|

نقد و نقبی بر داوری تئاتر فجر

بیاموزیم که بیاموزیم

رضا آشفته

همیشه داوری‌ها در جشنواره تئاتر فجر به‌ویژه در بخش بین‌الملل با تردیدها، سوءتفاهمات و ناانصافی‌هایی مواجه بوده است، انگار که در قیاس کارهای ایرانی و خارجی امتیازی برای کارهای خودی نشان داده می‌شود که برتری با آثار ایرانی باشد و به همین دلیل ساده که رقابتی در میان نیست، جایزه به اثر ایرانی تعلق می‌گیرد. این قضیه فقط هم در دوره سی‌وچهارم بارز نبوده است بلکه در دوره‌های پیشین نیز چنین بوده است اما امسال با حضور نمایش هملت، کار توماس اوسترمایر، کارگردان برجسته آلمانی که از رتبه ممتاز جهانی هم برخوردار است، بارزتر شده است. چنانچه علیرضا کوشک‌جلالی که در ایران و آلمان کارگردانی می‌کند و از اشخاص معتبر در هر دو کشور است، با نوشتن یادداشتی و انتشارش، نسبت به این قضیه انتقاد کرد و البته دراین‌میان هم حق با علیرضا کوشک‌جلالی است برای اینکه نمایش هملت فقط برای بازیگری مرد کاندیدا شد و رتبه اول را هم دریافت کرد و در دیگر بخش‌ها این نمایش نه‌تنها رتبه‌ای دریافت نکرده که کاندیدا هم نشده است. مسعود دلخواه، یکی از داوران ایرانی بخش بین‌الملل، در توضیح این انتقاد گفته است که ما نمایش هملت را برنده جایزه بزرگ دانسته‌ایم به این منظور که در همه عناصر نمایشی چون صحنه، کارگردانی، لباس و... حائز رتبه بوده است که البته این توضیح نمی‌تواند مانع از بیان آن انتقاد تند شود. جایزه ویژه و جایزه بزرگ نمی‌تواند بیانگر جایزه کارگردانی، بازیگری زن و مرد، لباس، گریم، نور، طراحی صحنه و مانند اینها باشد. به‌هرتقدیر این انتقاد بر داوری وارد است برای اینکه یا باید آثار خارجی را برای رقابت در نظر نگرفت و اگر برازنده چنین قیاس و رقابتی هستند باید برتری با عدالت و انصاف توأم باشد. ما درحال‌حاضر بیش از آنکه نیازمند جایزه جشنواره تئاتر فجر باشیم، نیازمند حضور تئاترهای توانمندی چون هملت، کار اوسترمایر هستیم تا بشود در قیاس با این آثار خود را آماده‌تر کنیم که در سال‌های آینده نیز توان خودمان را بالاتر ببریم و این شدنی است. همواره نیز با حضور این نمونه‌های درخشان شاهد یک گام به جلو در تئاترمان بوده‌ایم چنانچه امسال در بخش بین‌الملل علاوه بر دو نمایش «شب آوازهایش را می‌خواند» کار رضا گوران و «جنایت و مکافات» کار ایمان افشاریان، شاهد نمونه‌های دیگری هم بودیم که می‌توانستند نویدبخش یک تئاتر رو‌به‌پیش باشند که متأسفانه در این رقابت مورد التفات واقع نشدند. به‌ویژه دو نمایش «آخرین انار دنیا» نوشته و کار ابراهیم پشت‌کوهی از بندرعباس و «اودیسه» نوشته امین طباطبایی و کار آرش دادگر که هرکدام از امتیازات بارزی برخوردار بودند و می‌توانستند عرصه رقابت را برجسته‌تر کنند که حتی در یک مورد هم حائز نامزدی دریافت جایزه نشدند. آخرین انار دنیا برداشتی از رمان بختیار علی، نویسنده کُرد عراقی، است که به شیوه سیال ذهن و حماسی اجرا می‌شد و در آن توان فیزیکال بازیگران و حضور ترانه و