|

درباره نمایشگاه «حسود»

حسود، تکه‌ای از تاریخ کور

حسین گنجی

بیراه نیست که جست‌وجوی امر شخصی و فراشخصی در هنر معاصر را کلاسیسیسم دوران ما بنامیم؛ یا دست‌کم نوعی واکنش علیه چیزی که به‌عنوان روح رمانتیک و اخلاقی جامعه درک می‌شود که بخش اعظمی از هنر درخورتوجه این روزها را تحت نفوذ خود دارد و از سوی دیگر، احساس افزایش فهم، احساس فهم‌پذیری عمیق اعیان طبیعی و بشری و به عبارت دیگر نقد محتوایی لایه‌های خزیده به درون پوست جامعه، که اتفاقا ناشی از تجربه زیستی و زیبایی‌شناختی است، نظریه‌پردازان فیلسوف را به این سمت بکشاند که هنر را شکلی از معرفت تلقی کنند و هنرمندان را ترغیب کرده به اینکه هنر را شکلی از انکشاف طبیعت درونی چیزها به‌شمار آورند که محال است به هیچ طریق دیگری حاصل شود.
هنرمند و اثر هنری است که می‌تواند با اشاره‌های دور و نزدیک و ابزارهای متنوعی که برای بیان حرف‌های خود دارد، به آن راه یافته و نفوذ کرده و بیانگری داشته باشد.
واژه‌ها، صفت‌ها، اخلاقیات و رفتارهایی که در منش و رفتار آدمی نقش دارند، موتیف‌پذیرند ولی تصویری مبهم در ذهن‌ها دارند و تاکنون و تا پیش از این هیچ تصویر روشنی از آنها به دست نیست. این انکشاف که براساس روحیه ذاتی و حساس هنرمند و در روندی کاملا طبیعی رخ می‌دهد، می‌تواند نقاط فاصله‌دار درون جامعه و فرد را پررنگ کند.
زمانی که مردمانی به چیزی عادت می‌کنند یا تاریخ با میراثی که برای آنها باقی می‌گذارد چون سیلابی آنها را چندپاره می‌کند و نقاطی در این اتمسفر بارزتر و نقاطی در آن کم‌رنگ‌تر می‌شود، تنها هنرمند و هنر است که می‌تواند از آن سخن بگوید، آن را به مفهوم درآورد، شرحه‌شرحه کند و شرح دهد قصه‌ای که انسان را به اینجا کشانده است. اتفاقی که در مجموعه هفت‌قسمتی «میراث نفت و نیاکان» و با زیرفصل‌های بهمن‌ماه و در همین نمایشگاه «حسود»، خرداد سال 96 «مظلوم‏‌نما»، شهریور 96 «بخیل»، آذرماه سال 96 «حریص»، بهمن‌ماه سال 96 «خودنما»، خردادماه سال 97 «متوقع» و در نهایت شهریورماه سال 97 نمایشگاه «چاپلوس» به آن پرداخته می‌شود.
صالح تسبیحی با گردآوری این مجموعه در گالری دنا، به‌نوعی دست انداخته به لایه‌های زیرین تاریخ و جامعه و درون‌مایه رفتاری مردمانی که خود را وابسته به یک چیز کرده‌اند و سرخوشند از اینکه آن می‌تواند بسیاری از موانع بر سر راهشان را بردارد. غافل از اینکه خود او وابستگی دارد و دارویی است که چون درمان می‌کند، عوارض بسیار و بیماری‌های دیگری را به جان آدمی می‌اندازد که شاید تاریخ‌نگاران و سیاست‌ورزان و اقتصاددان‌های دوره معاصر به آن کمتر اشاره کرده‌اند و هنرمند است که با شاخک‌های حساس خود به آنها می‌پردازد.
آن لایه‌های اجتماعی و فرهنگی یک جامعه است که با سوداگرایی اقتصادی و سیاسی گاهی از یاد می‌رود و دستخوش تغییرات نامیمون می‌شود.
