|

نگاهی به مجموعه شعر «تابستان با برگ‌های بَرنده‌اش» سروده فرشته ساری

احضارِ روحِ ساعت‌ها

فرزانه قوامی

بی‌شک یکی از مؤلفه‌های شعر از دیرباز تاکنون، نگرش ِخلاق است. واکاوی جزئیاتی که در آن، ذهن با پردازشی هنرمندانه به ثبت آنات و لحظه‌ها می‌نشیند و آنها را نه تنها مرور می‌کند بلکه به باز‌سازی و باز آفرینی تازه‌ای از جهان ِخود می‌رسد. قشر ضخیم و رسوخ ناپذیر پدیده‌ها را می‌شکند و لایه‌ای ترد و شکننده از آن سوی پدیده‌ها ارائه می‌دهد. شفافیت نابِ هر متن و اثر هنری در چشم‌هایی نهفته است که در خواب هم می‌بینند، در گوش‌هایی نهفته است که همهمه مدام‌اش بی وقفه شنیده می‌شود و در برابر هجوم آنچه می‌بیند و می‌شنود تنها راه ِباقی مانده، مکالمه است و بیان جزئیاتی که بدل شده‌اند به هستی منحصر به فردی که راوی- هنرمند، با خود روایت می‌کند تا از پس ِکشف و پیدایی‌اش بر‌آید. «تابستان با برگ‌های برنده‌اش» راوی صریح و انکار ناپذیر ِزیستِ امروز ماست، صراحت او در واژه‌هایی نهفته است که هر روز می‌شنویم و از کنارشان به آرامی عبور می‌کنیم اما روایت هوشمندانه شاعر از آنها ما را به تأمل وا می‌دارد تا عمیق‌تر به سرنوشت خود بنگریم و از دریچه‌ای تازه، خود را نظاره کنیم. تلفیق عناصر زندگی مدرن و طبیعتی که خواسته یا ناخواسته به عقب رانده می‌شود و انسان، که همچنان سرگشته میان تکنولوژی و تابشِ نور ماه و لرزش نسیم ایستاده است. «شام چی خورده‌ای؟ / چی؟ / درمان نشده از تماشا/ گشنه می‌خوابد گوشی بر بالین/ ماه را دارد به شکل‌های گوناگون/ هلال، بدر، ساده و با نقشِ آشنا پندار/ در اتاق تاریک/ ماه می‌تابد/ بر صفحه گوشی اش/ دوستی زنگ زده، گوشی می‌لرزد/ می‌گذارم بخوابد زیر نور ماه و/ نسیم لرزشِ تماسِ بی‌جواب» (صص12-11) در نهایت انسان و طبیعت به سوی زوالی یکسان می‌روند و در سرنوشتی توأمان استحاله می‌شوند. واژه‌ها با طبیعت مأنوس می‌شوند و دیگر غیرشعری به نظر نمی‌آیند بلکه بخشی از هستی یگانه شعر می‌شوند و در آمیزشی شگرف محورهای همنشینی و جانشینی در خورِ خود را می‌یابند.
«از تک چراغ روشنی می‌گذرد/ بر تکه موکتی/ کارگر فصلی/ کنار تلویزیون کم اینچِ مرحمتی/ سریال می‌بیند شاید... / کوره راهی که دوباره بر می‌گردد به خودش/ به دلتنگی» (صص48-49)
بسامد بالای واژه‌های امروزی و آسیب ناپذیر بودن فخامت زبان ِشعر از ویژگی‌های بارز این مجموعه است. شعرها، بی‌آنکه به گفت‌وگویی محاوره و سطحی تنزل یابند، محمل اندیشه‌های فلسفی و گاه اجتماعی شاعر قرار می‌گیرند، با توجه به تکثر دایره واژگانی شاعر، ساحت شعرها همچنان استوار و پویا باقی می‌ماند. اجراها با ایجاز و اشراف بر زبان پیش می‌روند، بی‌آنکه به سطحی‌نگری یا فرم‌های تکراری تقلیل یابند. «تخت گاز رفتم خرد و خمیر شدم... / کی؟ کجا؟ چه‌ت شد؟ / با خودم بودم بابا... تو گیم نت/ دلم هُری ریخت پایین.../ درست اینجای فیلم را/ همین چند ثانیه را/ دیروز هم دیده‌ای/ دیروز ِدیروز هم دیده‌ای/ دیروزِ دیروز ِدیروز هم دیده‌ای» (صص32-31) اینجاست که درایت شاعر در شناخت و اشراف بر زبان دیده می‌شود و فرم و محتوی به سرانجامی شایسته در شعر می‌رسد. «می‌خواهم از تیمارستان در بروم/ صدای بارانی دریا را بشنوم/ دریا/ باران است/ باران/ واژه‌ها/ می‌خواهم از تخت تهوع بگریزم/ از آبی آسمان بترسم/ ترس/ آبی است/ آبی/ کلام مشت کلمه‌ای را باز می‌کنم/ کف دستانش پر از تگرگ می‌شود/ تگرگ/ آب می‌شود/ آب/ فاش/
می‌خواهم فرار کنم/ تنها نه/ با تو/ در باز نمی‌شود/ در/ زندان است/ زندان/ در.» (صص 59-57)
نگاه دقیق و موشکافانه به جهان و شگفتی‌هایش با آرامشی که ناشی از پذیرش سویه‌های گوناگون ِبودن است، اعجاب در برابر زمان و چیستی معماوار ِروز و شب، نگاه پرسشگر به کاینات و محاسبات اندیشه‌ورزانه زمان و بازتاب ریاضیات عمر در سطرهایی ساده و موجز که به خوبی قادرند کفه فرم و محتوی را در سطحی یکسان نگه دارند و به فراخورِ زبان یک‌دست و قدرتمند شعرها، کارکردها و اجراهای خوبی از زبان و عملکرد آن ارائه دهند. «هوا روشن شده/ روز شروع شده/ باید مصرفش کند/ مثل داروش/ که فایده‌اش بیش از زیان‌اش است/ اما راستی مصرف روز با چه چیزهایی تداخل دارد؟ / پرخاش پرچین خارها؟ / پیچک‌های تردید با گل‌های شیپوری بنفش جیغ؟ / علف‌های هرز بگومگوی خز؟» (صص40-39) خلق تصاویر تازه و بکر بی‌آنکه کلام را به اطناب یا ابهام بکشاند یا تصنع و تعقیدی در شعر ایجاد کند از شاخصه‌های دیگر شعرهای این مجموعه است. «فلوت را تک‌نوازی می‌کند/ بطری سوراخ سوراخ شده فانتا/ ماهی‌ها پیش آمده‌اند/ تا لبه پُف‌آلود ساحل/ باله باله کف می‌زنند.» (ص 56) ارجاعات و عناصر بینامتنی در چارچوب خاص خود عمل می‌کنند و قصد آن را ندارند که محمل لایه‌هایی افزون بر آنچه هستند، باشند. به‌همین‌دلیل کارایی ویژه خود را در متن پیدا می‌کنند و به شکلی هوشمندانه به کلیت شعر متصل می‌شوند، بدون آنکه تنها به شکل عناصری سرگشته و مبهم در شعر بخواهند خود را به رخ بکشند، جزئی از متن می‌شوند و مخاطب، بی‌آنکه از پیشینه این اسامی آگاه باشد نیز قادر خواهد بود ارتباط حسی و پیوندهای منطقی متن را دریابد. «از آرامش مجسمه‌وار «بارتلبی» سردم نه از لباس ناکافی/ مگر می‌توانم در
«وال استریت» یادِ «ملویل» نیفتم؟/ با رونوشت‌های شکست‌خورده در محضر زندگی/ با اینکه اینجا و اکنون نمی‌گویم «تمایلی ندارم»/ شاید هم «دم را دریاب»/ سر زبانم بود/ اما «سال بلو» سال‌ها پیش مرده بود... » (ص46) سطر آغازین بیشتر شعرها می‌تواند گامی موفق در ایجاد بستری ایده‌آل و برقراری حس همذات‌پنداری و همراهی مخاطب با راوی محسوب شود. همچنان که پایان تأمل‌برانگیز برخی از اشعار به قدرت متن و تحرک و پویایی آن می‌افزاید.