موسیقی مثال‌زدنی است. پشت‌کوهی یکی از بهترین کارگردانان ماست که از اواخر دهه 70 همواره حضوري پررنگ و تأثیرگذاری در تئاتر ایران داشته است و این اثرش بهترین اثری است که تاکنون از او دیده‌ایم. شاید راه‌انداختن گردوغبار توسط آرد مانع از دیده‌شدنش شده باشد که در صحنه‌هایی برای ارائه نبرد با استفاده از پارچه و آرد چنین حس‌وحالی را ایجاد می‌کردند و این خود مانع از بروز یک رابطه خوشایند از سوی داوران شده است. اودیسه هم فارغ از نیم‌ساعت زمان اضافی‌اش، در زمینه کارگردانی و بازیگری حرف‌های بسیاری برای گفتن داشت و میزانسن‌هایش اصلا راحت نبود و بیانگر نوعی پیچیدگی هوشمندانه است که باید با تأمل بیشتری مواجه می‌شد و کمترین نوع برخورد کاندیداشدن این آثار در قیاس با کارهای داخلی و خارجی بوده است. متأسفانه وضعیت چیدمان و داوری در بخش بین‌الملل نیازمند بازنگری است و حتی بهتر است که در این بخش تعداد آثار خارجی بیشتر از آثار ایرانی باشد و باید در انتخاب آثار، نوع و شیوه اجرا نزدیک به‌هم باشند. امسال آثاری از اسپانیا و مجارستان داشتیم که هرکدام به‌نحوی به میکروتئاتر و تئاتر تکنولوژیک دامن می‌زدند و در این رقابت‌ها اصلا سنجیده نشده‌‌اند؛ چون امسال هم داشتن دیالوگ و ادبیات پایه آثار برتر و رقابت بین آنان بوده است پس چه لزومی دارد این نوع آثار در بخش رقابتی سنجیده شوند که از پایه امکان سنجیدنشان فراهم نیست. همچنین بهتر است که داوران خارجی باشند و حتی رئیس هیأت‌داوران هم معرفی شود که این گزینه هم می‌تواند از میان داورانی باشد که در اروپا یا آمریکا از تجربه بالای داوری برخوردار هستند و این فرصت را به ما بدهند که ما را آماده داوری در سطح بین‌المللی کنند چون داوران ایرانی متأسفانه از چنین اعتباری برخوردار نیستند و متأسفانه همواره هم در این انتخاب‌ها دخل‌وتصرف کرده‌‌اند و همیشه هم بر این سوءتفاهمات بیشتروبیشتر دامن زده‌اند. بگذارید بیاموزیم و بیاموزیم و بیاموزیم و آنگاه که زمانش رسید این فرصت را هم به خودمان بدهیم که حالا وقت داوری‌کردن ماست. چون داوری‌کردن هم خودش هنری است که به عدالت، دانش، جسارت و میزان کشف ما مرتبط است. همچنین بهتر است که داوران شناخته‌شده‌تری را از ینگه‌دنیا بیاوریم، اینکه آدم‌های بی‌شناسنامه از هر جایی دعوت شوند به ما برای داوری‌کردن نه‌تنها کمک نمی‌کنند و در کشف اتفاقات هم راهنمایی نخواهند کرد که خودشان با خنثی‌بودن بر کیفیت پایین داوری هم مزید بر علت خواهند شد. چنانچه در سال‌های گذشته نیز همین موارد در انتخاب آثار برتر مشهود بوده است. در داوری بخش مسابقه ایران هم فقط یک نمایش تحت عنوان «چشم‌برهم‌زدن» کار محمد زیگساری اصلا دیده نشد. درحالی‌که نمایشی درخورتأمل بود و در شکل با تازگی‌ها و جسارت‌های چشمگیری مواجه بود. خوشبختانه داوری در این بخش به دلیل صداقت در برخورد، اغلب با نتایج قابل‌پذیرش‌تری همراه بوده است. این همان نکته‌ای است که باید با حساسیت بیشتری در بخش بین‌الملل نیز دیده شود!