سوزان سانتاگ در کتاب علیه تفسیر می‌نویسد؛ هنر امروز با تأکید بر سردی و فاصله با نفی چیزی که آن را احساساتی‌گری می‌داند، با روحیه‌ای دقیق و درکی که از مقوله «جست‌وجو» و وجود «مسائل» دارد، به روح علم و واکاوی عمیق کنش‌های محیطی نزدیک‌تر است تا روح هنر به معنای قدیمی کلمه. شاید اینجا به‌نوعی آن روحیه اخلاقی جامعه و احساس رقیق هنرمند ملاک بوده است و سودجویی سرمایه‌داری مدرن در آن پنهان باشد که براي اخلاق که ریشه در احساس و به عبارت دیگر روحیه انسانی انسان دارد، کمترین ارزش را قائل است و به کناری می‌راند.
صحنه‌های گره‌خورده زندگی، اخلاقیات افول‌کرده یا تغییرچهره‌داده، در تجربه زیبایی‌شناختی فهم‌پذیرتر می‌شوند؛ ولی نه آن‌طور که تأمل و علم چیزها را از راه تحویل به فرم یا صورتی مفهومی، فهم‌پذیرتر می‌کنند، بلکه از طریق ارائه معانی آنها به صورت ماده تجربه‌ای وضوح‌یافته، منسجم و پرشدت و حدت یا پرشور که گاه در حجم خود را نشان می‌دهد، گاه در رنگ‌ها، شکل‌ها و شمایلی که در یک قاب به تصویر درمی‌آید و گاه به شکل مدیاهای متفاوت و تصاویری که غیرمستقیم معنا را در پی خود می‌آورند.
نقد جامعه را نمی‌توان از وظیفه‌ای که هنرمند بر دوش دارد، جدا دانست. در آثار مجموعه «میراث نفت و نیاکان» و در فصل اول خود، یعنی حسود، سعی شده است اشاره‌های پنهان و آشکار و نشانه‌ها و المان‌هایی به کار برده شود که جامعه بیمار و درگیر با این صفت زشت هم شناخته و زنهار داده شوند. همان‌طور که مردمان جامعه از وابستگی و دلالی‌شدن آگاه نیستند و برای باورکردن نیازمند تصویر هستند، برای عبارت‌ها و کلمه‌هایی که در فصل‌های این مجموعه نیز دست‌مایه کارها قرارگرفته، هیچ تصویر و نشانه‌ای به دست ندارد.
هنرمند با روحیه بیمارگونه خود، در کنجکاوی و واکاوی جامعه تلاش می‌کند از زشتی صفت حسود برای چشم و دل مخاطب خود تصویری بسازد که جدا از آنکه ابعاد ماجرا را نشان می‌دهد و شرایط پسین این حس را به‌خوبی عنوان می‌کند، برای حرفی که می‌زند یا استدلال و صفتی که می‌خواهد از آن حرف بزند، تصویری برای مخاطب خود ایجاد کند. با اینکه در این مجموعه ماکت میخ‌دوزی‌شده حامد جابرها، تابلوی روایتگرانه و تمثال نشان، علیرضا آدمبکان، یا کار ترکیبی و نشانگرانه صالح تسبیحی به خود مقصود را رسانده است، اما جای برخی ابزارها، هنرها، فرم‌ها و مدیاهای دیگر نیز برای به‌تصویرکشیدن این روایت زیرکانه و بسیار درخور تأمل خالی بود.
مجموعه «میراث نفت و نیاکان» هرچقدر در روایت و انگشت‌گذاشتن بر موضوع درست موفق بود، هرچقدر به سازوکار و متن خوب پرداخته بود، در تنوع و ارائه تصویری جامع‌تر و کامل‌تر آن‌طور که به نظر می‌رسید، در پرداختن به واژه حسود، ناموفق نشان داد. شاید اگر تنوع بیشتر و زوایای دیگری از مطلب را به قاب می‌نشاند و دخیل می‌کرد، آن‌طور که دهشتناکی واژه که تنها یک یا چند واژه ساده نیست و مثل رگ‌های خونی در دل و جان آدمی ریشه می‌کند، مقصود و مراد را نیز به بهترین شکل مثل سوژه و مجموعه عبارت‌های پشت کار خود نمایان می‌کرد.