«یکی از روزهای سرد پاییز بود/ پژواکِ کاهی فارسی دبستان می‌آید: / «قوقولی قوقو به لانه نرفته بود/ تک و تنها بر سر بام نشسته بود»/ وارونگی هوای پاییزی/ تنگی نفس/ وارونگی ِهوای گندیده/ تنگی فرصت/ غروبِ این پاییز/ طنینِ فارسی دبستان را دارد/ بدون پندِ آن»
(صص 61 -60) راوی شعرها، صمیمانه با اشیا و اجسام ارتباط برقرار می‌کند همان‌گونه که با مفاهیم انتزاعی ارتباط برقرار می‌کند و این صمیمیت به خلق فرمی روان با ساختاری منسجم می‌انجامد. در بیشتر اشعار این مجموعه، نوشتار زنانه جایی فراتر از جنسیت و تعابیر رایج ِآن ایستاده است. نگاهی انسان‌مدارانه که جهان را ورای تعریف‌های از پیش تعیین شده می‌نگرد. عناصر جنسیتی، سیاسی، اجتماعی ِمتن لایه‌هایی عمیق‌تر از شعارزدگی‌های رایج یافته است و از رویکردهای مرسوم فاصله می‌گیرد. فرشته ساری در «تابستان با برگ‌های برنده‌اش» راوی جهانی است که در آن، زمان بر محور تعلیق و تداعی می‌گردد، همه چیز انگار عقربه‌وار با منطقی پیشا بیگ‌بنگی به دورِ چرخ ِهیچ می‌چرخد. زمانی که دیروزش فراموش می‌کند روز را و امروزش باید مراقب باشد روز را دوبرابر نکند. «انگار پیشا بیگ‌بنگ باشد/ پیشا نیست، پیشا بود، پیشا نبود/ انگار بی‌سرنوشت گردیدن» (ص67)
«دیروز فراموش کرد روز را/ یادش باشد امروز / روز را دوبرابر نکند» (ص40)
همان‌گونه که روح پرسشگر راوی زوایای پنهانی جهان را می‌نگرد و به پرسشی سهمگین‌تر اما مسالمت‌آمیز با پدیده‌ها می‌رسد و در نهایت خودِ متکثرِ انسان است که محور پرسش‌ها و پاسخ‌های ازلی -ابدی قرار می‌گیرد. زیستن در میان پرده‌ای طولانی و انتراکتی ابدی که انسان امروزی را منتظر نگه می‌دارد تا ادامه صحنه را ببیند، اما چه کار دیگری در این تنفس مانده؟
«چه طولانی شده این میان پرده/ این انتراکت ابدی است انگار/ بی‌صبرانه منتظر ادامه صحنه است/ اما بانگی نواخته نمی‌شود/ چه کار دیگری در این تنفس مانده؟ / می‌تواند خود دلیل ِخود باشد؟» (ص 22)

بی‌شک یکی از مؤلفه‌های شعر از دیرباز تاکنون، نگرش ِخلاق است. واکاوی جزئیاتی که در آن، ذهن با پردازشی هنرمندانه به ثبت آنات و لحظه‌ها می‌نشیند و آنها را نه تنها مرور می‌کند بلکه به باز‌سازی و باز آفرینی تازه‌ای از جهان ِخود می‌رسد. قشر ضخیم و رسوخ ناپذیر پدیده‌ها را می‌شکند و لایه‌ای ترد و شکننده از آن سوی پدیده‌ها ارائه می‌دهد. شفافیت نابِ هر متن و اثر هنری در چشم‌هایی نهفته است که در خواب هم می‌بینند، در گوش‌هایی نهفته است که همهمه مدام‌اش بی وقفه شنیده می‌شود و در برابر هجوم آنچه می‌بیند و می‌شنود تنها راه ِباقی مانده، مکالمه است و بیان جزئیاتی که بدل شده‌اند به هستی منحصر به فردی که راوی- هنرمند، با خود روایت می‌کند تا از پس ِکشف و پیدایی‌اش بر‌آید. «تابستان با برگ‌های برنده‌اش» راوی صریح و انکار ناپذیر ِزیستِ امروز ماست، صراحت او در واژه‌هایی نهفته است که هر روز می‌شنویم و از کنارشان به آرامی عبور می‌کنیم اما روایت هوشمندانه شاعر از آنها ما را به تأمل وا می‌دارد تا عمیق‌تر به سرنوشت خود بنگریم و از دریچه‌ای تازه، خود را نظاره کنیم. تلفیق عناصر زندگی مدرن و طبیعتی که خواسته یا ناخواسته به عقب رانده می‌شود و انسان، که همچنان سرگشته میان تکنولوژی و تابشِ نور ماه و لرزش نسیم ایستاده است. «شام چی خورده‌ای؟ / چی؟ / درمان نشده از تماشا/ گشنه می‌خوابد گوشی بر بالین/ ماه را دارد به شکل‌های گوناگون/ هلال، بدر، ساده و با نقشِ آشنا پندار/ در اتاق تاریک/ ماه می‌تابد/ بر صفحه گوشی اش/ دوستی زنگ زده، گوشی می‌لرزد/ می‌گذارم بخوابد زیر نور ماه و/ نسیم لرزشِ تماسِ بی‌جواب» (صص12-11) در نهایت انسان و طبیعت به سوی زوالی یکسان می‌روند و در سرنوشتی توأمان استحاله می‌شوند. واژه‌ها با طبیعت مأنوس می‌شوند و دیگر غیرشعری به نظر نمی‌آیند بلکه بخشی از هستی یگانه شعر می‌شوند و در آمیزشی شگرف محورهای همنشینی و جانشینی در خورِ خود را می‌یابند.
