|

برای مصطفی اسلامیه که «قطره‌قطره در گلوی خشک سایه‌اش» ریخت

بعضی نفراتِ اسلامیه

شيما بهره‌مند

گردآوری قطعه‌های پراکنده و کنار هم چیدن لحظه‌های فراموش‌ناشدنی سرگذشت آنان که با تاریخ مردم، با تاریخ هنر و ادبیات پیوند خورده‌اند. مصدق. نیما. حتا ایبسن و استریندبرگ. و اگر اسلامیه هنوز بود، شاید صادق هدایت. مصطفی اسلامیه، روایتگرِ زندگی افرادی «به‌معنای معمولیِ کلمه» نبود. مصدق: شخصیت اسطوره‌واری که از بالاترین قشر اشرافیت قاجار برخاست، به پاریس و نوشاتل رفت، به میان مردم بازگشت و الهام‌بخش اعتماد و آگاهی هزاران آدمی شد که در بن‌بست استعمارزدگی خویش تا «یا مرگ یا مصدق» پیش رفتند. نیما: از نادر شاعران دوران معاصر که به‌شیوه حافظ همه دیده‌ها و تجربه‌های سیاسی و تاریخی دوران خود را در سروده‌هایش گنجاند. از چهره‌های تابناک دورانش که سوای کار کارستان‌اش در پهنه بیکران شعر به‌گفته اخوان ثالث «مردی بود مردستان.» انسانِ سراپا شاعری که هم در زمان اوج‌گیری جنبش جنگلی‌ها تفنگ به دست گرفت و هم در سال‌های سیاه استبداد پهلوی اول آموزگاری کرد، هم منظومه عاشقانه افسانه را سرود و هم تمام رویدادهای سیاسی تلخ را که به تن و جان تجربه کرده بود در نامه‌ها و یادداشت‌ها و شعرهایش بازتاب داد. استریندبرگ و ایبسن: دو چهره مهم و اثرگذار تئاتر مدرن که از سال 1336 با ترجمه دکتر مهدی فروغ از «پدر» و بعدتر «خانه عروسک و اشباح» پایشان به تئاتر ایران باز شد. همان سال‌ها که در کلاس فن بیان دکتر فروغ در اداره هنرهای دراماتیک، اسلامیه با نام و آثار این دو نابغه تئاتر آشنا شده بود. جایی در ضلع شمالی شاه‌آباد نرسیده به خیابان صفی‌علیشاه و میدان بهارستان که به‌نوشته اسلامیه محل رفت‌وآمد و کوشش‌های بزرگان دهه‌های بعدی تئاتر ایران بود -‌کسانی چون عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، رکن‌الدین خسروی، حمید سمندریان و بسیاری دیگر از چهره‌های نامدار تئاتر ایران. ایبسن و استریندبرگ، با تمام اختلافات و تفاوت‌ها در نگاه‌شان به زندگی و جامعه و مسائلش، در نیمه دوم قرن نوزدهم نمایش‌نامه‌هایی نوشتند که تئاتر و ادبیات نمایشی را به‌کلی دگرگون ساخت. آن دو برای نخستین‌بار مضامینی را به صحنه تئاتر کشاندند که تا آن زمان هیچ‌کس جسارت طرح آن را نداشت. اما صادق هدایت: آن‌طور که نزدیکانِ اسلامیه گفته‌اند جز دو چهره دوران‌ساز - مصدق و نیما - اسلامیه دلبسته هدایت نیز بود و شاید اگر فرصتی دست می‌داد زندگی‌نامه‌ دیگری به سبک و سیاقِ «فولاد قلب»1 و «به کجای این شب تیره»2 می‌نوشت. آن‌طور که ژوزه ساراماگو در یادداشت‌هایش می‌نویسد، تمام کلماتی که ما بر زبان می‌آوریم، تمام حرکات و رفتار ما - چه کامل، چه ناقص- هر کدام می‌تواند به‌معنای قطعات پراکنده‌ای از زندگی‌نامه‌ ناخواسته ما باشد