بیراه نیست که جست‌وجوی امر شخصی و فراشخصی در هنر معاصر را کلاسیسیسم دوران ما بنامیم؛ یا دست‌کم نوعی واکنش علیه چیزی که به‌عنوان روح رمانتیک و اخلاقی جامعه درک می‌شود که بخش اعظمی از هنر درخورتوجه این روزها را تحت نفوذ خود دارد و از سوی دیگر، احساس افزایش فهم، احساس فهم‌پذیری عمیق اعیان طبیعی و بشری و به عبارت دیگر نقد محتوایی لایه‌های خزیده به درون پوست جامعه، که اتفاقا ناشی از تجربه زیستی و زیبایی‌شناختی است، نظریه‌پردازان فیلسوف را به این سمت بکشاند که هنر را شکلی از معرفت تلقی کنند و هنرمندان را ترغیب کرده به اینکه هنر را شکلی از انکشاف طبیعت درونی چیزها به‌شمار آورند که محال است به هیچ طریق دیگری حاصل شود.
هنرمند و اثر هنری است که می‌تواند با اشاره‌های دور و نزدیک و ابزارهای متنوعی که برای بیان حرف‌های خود دارد، به آن راه یافته و نفوذ کرده و بیانگری داشته باشد.
واژه‌ها، صفت‌ها، اخلاقیات و رفتارهایی که در منش و رفتار آدمی نقش دارند، موتیف‌پذیرند ولی تصویری مبهم در ذهن‌ها دارند و تاکنون و تا پیش از این هیچ تصویر روشنی از آنها به دست نیست. این انکشاف که براساس روحیه ذاتی و حساس هنرمند و در روندی کاملا طبیعی رخ می‌دهد، می‌تواند نقاط فاصله‌دار درون جامعه و فرد را پررنگ کند.
زمانی که مردمانی به چیزی عادت می‌کنند یا تاریخ با میراثی که برای آنها باقی می‌گذارد چون سیلابی آنها را چندپاره می‌کند و نقاطی در این اتمسفر بارزتر و نقاطی در آن کم‌رنگ‌تر می‌شود، تنها هنرمند و هنر است که می‌تواند از آن سخن بگوید، آن را به مفهوم درآورد، شرحه‌شرحه کند و شرح دهد قصه‌ای که انسان را به اینجا کشانده است. اتفاقی که در مجموعه هفت‌قسمتی «میراث نفت و نیاکان» و با زیرفصل‌های بهمن‌ماه و در همین نمایشگاه «حسود»، خرداد سال 96 «مظلوم‏‌نما»، شهریور 96 «بخیل»، آذرماه سال 96 «حریص»، بهمن‌ماه سال 96 «خودنما»، خردادماه سال 97 «متوقع» و در نهایت شهریورماه سال 97 نمایشگاه «چاپلوس» به آن پرداخته می‌شود.
صالح تسبیحی با گردآوری این مجموعه در گالری دنا، به‌نوعی دست انداخته به لایه‌های زیرین تاریخ و جامعه و درون‌مایه رفتاری مردمانی که خود را وابسته به یک چیز کرده‌اند و سرخوشند از اینکه آن می‌تواند بسیاری از موانع بر سر راهشان را بردارد. غافل از اینکه خود او وابستگی دارد و دارویی است که چون درمان می‌کند، عوارض بسیار و بیماری‌های دیگری را به جان آدمی می‌اندازد که شاید تاریخ‌نگاران و سیاست‌ورزان و اقتصاددان‌های دوره معاصر به آن کمتر اشاره کرده‌اند و هنرمند است که با شاخک‌های حساس خود به آنها می‌پردازد.
آن لایه‌های اجتماعی و فرهنگی یک جامعه است که با سوداگرایی اقتصادی و سیاسی گاهی از یاد می‌رود و دستخوش تغییرات نامیمون می‌شود.