«از تک چراغ روشنی می‌گذرد/ بر تکه موکتی/ کارگر فصلی/ کنار تلویزیون کم اینچِ مرحمتی/ سریال می‌بیند شاید... / کوره راهی که دوباره بر می‌گردد به خودش/ به دلتنگی» (صص48-49)
بسامد بالای واژه‌های امروزی و آسیب ناپذیر بودن فخامت زبان ِشعر از ویژگی‌های بارز این مجموعه است. شعرها، بی‌آنکه به گفت‌وگویی محاوره و سطحی تنزل یابند، محمل اندیشه‌های فلسفی و گاه اجتماعی شاعر قرار می‌گیرند، با توجه به تکثر دایره واژگانی شاعر، ساحت شعرها همچنان استوار و پویا باقی می‌ماند. اجراها با ایجاز و اشراف بر زبان پیش می‌روند، بی‌آنکه به سطحی‌نگری یا فرم‌های تکراری تقلیل یابند. «تخت گاز رفتم خرد و خمیر شدم... / کی؟ کجا؟ چه‌ت شد؟ / با خودم بودم بابا... تو گیم نت/ دلم هُری ریخت پایین.../ درست اینجای فیلم را/ همین چند ثانیه را/ دیروز هم دیده‌ای/ دیروز ِدیروز هم دیده‌ای/ دیروزِ دیروز ِدیروز هم دیده‌ای» (صص32-31) اینجاست که درایت شاعر در شناخت و اشراف بر زبان دیده می‌شود و فرم و محتوی به سرانجامی شایسته در شعر می‌رسد. «می‌خواهم از تیمارستان در بروم/ صدای بارانی دریا را بشنوم/ دریا/ باران است/ باران/ واژه‌ها/ می‌خواهم از تخت تهوع بگریزم/ از آبی آسمان بترسم/ ترس/ آبی است/ آبی/ کلام مشت کلمه‌ای را باز می‌کنم/ کف دستانش پر از تگرگ می‌شود/ تگرگ/ آب می‌شود/ آب/ فاش/
می‌خواهم فرار کنم/ تنها نه/ با تو/ در باز نمی‌شود/ در/ زندان است/ زندان/ در.» (صص 59-57)
نگاه دقیق و موشکافانه به جهان و شگفتی‌هایش با آرامشی که ناشی از پذیرش سویه‌های گوناگون ِبودن است، اعجاب در برابر زمان و چیستی معماوار ِروز و شب، نگاه پرسشگر به کاینات و محاسبات اندیشه‌ورزانه زمان و بازتاب ریاضیات عمر در سطرهایی ساده و موجز که به خوبی قادرند کفه فرم و محتوی را در سطحی یکسان نگه دارند و به فراخورِ زبان یک‌دست و قدرتمند شعرها، کارکردها و اجراهای خوبی از زبان و عملکرد آن ارائه دهند. «هوا روشن شده/ روز شروع شده/ باید مصرفش کند/ مثل داروش/ که فایده‌اش بیش از زیان‌اش است/ اما راستی مصرف روز با چه چیزهایی تداخل دارد؟ / پرخاش پرچین خارها؟ / پیچک‌های تردید با گل‌های شیپوری بنفش جیغ؟ / علف‌های هرز بگومگوی خز؟» (صص40-39) خلق تصاویر تازه و بکر بی‌آنکه کلام را به اطناب یا ابهام بکشاند یا تصنع و تعقیدی در شعر ایجاد کند از شاخصه‌های دیگر شعرهای این مجموعه است. «فلوت را تک‌نوازی می‌کند/ بطری سوراخ سوراخ شده فانتا/ ماهی‌ها پیش آمده‌اند/ تا لبه پُف‌آلود ساحل/ باله باله کف می‌زنند.» (ص 56) ارجاعات و عناصر بینامتنی در چارچوب خاص خود عمل می‌کنند و قصد آن را ندارند که محمل لایه‌هایی افزون بر آنچه هستند، باشند. به‌همین‌دلیل کارایی ویژه خود را در متن پیدا می‌کنند و به شکلی هوشمندانه به کلیت شعر متصل می‌شوند، بدون آنکه تنها به شکل عناصری سرگشته و مبهم در شعر بخواهند خود را به رخ بکشند، جزئی از متن می‌شوند و مخاطب، بی‌آنکه از پیشینه این اسامی آگاه باشد نیز قادر خواهد بود ارتباط حسی و پیوندهای منطقی متن را دریابد. «از آرامش مجسمه‌وار «بارتلبی» سردم نه از لباس ناکافی/ مگر می‌توانم در