همیشه داوری‌ها در جشنواره تئاتر فجر به‌ویژه در بخش بین‌الملل با تردیدها، سوءتفاهمات و ناانصافی‌هایی مواجه بوده است، انگار که در قیاس کارهای ایرانی و خارجی امتیازی برای کارهای خودی نشان داده می‌شود که برتری با آثار ایرانی باشد و به همین دلیل ساده که رقابتی در میان نیست، جایزه به اثر ایرانی تعلق می‌گیرد. این قضیه فقط هم در دوره سی‌وچهارم بارز نبوده است بلکه در دوره‌های پیشین نیز چنین بوده است اما امسال با حضور نمایش هملت، کار توماس اوسترمایر، کارگردان برجسته آلمانی که از رتبه ممتاز جهانی هم برخوردار است، بارزتر شده است. چنانچه علیرضا کوشک‌جلالی که در ایران و آلمان کارگردانی می‌کند و از اشخاص معتبر در هر دو کشور است، با نوشتن یادداشتی و انتشارش، نسبت به این قضیه انتقاد کرد و البته دراین‌میان هم حق با علیرضا کوشک‌جلالی است برای اینکه نمایش هملت فقط برای بازیگری مرد کاندیدا شد و رتبه اول را هم دریافت کرد و در دیگر بخش‌ها این نمایش نه‌تنها رتبه‌ای دریافت نکرده که کاندیدا هم نشده است. مسعود دلخواه، یکی از داوران ایرانی بخش بین‌الملل، در توضیح این انتقاد گفته است که ما نمایش هملت را برنده جایزه بزرگ دانسته‌ایم به این منظور که در همه عناصر نمایشی چون صحنه، کارگردانی، لباس و... حائز رتبه بوده است که البته این توضیح نمی‌تواند مانع از بیان آن انتقاد تند شود. جایزه ویژه و جایزه بزرگ نمی‌تواند بیانگر جایزه کارگردانی، بازیگری زن و مرد، لباس، گریم، نور، طراحی صحنه و مانند اینها باشد. به‌هرتقدیر این انتقاد بر داوری وارد است برای اینکه یا باید آثار خارجی را برای رقابت در نظر نگرفت و اگر برازنده چنین قیاس و رقابتی هستند باید برتری با عدالت و انصاف توأم باشد. ما درحال‌حاضر بیش از آنکه نیازمند جایزه جشنواره تئاتر فجر باشیم، نیازمند حضور تئاترهای توانمندی چون هملت، کار اوسترمایر هستیم تا بشود در قیاس با این آثار خود را آماده‌تر کنیم که در سال‌های آینده نیز توان خودمان را بالاتر ببریم و این شدنی است. همواره نیز با حضور این نمونه‌های درخشان شاهد یک گام به جلو در تئاترمان بوده‌ایم چنانچه امسال در بخش بین‌الملل علاوه بر دو نمایش «شب آوازهایش را می‌خواند» کار رضا گوران و «جنایت و مکافات» کار ایمان افشاریان، شاهد نمونه‌های دیگری هم بودیم که می‌توانستند نویدبخش یک تئاتر رو‌به‌پیش باشند که متأسفانه در این رقابت مورد التفات واقع نشدند. به‌ویژه دو نمایش «آخرین انار دنیا» نوشته و کار ابراهیم پشت‌کوهی از بندرعباس و «اودیسه» نوشته امین طباطبایی و کار آرش دادگر که هرکدام از امتیازات بارزی برخوردار بودند و می‌توانستند عرصه رقابت را برجسته‌تر کنند که حتی در یک مورد هم حائز نامزدی دریافت جایزه نشدند. آخرین انار دنیا برداشتی از رمان بختیار علی، نویسنده کُرد عراقی، است که به شیوه سیال ذهن و حماسی اجرا می‌شد و در آن توان فیزیکال بازیگران و حضور ترانه و موسیقی مثال‌زدنی است. پشت‌کوهی یکی از بهترین کارگردانان ماست