|

درباره «نیم‌رخ‌ها» به کارگردانی ایرج کریمی

نیم‌رخ‌های روشنفکرزده

علی فرهمند

ترکیبی از ایده «استبداد مادر» در «خانه برناردا آلبا» و ایده مشهور فیلمفارسی؛ «دو زوج عاشق و مادرشوهر ظالم» با یک کارگردانی غیرمرتبط با محتوای اثر. درواقع اگر محتوای مبتذل فیلم را نادیده بگیریم، باید گفت فیلم‌ساز میزانسن را به‌درستی ترتیب داده است، فرم بصری را درک می‌کند و جنس تصویر را می‌شناسد؛ اما این کارگردانی در کنار یک محتوای فیلمفارسی‌گونه به ابتذال می‌رسد. بیماری سرطان و درنهایت مرگ «مهران» نیز به افزایش درصد «فیلمفارسی» در فیلم کمک می‌کند. در چنین روندی، حتی اگر نماهایی از نوازندگان را لابه‌لای فیلم تزریق کنیم، هیچ تأثیری در محتوا ندارد. حتی کاری از دست نقاشی و نماهای «نیم‌رخ‌ها» هم برنمی‌آید، زیرا با یک اثر روشنفکرزده طرف هستیم که قصد دارد تا کلیشه‌ای‌ترین مفاهیم ملودرام را با یک فرم بصری به یک اثر روشنفکرانه تبدیل کند اما چنین تفکر ناممکنی حتی از دست یکی از بهترین منتقدان این کشور هم برنمی‌آید. گره‌گشایی فیلم هم عمق فاجعه را نمایان می‌کند: وقتی «ژاله» با همسر جدیدش وارد خانه قدیمی‌اش می‌شود و خاطرات همسر قبلی‌اش را بازگو می‌کند. -نمی‌دانم چه اصراری است که روشنفکران ایران، از آدم‌های ایرانی تصویر غریب و بعیدی ارائه می‌دهند؟ - و درنهایت «ژاله» می‌فهمد سایه «بانو» همیشه با اوست و او را رها نمی‌کند. فیلم «نیم‌رخ‌ها» رابطه «ژاله» با سه مرد و رابطه «مهران» با دو زن («ژاله» و «صدا») را بازگو می‌کند و درنهایت نه از این روابط، عشق استخراج می‌شود و نه حرفی یا تصویری به تجربه تماشاگر اضافه می‌شود چون اساسا فیلم در رابطه «عروس و مادرشوهر» ‌گیر کرده است. در سینما نه با فرم بصری می‌توان «عشق» را بازنمایی کرد و نه با شعرخواندن و «نیم‌رخ»کشیدن و ساززدن. بازنمایی «عشق» در ابتدا به جهان عاشقانه فیلم‌ساز بستگی دارد و سپس به تناسب فرم و محتوا. «نیم‌رخ‌ها» به جز یکی، دو ایده چند دقیقه‌ای مانند ایده «پرده به‌مثابه پناهگاه» یا «گوشواره گمشده ژاله»، حرفی برای گفتن ندارد. فیلم پر از آشفتگی است و دوربین به هر طریقی که شده قصد آشنایی‌زدایی با کلیشه‌ها را دارد اما تا وقتی در متن، اثری از این آشنایی‌زدایی نباشد، در کارگردانی اتفاقی نمی‌افتد. متأسفانه «نیم‌رخ‌ها» در محتوا، تفاوت چندانی با فیلمفارسی‌ها یا حتی سریال‌های ملودرام رایج ترکی ندارد؛ فقط آن نوع آثار بی‌ادعا هستند و این فیلم پرمدعا.

ترکیبی از ایده «استبداد مادر» در «خانه برناردا آلبا» و ایده مشهور فیلمفارسی؛ «دو زوج عاشق و مادرشوهر ظالم» با یک کارگردانی غیرمرتبط با محتوای اثر. درواقع اگر محتوای مبتذل فیلم را نادیده بگیریم، باید گفت فیلم‌ساز میزانسن را به‌درستی ترتیب داده است، فرم بصری را درک می‌کند و جنس تصویر را می‌شناسد؛ اما این کارگردانی در کنار یک محتوای فیلمفارسی‌گونه به ابتذال می‌رسد. بیماری سرطان و درنهایت مرگ «مهران» نیز به افزایش درصد «فیلمفارسی» در فیلم کمک می‌کند. در چنین روندی، حتی اگر نماهایی از نوازندگان را لابه‌لای فیلم تزریق کنیم، هیچ تأثیری در محتوا ندارد. حتی کاری از دست نقاشی و نماهای «نیم‌رخ‌ها» هم برنمی‌آید، زیرا با یک اثر روشنفکرزده طرف هستیم که قصد دارد تا کلیشه‌ای‌ترین مفاهیم ملودرام را با یک فرم بصری به یک اثر روشنفکرانه تبدیل کند اما چنین تفکر ناممکنی حتی از دست یکی از بهترین منتقدان این کشور هم برنمی‌آید. گره‌گشایی فیلم هم عمق فاجعه را نمایان می‌کند: وقتی «ژاله» با همسر جدیدش وارد خانه قدیمی‌اش می‌شود و خاطرات همسر قبلی‌اش را بازگو می‌کند. -نمی‌دانم چه اصراری است که روشنفکران ایران، از آدم‌های ایرانی تصویر غریب و بعیدی ارائه می‌دهند؟ - و درنهایت «ژاله» می‌فهمد سایه «بانو» همیشه با اوست و او را رها نمی‌کند. فیلم «نیم‌رخ‌ها» رابطه «ژاله» با سه مرد و رابطه «مهران» با دو زن («ژاله» و «صدا») را بازگو می‌کند و درنهایت نه از این روابط، عشق استخراج می‌شود و نه حرفی یا تصویری به تجربه تماشاگر اضافه می‌شود چون اساسا فیلم در رابطه «عروس و مادرشوهر» ‌گیر کرده است. در سینما نه با فرم بصری می‌توان «عشق» را بازنمایی کرد و نه با شعرخواندن و «نیم‌رخ»کشیدن و ساززدن. بازنمایی «عشق» در ابتدا به جهان عاشقانه فیلم‌ساز بستگی دارد و سپس به تناسب فرم و محتوا. «نیم‌رخ‌ها» به جز یکی، دو ایده چند دقیقه‌ای مانند ایده «پرده به‌مثابه پناهگاه» یا «گوشواره گمشده ژاله»، حرفی برای گفتن ندارد. فیلم پر از آشفتگی است و دوربین به هر طریقی که شده قصد آشنایی‌زدایی با کلیشه‌ها را دارد اما تا وقتی در متن، اثری از این آشنایی‌زدایی نباشد، در کارگردانی اتفاقی نمی‌افتد. متأسفانه «نیم‌رخ‌ها» در محتوا، تفاوت چندانی با فیلمفارسی‌ها یا حتی سریال‌های ملودرام رایج ترکی ندارد؛ فقط آن نوع آثار بی‌ادعا هستند و این فیلم پرمدعا.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.