«وال استریت» یادِ «ملویل» نیفتم؟/ با رونوشت‌های شکست‌خورده در محضر زندگی/ با اینکه اینجا و اکنون نمی‌گویم «تمایلی ندارم»/ شاید هم «دم را دریاب»/ سر زبانم بود/ اما «سال بلو» سال‌ها پیش مرده بود... » (ص46) سطر آغازین بیشتر شعرها می‌تواند گامی موفق در ایجاد بستری ایده‌آل و برقراری حس همذات‌پنداری و همراهی مخاطب با راوی محسوب شود. همچنان که پایان تأمل‌برانگیز برخی از اشعار به قدرت متن و تحرک و پویایی آن می‌افزاید.
«یکی از روزهای سرد پاییز بود/ پژواکِ کاهی فارسی دبستان می‌آید: / «قوقولی قوقو به لانه نرفته بود/ تک و تنها بر سر بام نشسته بود»/ وارونگی هوای پاییزی/ تنگی نفس/ وارونگی ِهوای گندیده/ تنگی فرصت/ غروبِ این پاییز/ طنینِ فارسی دبستان را دارد/ بدون پندِ آن»
(صص 61 -60) راوی شعرها، صمیمانه با اشیا و اجسام ارتباط برقرار می‌کند همان‌گونه که با مفاهیم انتزاعی ارتباط برقرار می‌کند و این صمیمیت به خلق فرمی روان با ساختاری منسجم می‌انجامد. در بیشتر اشعار این مجموعه، نوشتار زنانه جایی فراتر از جنسیت و تعابیر رایج ِآن ایستاده است. نگاهی انسان‌مدارانه که جهان را ورای تعریف‌های از پیش تعیین شده می‌نگرد. عناصر جنسیتی، سیاسی، اجتماعی ِمتن لایه‌هایی عمیق‌تر از شعارزدگی‌های رایج یافته است و از رویکردهای مرسوم فاصله می‌گیرد. فرشته ساری در «تابستان با برگ‌های برنده‌اش» راوی جهانی است که در آن، زمان بر محور تعلیق و تداعی می‌گردد، همه چیز انگار عقربه‌وار با منطقی پیشا بیگ‌بنگی به دورِ چرخ ِهیچ می‌چرخد. زمانی که دیروزش فراموش می‌کند روز را و امروزش باید مراقب باشد روز را دوبرابر نکند. «انگار پیشا بیگ‌بنگ باشد/ پیشا نیست، پیشا بود، پیشا نبود/ انگار بی‌سرنوشت گردیدن» (ص67)
«دیروز فراموش کرد روز را/ یادش باشد امروز / روز را دوبرابر نکند» (ص40)
همان‌گونه که روح پرسشگر راوی زوایای پنهانی جهان را می‌نگرد و به پرسشی سهمگین‌تر اما مسالمت‌آمیز با پدیده‌ها می‌رسد و در نهایت خودِ متکثرِ انسان است که محور پرسش‌ها و پاسخ‌های ازلی -ابدی قرار می‌گیرد. زیستن در میان پرده‌ای طولانی و انتراکتی ابدی که انسان امروزی را منتظر نگه می‌دارد تا ادامه صحنه را ببیند، اما چه کار دیگری در این تنفس مانده؟
«چه طولانی شده این میان پرده/ این انتراکت ابدی است انگار/ بی‌صبرانه منتظر ادامه صحنه است/ اما بانگی نواخته نمی‌شود/ چه کار دیگری در این تنفس مانده؟ / می‌تواند خود دلیل ِخود باشد؟» (ص 22)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.