تا شاید شاهدی باشند از دوره‌ای که مردان و زنان، نه‌فقط زندگی کرده‌اند بلکه نشانی، حضوری، تأثیری نیز از خود بر جای نهادند که تا امروز باقی مانده است. مصطفی اسلامیه مترجمِ «یادداشت‌ها»3 نیز در تمام زندگی‌نامه‌هایی که نوشت به‌دنبال قطعات پراکنده زندگی آدم‌هایی بود که نشانی از خود بر جا گذاشتند که تا امروز تداوم داشته است. اگر از کارنامه کاری اسلامیه -که از تالیفِ رمان و نمایش‌نامه تا ترجمه نمایش‌نامه‌ها و مقالات و یادداشت‌ها در خود دارد- بگذریم و تنها خطِ زندگی‌نامه‌نویسیِ او را دنبال کنیم، با وجه مستمر و توأم با سماجت نویسنده/روشنفکری مواجه می‌شویم که به برخورد با تاریخ باور دارد و ازاین‌رو به چیدن تکه‌های ناتمامِ زندگی آدم‌های تاریخی و تاریخ‌ساز دست می‌زند. این درست که به‌قول هدایت «تنها مرگ است که دروغ نمی‌گوید و حضور مرگ همه موهومات را نیست‌و‌نابود می‌کند و مرگ است که ما را از فریب‌های زندگی نجات می‌دهد و در ته زندگی اوست که ما را صدا می‌زند و به سوی خود می‌خواند.» نسلِ اسلامیه اما دورانی را سپری کرد که امر سیاسی در آن دوپاره شد و تاریخ یا فرهنگ در جایش نشست و همین امر آنان را به حاشیه راند. اما «امکانِ زندگی اقتضا دارد که وهمِ مردن (از هر سنخ) و ترس از مرده‌ها را از خود دور کنیم. باید فراموششان کرد وگرنه دچار جنون خواهیم شد.» گفتن، دیگر حکایت وجود نیست: حکایت عدم است. در این وضعیت است که بعضی نفرات از این نسل، با نیاز به نوشتن، همان «وظیفه اجباری نوشتن» خود را به درون جامعه پرتاب می‌کنند و با اتصال به تاریخ به‌نوعی پای سیاست را به میان می‌کشند، آنجاکه مخاطب با خوانشِ متفاوت از متن، نسبت‌هایی با وضعیت موجود را شناسایی می‌کند. القصه، مصدق، نیما، ساراماگو، ایبسن و استریندبرگ، بعضی نفراتِ اسلامیه بودند که او درباره‌شان نوشت چون دلبستگی‌اش به آنها تا سالیان بسیار بر دوام ماند و او را به نوشتن از آنها واداشت. اسلامیه با نوشتن زندگی‌نامه مصدق و نیما پرتره‌ای تمام‌وکمال از آنان برای معاصران خود ترسیم کرد و نشان داد که اگر به‌قول نیما «قدما به خواب جاودانی رفته‌اند، ولی زمان حاضر است. جان دارد و با ما حرف می‌زند.» پس نویسنده باید برای احتیاجات ملتی که اکنون زنده‌اند چیز بنویسد. «نیما»ی اسلامیه تنها، شاعری نیست که سیمای شعر ایران را دگرگون ساخت، او کسی است که «در چهل‌وچند سالگی‌اش زمزمه کرد: به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده خود را، و در آخرین سروده‌اش خبر داد: این من‌ام مانده به زندان شب تیره که باز، شب همه‌شب، گوش‌به‌زنگ کاروانستانم»، که «دو سال پس از برخاستن نفیر گلوله‌ای به دنیا آمد که به سلطنت پنجاه‌ساله شاهی پایان داد... پنجاه‌سالی که با کشتن امیرکبیر آغاز شد و با حراج ته‌مانده میراث رعایایش به پایان رسید.»
