محدود، جایگزین اکثریت شده و عنصر خویشاوندی تعیینکننده مناسبات سیاسی و اقتصادی میشود. توافقی محدود بوده که موجب گسترش بیسازمانی اجتماعی شده و سر از خودرأيي قبیلهای درخواهد آورد. نظمی موقتی را ایجاد میکند که بینظمی مداومی را بهدنبال دارد.
شخصیتهایی را پرورش میدهد که بهجای اندیشیدن به منافع کشور، منافع فردی و حداکثر جمع محدودی در سپهر یک قبیله، ایل یا طایفه را در نظر میگیرند. بهعنوان یکی از عوامل خشونت و نزاعهای جمعی عمل میکند و در نهایت فرایند توسعه این مناطق را با خطر جدی مواجه میکند. میتوان گفت تجربه 9 دوره انتخابات مجالس شورای اسلامی و چهار دوره از انتخابات شوراهای شهر و روستا در این مناطق نشان داده است وفاقی که در زمان انتخابات در این مناطق شکل میگیرد از نوع وفاق انفعالی، غیرقراردادی و خاصگرایانه است. آنچه ایران در هزاره سوم میلادی به آن نیاز دارد، وفاق فعال، قراردادی، فراگیر و از نوع عامگرایانه آن است؛ این نوع از وفاق، در پرتو مشارکت همه افراد، گروهها، اقوام، ایلات و طوایف در عرصه تصمیمگیری، اجرائی و نظارتی محقق میشود و چتری را میگستراند بهاندازه تمامی ساکنان این سرزمین و راهی را برای توسعه ایران باز خواهد کرد.
*منابع: در دفتر روزنامه موجود است
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.