|

درباره «نفس» به کارگردانی نرگس آبیار

دوره‌کردن روزهای کودکی

زهرا مشتاق

دوره‌کردن روزهای کودکی. بدون استفاده از صفت خوب. چه روزهای خوبش و چه روزهای بدش. تماشای دنیا از نگاه دختری کوچک که می‌خواهد در پناه دیدن و خواندن بزرگ باشد، بزرگ شود. کودکی دختری با موهای بلند ژولیده است که با چشم‌های درشتش، دنیای دوروبرش را زیرورو می‌کند برای بیشتردانستن. گویا تنها در پناه همین دانستن است که می‌توان بزرگ شد و دانایی کسب کرد. از روایت همین کودک است که ما نیز کودک می‌شویم و رفته‌رفته لایه‌های سخت وجودمان را تسلیم یک رهایی سرخوشانه می‌کنیم. دخترک یادمان می‌دهد تکه‌ای از او شویم و درست همچون او بترسیم، شاد شویم یا غمگین و گریه کنیم. نفس کودکی ماست. شکلی از کودکی ما. فارغ از جنس و چیدمان فیزیکی؛ ذات و عصاره خردسالی است. تقابلی آینه‌گون از آنچه بوده‌ایم و آنچه هستیم. دیروز و اکنون.
از لحن راوی فیلم، کودکی ما نیز بیدار می‌شود. چیزی در قلبمان تکان می‌خورد و پرده‌های مزاحم فراموشی یک‌به‌یک کنار می‌روند و هستی زیبایی‌شناسانه‌ای، از دوره‌ای دور هویدا می‌شود و درست در همین نقطه است که آغاز رهایی روح ذره‌به‌ذره هویدا می‌شود.
کودک نگاهی فانتزی دارد. انیمیشن‌های نشسته بر فاصله‌های فیلم، همان تخیلی است که کودک را رشد می‌دهد. کتاب‌های سنگینی که می‌خواند، در پناه همین نگاه رؤیایی است که در ذهنش معنا می‌گیرد و به ترجمانی قابل‌فهم تبدیل می‌شود. کودکی زبان شکل‌هاست. حتی در کنج دیوارهای سیمانی، آن‌گاه که دست کودکانه‌ای بر مسیر دیوار به لمس شکل‌هایی می‌پردازد که آدم‌های کودکی ازدست‌داده، ناتوان از درک آن خواهند بود.
اما ظرافت دیگر نفس مرور جامعه درحال‌ گذاری است که نه‌تنها از مسیر سنت می‌گذرد که انقلاب و یک دگرگونی بزرگ چون جنگ را نیز تجربه می‌کند.
کودکی دختر که از میان چهار بچه دیگر برجسته می‌شود، راه پرپیچ‌وخمی است که گویا در دگردیسی پروانه‌گون یک کرم ابریشم ناگزیر می‌نماید؛ چهار بچه تنها و بدون‌مادر که پدری مهربان در کنار خود دارند. پدری که بذر قصه و نگاه فانتزی را در دل بچه‌هایش می‌نشاند و از این بین دخترک با قدرت تمام این راه را به دلخواه طی می‌کند. هرچه پدر آسان و همراه است، ننه‌آقا مادربزرگی سختگیر و غرغرو و کم‌دانش است که همه‌چیز را با معیار «خوب هست» یا «خوب نیست» می‌سنجد. یک پیرزن تمام‌عیار سنتی که از عهدی دور می‌آید و سعی در حفظ اندیشه‌های خود و انتقال آن به نسل بعد دارد. اما کودکی دوره مخصوصی را سپری می‌کند که امکان ماندن و فریزشدن ندارد. چون ذات کودکی همراه با پرسشگری از جهان اطراف است و حتی اگر کسی هم برای پاسخ‌گویی نباشد، ویژگی کودکی به کمک می‌آید و به ساده‌سازی می‌پردازد. پروبال‌گرفتن دنیای تخیل نیز درست در همین مرحله است که به سبک‌سازی بار سنگین هستی می‌پردازد.
سفر، بودن در کنار خانواده‌ای بزرگ‌تر و غرق‌شدن در طبیعت بکر و خلق بازی‌های جوربه‌جور و کسب نگاه بالغ‌تر به اطراف و آدم‌های دیگر و درعین‌حال ایستادگی سنت در مقابل جریان‌های مثبت نوگرا در همین روند است که امکان بروز می‌یابد.
ذاتِ بشر علاقه‌مند به کمال است که از دخترک تنها، یک کتاب‌خوان حرفه‌ای می‌سازد. چون کتاب برای دخترک ورود به سرزمین دانایی و رهایی از رنج تنهایی و درخودماندگی است. یک کودکی اسیرشده در عدم فهم و مشارکت آدم‌های اطراف. دخترک تمام‌وکمال کودکی می‌کند و کمی بیشتر از حد خود شاید، رنج را نیز تجربه می‌کند. همچون صحنه‌های چوب‌خوردن در مدرسه یا خانه یا هراس نفسگیر از گرفتارشدن در زیرزمین پر از مار خانه معلم قرآن. فیلم از بزرگراه تغییر می‌گذرد؛ اخراج معلم پیشاهنگ مدرسه تا تظاهرات. چون تظاهرات، تظاهرات است دیگر. برای ننه‌آقا امکانی برای توضیح‌دادن نیست و دخترک در همین مسیر بزرگ‌شدن است که باید یاد بگیرد. اما بزرگ‌شدن همراه با تلخی است. دانایی از مسیر رنج می‌گذرد. رنج از گذرگاه هستی، وجهی دیگر از زندگی است. هرچند لحن گزنده این گردنه عبور از جنگ و مرگ باشد. اما زندگی، بسان همان قایق کوچک و سپیدرنگ در تلاطم رود، رقصان جاری است.