سوزان سانتاگ در کتاب علیه تفسیر می‌نویسد؛ هنر امروز با تأکید بر سردی و فاصله با نفی چیزی که آن را احساساتی‌گری می‌داند، با روحیه‌ای دقیق و درکی که از مقوله «جست‌وجو» و وجود «مسائل» دارد، به روح علم و واکاوی عمیق کنش‌های محیطی نزدیک‌تر است تا روح هنر به معنای قدیمی کلمه. شاید اینجا به‌نوعی آن روحیه اخلاقی جامعه و احساس رقیق هنرمند ملاک بوده است و سودجویی سرمایه‌داری مدرن در آن پنهان باشد که براي اخلاق که ریشه در احساس و به عبارت دیگر روحیه انسانی انسان دارد، کمترین ارزش را قائل است و به کناری می‌راند.
صحنه‌های گره‌خورده زندگی، اخلاقیات افول‌کرده یا تغییرچهره‌داده، در تجربه زیبایی‌شناختی فهم‌پذیرتر می‌شوند؛ ولی نه آن‌طور که تأمل و علم چیزها را از راه تحویل به فرم یا صورتی مفهومی، فهم‌پذیرتر می‌کنند، بلکه از طریق ارائه معانی آنها به صورت ماده تجربه‌ای وضوح‌یافته، منسجم و پرشدت و حدت یا پرشور که گاه در حجم خود را نشان می‌دهد، گاه در رنگ‌ها، شکل‌ها و شمایلی که در یک قاب به تصویر درمی‌آید و گاه به شکل مدیاهای متفاوت و تصاویری که غیرمستقیم معنا را در پی خود می‌آورند.
نقد جامعه را نمی‌توان از وظیفه‌ای که هنرمند بر دوش دارد، جدا دانست. در آثار مجموعه «میراث نفت و نیاکان» و در فصل اول خود، یعنی حسود، سعی شده است اشاره‌های پنهان و آشکار و نشانه‌ها و المان‌هایی به کار برده شود که جامعه بیمار و درگیر با این صفت زشت هم شناخته و زنهار داده شوند. همان‌طور که مردمان جامعه از وابستگی و دلالی‌شدن آگاه نیستند و برای باورکردن نیازمند تصویر هستند، برای عبارت‌ها و کلمه‌هایی که در فصل‌های این مجموعه نیز دست‌مایه کارها قرارگرفته، هیچ تصویر و نشانه‌ای به دست ندارد.
هنرمند با روحیه بیمارگونه خود، در کنجکاوی و واکاوی جامعه تلاش می‌کند از زشتی صفت حسود برای چشم و دل مخاطب خود تصویری بسازد که جدا از آنکه ابعاد ماجرا را نشان می‌دهد و شرایط پسین این حس را به‌خوبی عنوان می‌کند، برای حرفی که می‌زند یا استدلال و صفتی که می‌خواهد از آن حرف بزند، تصویری برای مخاطب خود ایجاد کند. با اینکه در این مجموعه ماکت میخ‌دوزی‌شده حامد جابرها، تابلوی روایتگرانه و تمثال نشان، علیرضا آدمبکان، یا کار ترکیبی و نشانگرانه صالح تسبیحی به خود مقصود را رسانده است، اما جای برخی ابزارها، هنرها، فرم‌ها و مدیاهای دیگر نیز برای به‌تصویرکشیدن این روایت زیرکانه و بسیار درخور تأمل خالی بود.
مجموعه «میراث نفت و نیاکان» هرچقدر در روایت و انگشت‌گذاشتن بر موضوع درست موفق بود، هرچقدر به سازوکار و متن خوب پرداخته بود، در تنوع و ارائه تصویری جامع‌تر و کامل‌تر آن‌طور که به نظر می‌رسید، در پرداختن به واژه حسود، ناموفق نشان داد. شاید اگر تنوع بیشتر و زوایای دیگری از مطلب را به قاب می‌نشاند و دخیل می‌کرد، آن‌طور که دهشتناکی واژه که تنها یک یا چند واژه ساده نیست و مثل رگ‌های خونی در دل و جان آدمی ریشه می‌کند، مقصود و مراد را نیز به بهترین شکل مثل سوژه و مجموعه عبارت‌های پشت کار خود نمایان می‌کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.