زندگی‌نامه مصدق هم با زمینه زندگی او پیوندی عمیق دارد: «در پاییز هراس‌انگیز سال 1332، گروهی از نظامیان ایران در تالار آیینه قصر سلطنت‌آباد برای محاکمه مردی گرد هم آمده بودند که خود را هنوز نخست‌وزیر قانونی کشور می‌دانست... مردم هنوز از آنچه در پس پرده کودتا گذشته بود خبر نداشتند. باید یک ربع قرن در انتظار می‌ماندند تا کودتاگران کم‌کم زبان به اعتراف بگشایند که بله ما بودیم که در آن روزها چنین‌وچنان کردیم، مشتی را زر دادیم و راه انداختیم تا بشکنند و بکوبند و ما را به مقصود برسانند.» اگر اسلامیه سرگذشت هدایت را نوشته بود، از صادق هدایت هم چهره‌ای دیگر به‌دست می‌داد. شاهدش هم چند سطری که در درآمدِ زندگی‌نامه نیما نوشت: از دورانی که بار قحطی‌ها و بیماری‌ها و بی‌سروسامانی‌ها بر دوش مردم بود، که قربانی‌ها دادند، از آدم‌های عادی کوچه‌وبازار تا روزنامه‌نگاران، نویسندگان و روشنفکران بی‌پناهی که در راه آزادی و یافتن راهی برای برون‌رفت از استعمارزدگی وطن‌شان جان خود را از دست دادند، در زندان‌ها، در برابر جوخه‌های اعدام، به دست آدم‌کشان بی‌نام‌ونشان، یا خزیدن به انزوای ناخواسته و رانده‌شدن به سوی خودکشی در پی خشک‌ماندن کشتگاه و بی‌سودوثمرماندن تدبیرهایشان. چهره‌های درخشانی مثل صوراسرافیل، ملک‌المتکلمین، میرزاکوچک‌خان، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، بهار، دهخدا، دکتر تقی ارانی... و حتی «روشنفکر ظاهرا غیرسیاسی‌ای مثل صادق هدایت» که به‌قول نیما ایران دیگر مثل او را به این زودی‌ها خلق نخواهد کرد، و سرانجام در سرگشتگی از اوضاع ضعیف شد و دست از زندگی کشید. البته بعد از آن‌که عُصاره زندگی‌اش را «قطره‌قطره در گلوی خشک سایه‌اش» ریخت، چنان‌که اسلامیه و بعضی دیگر از نسل او.
پی‌نوشت‌ها:
1. فولاد قلب، زندگی‌نامه دکتر محمد مصدق، مصطفی اسلامیه، انتشارات نیلوفر، چاپ دوم 1389
2. به کجای این شب تیره، زندگی‌نامه نیما یوشیج، مصطفی اسلامیه، انتشارات نیلوفر، چاپ اول 1391
3. یادداشت‌ها، ژوزه ساراماگو، ترجمه مصطفی اسلامیه، نشر نیک، چاپ دوم 1393

گردآوری قطعه‌های پراکنده و کنار هم چیدن لحظه‌های فراموش‌ناشدنی سرگذشت آنان که با تاریخ مردم، با تاریخ هنر و ادبیات پیوند خورده‌اند. مصدق. نیما. حتا ایبسن و استریندبرگ. و اگر اسلامیه هنوز بود، شاید صادق هدایت. مصطفی اسلامیه، روایتگرِ زندگی افرادی «به‌معنای معمولیِ کلمه» نبود. مصدق: شخصیت اسطوره‌واری که از بالاترین قشر اشرافیت قاجار برخاست، به پاریس و نوشاتل رفت، به میان مردم بازگشت و الهام‌بخش اعتماد و آگاهی هزاران آدمی شد که در بن‌بست استعمارزدگی خویش تا «یا مرگ یا مصدق» پیش رفتند. نیما: از نادر شاعران دوران معاصر که به‌شیوه حافظ همه دیده‌ها و تجربه‌های سیاسی و تاریخی دوران خود را در سروده‌هایش گنجاند. از چهره‌های