که از اواخر دهه 70 همواره حضوري پررنگ و تأثیرگذاری در تئاتر ایران داشته است و این اثرش بهترین اثری است که تاکنون از او دیده‌ایم. شاید راه‌انداختن گردوغبار توسط آرد مانع از دیده‌شدنش شده باشد که در صحنه‌هایی برای ارائه نبرد با استفاده از پارچه و آرد چنین حس‌وحالی را ایجاد می‌کردند و این خود مانع از بروز یک رابطه خوشایند از سوی داوران شده است. اودیسه هم فارغ از نیم‌ساعت زمان اضافی‌اش، در زمینه کارگردانی و بازیگری حرف‌های بسیاری برای گفتن داشت و میزانسن‌هایش اصلا راحت نبود و بیانگر نوعی پیچیدگی هوشمندانه است که باید با تأمل بیشتری مواجه می‌شد و کمترین نوع برخورد کاندیداشدن این آثار در قیاس با کارهای داخلی و خارجی بوده است. متأسفانه وضعیت چیدمان و داوری در بخش بین‌الملل نیازمند بازنگری است و حتی بهتر است که در این بخش تعداد آثار خارجی بیشتر از آثار ایرانی باشد و باید در انتخاب آثار، نوع و شیوه اجرا نزدیک به‌هم باشند. امسال آثاری از اسپانیا و مجارستان داشتیم که هرکدام به‌نحوی به میکروتئاتر و تئاتر تکنولوژیک دامن می‌زدند و در این رقابت‌ها اصلا سنجیده نشده‌‌اند؛ چون امسال هم داشتن دیالوگ و ادبیات پایه آثار برتر و رقابت بین آنان بوده است پس چه لزومی دارد این نوع آثار در بخش رقابتی سنجیده شوند که از پایه امکان سنجیدنشان فراهم نیست. همچنین بهتر است که داوران خارجی باشند و حتی رئیس هیأت‌داوران هم معرفی شود که این گزینه هم می‌تواند از میان داورانی باشد که در اروپا یا آمریکا از تجربه بالای داوری برخوردار هستند و این فرصت را به ما بدهند که ما را آماده داوری در سطح بین‌المللی کنند چون داوران ایرانی متأسفانه از چنین اعتباری برخوردار نیستند و متأسفانه همواره هم در این انتخاب‌ها دخل‌وتصرف کرده‌‌اند و همیشه هم بر این سوءتفاهمات بیشتروبیشتر دامن زده‌اند. بگذارید بیاموزیم و بیاموزیم و بیاموزیم و آنگاه که زمانش رسید این فرصت را هم به خودمان بدهیم که حالا وقت داوری‌کردن ماست. چون داوری‌کردن هم خودش هنری است که به عدالت، دانش، جسارت و میزان کشف ما مرتبط است. همچنین بهتر است که داوران شناخته‌شده‌تری را از ینگه‌دنیا بیاوریم، اینکه آدم‌های بی‌شناسنامه از هر جایی دعوت شوند به ما برای داوری‌کردن نه‌تنها کمک نمی‌کنند و در کشف اتفاقات هم راهنمایی نخواهند کرد که خودشان با خنثی‌بودن بر کیفیت پایین داوری هم مزید بر علت خواهند شد. چنانچه در سال‌های گذشته نیز همین موارد در انتخاب آثار برتر مشهود بوده است. در داوری بخش مسابقه ایران هم فقط یک نمایش تحت عنوان «چشم‌برهم‌زدن» کار محمد زیگساری اصلا دیده نشد. درحالی‌که نمایشی درخورتأمل بود و در شکل با تازگی‌ها و جسارت‌های چشمگیری مواجه بود. خوشبختانه داوری در این بخش به دلیل صداقت در برخورد، اغلب با نتایج قابل‌پذیرش‌تری همراه بوده است. این همان نکته‌ای است که باید با حساسیت بیشتری در بخش بین‌الملل نیز دیده شود!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.