دوره‌کردن روزهای کودکی. بدون استفاده از صفت خوب. چه روزهای خوبش و چه روزهای بدش. تماشای دنیا از نگاه دختری کوچک که می‌خواهد در پناه دیدن و خواندن بزرگ باشد، بزرگ شود. کودکی دختری با موهای بلند ژولیده است که با چشم‌های درشتش، دنیای دوروبرش را زیرورو می‌کند برای بیشتردانستن. گویا تنها در پناه همین دانستن است که می‌توان بزرگ شد و دانایی کسب کرد. از روایت همین کودک است که ما نیز کودک می‌شویم و رفته‌رفته لایه‌های سخت وجودمان را تسلیم یک رهایی سرخوشانه می‌کنیم. دخترک یادمان می‌دهد تکه‌ای از او شویم و درست همچون او بترسیم، شاد شویم یا غمگین و گریه کنیم. نفس کودکی ماست. شکلی از کودکی ما. فارغ از جنس و چیدمان فیزیکی؛ ذات و عصاره خردسالی است. تقابلی آینه‌گون از آنچه بوده‌ایم و آنچه هستیم. دیروز و اکنون.
از لحن راوی فیلم، کودکی ما نیز بیدار می‌شود. چیزی در قلبمان تکان می‌خورد و پرده‌های مزاحم فراموشی یک‌به‌یک کنار می‌روند و هستی زیبایی‌شناسانه‌ای، از دوره‌ای دور هویدا می‌شود و درست در همین نقطه است که آغاز رهایی روح ذره‌به‌ذره هویدا می‌شود.
کودک نگاهی فانتزی دارد. انیمیشن‌های نشسته بر فاصله‌های فیلم، همان تخیلی است که کودک را رشد می‌دهد. کتاب‌های سنگینی که می‌خواند، در پناه همین نگاه رؤیایی است که در ذهنش معنا می‌گیرد و به ترجمانی قابل‌فهم تبدیل می‌شود. کودکی زبان شکل‌هاست. حتی در کنج دیوارهای سیمانی، آن‌گاه که دست کودکانه‌ای بر مسیر دیوار به لمس شکل‌هایی می‌پردازد که آدم‌های کودکی ازدست‌داده، ناتوان از درک آن خواهند بود.
اما ظرافت دیگر نفس مرور جامعه درحال‌ گذاری است که نه‌تنها از مسیر سنت می‌گذرد که انقلاب و یک دگرگونی بزرگ چون جنگ را نیز تجربه می‌کند.
کودکی دختر که از میان چهار بچه دیگر برجسته می‌شود، راه پرپیچ‌وخمی است که گویا در دگردیسی پروانه‌گون یک کرم ابریشم ناگزیر می‌نماید؛ چهار بچه تنها و بدون‌مادر که پدری مهربان در کنار خود دارند. پدری که بذر قصه و نگاه فانتزی را در دل بچه‌هایش می‌نشاند و از این بین دخترک با قدرت تمام این راه را به دلخواه طی می‌کند. هرچه پدر آسان و همراه است، ننه‌آقا مادربزرگی سختگیر و غرغرو و کم‌دانش است که همه‌چیز را با معیار «خوب هست» یا «خوب نیست» می‌سنجد. یک پیرزن تمام‌عیار سنتی که از عهدی دور می‌آید و سعی در حفظ اندیشه‌های خود و انتقال آن به نسل بعد دارد. اما کودکی دوره مخصوصی را سپری می‌کند که امکان ماندن و فریزشدن ندارد. چون ذات کودکی همراه با پرسشگری از جهان اطراف است و حتی اگر کسی هم برای پاسخ‌گویی نباشد، ویژگی کودکی به کمک می‌آید و به ساده‌سازی می‌پردازد. پروبال‌گرفتن دنیای تخیل نیز درست در همین مرحله است که به سبک‌سازی بار سنگین هستی می‌پردازد.
سفر، بودن در کنار خانواده‌ای بزرگ‌تر و غرق‌شدن در طبیعت بکر و خلق بازی‌های جوربه‌جور و کسب نگاه بالغ‌تر به اطراف و آدم‌های دیگر و درعین‌حال ایستادگی سنت در مقابل جریان‌های مثبت نوگرا در همین روند است که امکان بروز می‌یابد.
ذاتِ بشر علاقه‌مند به کمال است که از دخترک تنها، یک کتاب‌خوان حرفه‌ای می‌سازد. چون کتاب برای دخترک ورود به سرزمین دانایی و رهایی از رنج تنهایی و درخودماندگی است. یک کودکی اسیرشده در عدم فهم و مشارکت آدم‌های اطراف. دخترک تمام‌وکمال کودکی می‌کند و کمی بیشتر از حد خود شاید، رنج را نیز تجربه می‌کند. همچون صحنه‌های چوب‌خوردن در مدرسه یا خانه یا هراس نفسگیر از گرفتارشدن در زیرزمین پر از مار خانه معلم قرآن. فیلم از بزرگراه تغییر می‌گذرد؛ اخراج معلم پیشاهنگ مدرسه تا تظاهرات. چون تظاهرات، تظاهرات است دیگر. برای ننه‌آقا امکانی برای توضیح‌دادن نیست و دخترک در همین مسیر بزرگ‌شدن است که باید یاد بگیرد. اما بزرگ‌شدن همراه با تلخی است. دانایی از مسیر رنج می‌گذرد. رنج از گذرگاه هستی، وجهی دیگر از زندگی است. هرچند لحن گزنده این گردنه عبور از جنگ و مرگ باشد. اما زندگی، بسان همان قایق کوچک و سپیدرنگ در تلاطم رود، رقصان جاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.