تابناک دورانش که سوای کار کارستان‌اش در پهنه بیکران شعر به‌گفته اخوان ثالث «مردی بود مردستان.» انسانِ سراپا شاعری که هم در زمان اوج‌گیری جنبش جنگلی‌ها تفنگ به دست گرفت و هم در سال‌های سیاه استبداد پهلوی اول آموزگاری کرد، هم منظومه عاشقانه افسانه را سرود و هم تمام رویدادهای سیاسی تلخ را که به تن و جان تجربه کرده بود در نامه‌ها و یادداشت‌ها و شعرهایش بازتاب داد. استریندبرگ و ایبسن: دو چهره مهم و اثرگذار تئاتر مدرن که از سال 1336 با ترجمه دکتر مهدی فروغ از «پدر» و بعدتر «خانه عروسک و اشباح» پایشان به تئاتر ایران باز شد. همان سال‌ها که در کلاس فن بیان دکتر فروغ در اداره هنرهای دراماتیک، اسلامیه با نام و آثار این دو نابغه تئاتر آشنا شده بود. جایی در ضلع شمالی شاه‌آباد نرسیده به خیابان صفی‌علیشاه و میدان بهارستان که به‌نوشته اسلامیه محل رفت‌وآمد و کوشش‌های بزرگان دهه‌های بعدی تئاتر ایران بود -‌کسانی چون عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، رکن‌الدین خسروی، حمید سمندریان و بسیاری دیگر از چهره‌های نامدار تئاتر ایران. ایبسن و استریندبرگ، با تمام اختلافات و تفاوت‌ها در نگاه‌شان به زندگی و جامعه و مسائلش، در نیمه دوم قرن نوزدهم نمایش‌نامه‌هایی نوشتند که تئاتر و ادبیات نمایشی را به‌کلی دگرگون ساخت. آن دو برای نخستین‌بار مضامینی را به صحنه تئاتر کشاندند که تا آن زمان هیچ‌کس جسارت طرح آن را نداشت. اما صادق هدایت: آن‌طور که نزدیکانِ اسلامیه گفته‌اند جز دو چهره دوران‌ساز - مصدق و نیما - اسلامیه دلبسته هدایت نیز بود و شاید اگر فرصتی دست می‌داد زندگی‌نامه‌ دیگری به سبک و سیاقِ «فولاد قلب»1 و «به کجای این شب تیره»2 می‌نوشت. آن‌طور که ژوزه ساراماگو در یادداشت‌هایش می‌نویسد، تمام کلماتی که ما بر زبان می‌آوریم، تمام حرکات و رفتار ما - چه کامل، چه ناقص- هر کدام می‌تواند به‌معنای قطعات پراکنده‌ای از زندگی‌نامه‌ ناخواسته ما باشد تا شاید شاهدی باشند از دوره‌ای که مردان و زنان، نه‌فقط زندگی کرده‌اند بلکه نشانی، حضوری، تأثیری نیز از خود بر جای نهادند که تا امروز باقی مانده است. مصطفی اسلامیه مترجمِ «یادداشت‌ها»3 نیز در تمام زندگی‌نامه‌هایی که نوشت به‌دنبال قطعات پراکنده زندگی آدم‌هایی بود که نشانی از خود بر جا گذاشتند که تا امروز تداوم داشته است. اگر از کارنامه کاری اسلامیه -که از تالیفِ رمان و نمایش‌نامه تا ترجمه نمایش‌نامه‌ها و مقالات و یادداشت‌ها در خود دارد- بگذریم و تنها خطِ زندگی‌نامه‌نویسیِ او را دنبال کنیم، با وجه مستمر و توأم با سماجت نویسنده/روشنفکری مواجه می‌شویم که به برخورد با تاریخ باور دارد و ازاین‌رو به چیدن تکه‌های ناتمامِ زندگی آدم‌های تاریخی و تاریخ‌ساز دست می‌زند. این درست که به‌قول هدایت «تنها مرگ است که دروغ نمی‌گوید و حضور مرگ همه موهومات را نیست‌و‌نابود می‌کند و مرگ است که ما را از فریب‌های زندگی نجات می‌دهد و در ته زندگی اوست که ما را صدا می‌زند و به سوی خود می‌خواند.» نسلِ اسلامیه اما دورانی را سپری کرد که امر سیاسی در آن دوپاره شد و تاریخ یا فرهنگ در جایش نشست و همین امر آنان را به حاشیه راند. اما «امکانِ زندگی اقتضا دارد که وهمِ مردن (از هر سنخ) و ترس از مرده‌ها را از خود دور کنیم. باید فراموششان کرد وگرنه دچار جنون خواهیم شد.» گفتن، دیگر حکایت وجود نیست: حکایت عدم است. در این وضعیت است که بعضی نفرات از این نسل، با نیاز به نوشتن، همان «وظیفه اجباری نوشتن» خود را به درون جامعه پرتاب می‌کنند و با اتصال به تاریخ به‌نوعی پای سیاست را به میان می‌کشند، آنجاکه مخاطب با خوانشِ متفاوت از متن، نسبت‌هایی با وضعیت موجود را شناسایی می‌کند. القصه، مصدق، نیما، ساراماگو، ایبسن و استریندبرگ، بعضی نفراتِ اسلامیه بودند که او درباره‌شان نوشت چون دلبستگی‌اش به آنها تا سالیان بسیار بر دوام ماند و او را به نوشتن از آنها واداشت. اسلامیه با نوشتن زندگی‌نامه مصدق و نیما پرتره‌ای تمام‌وکمال از آنان برای معاصران خود ترسیم کرد و نشان داد که اگر به‌قول نیما «قدما به خواب جاودانی رفته‌اند، ولی زمان حاضر است. جان دارد و با ما حرف می‌زند.» پس نویسنده باید برای احتیاجات ملتی که اکنون زنده‌اند چیز بنویسد. «نیما»ی اسلامیه تنها، شاعری نیست که سیمای شعر ایران را دگرگون ساخت، او کسی است که «در چهل‌وچند سالگی‌اش زمزمه کرد: به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده خود را، و در آخرین سروده‌اش خبر داد: این من‌ام مانده به زندان شب تیره که باز، شب همه‌شب، گوش‌به‌زنگ کاروانستانم»، که «دو سال پس از برخاستن نفیر گلوله‌ای به دنیا آمد که به سلطنت پنجاه‌ساله شاهی پایان داد... پنجاه‌سالی که با کشتن امیرکبیر آغاز شد و با حراج ته‌مانده میراث رعایایش به پایان رسید.»
زندگی‌نامه مصدق هم با زمینه زندگی او پیوندی عمیق دارد: «در پاییز هراس‌انگیز سال 1332، گروهی از نظامیان ایران در تالار آیینه قصر سلطنت‌آباد برای محاکمه مردی گرد هم آمده بودند که خود را هنوز نخست‌وزیر قانونی کشور می‌دانست... مردم هنوز از آنچه در پس پرده کودتا گذشته بود خبر نداشتند. باید یک ربع قرن در انتظار می‌ماندند تا کودتاگران کم‌کم زبان به اعتراف بگشایند که بله ما بودیم که در آن روزها چنین‌وچنان کردیم، مشتی را زر دادیم و راه انداختیم تا بشکنند و بکوبند و ما را به مقصود برسانند.» اگر اسلامیه سرگذشت هدایت را نوشته بود، از صادق هدایت هم چهره‌ای دیگر به‌دست می‌داد. شاهدش هم چند سطری که در درآمدِ زندگی‌نامه نیما نوشت: از دورانی که بار قحطی‌ها و بیماری‌ها و بی‌سروسامانی‌ها بر دوش مردم بود، که قربانی‌ها دادند، از آدم‌های عادی کوچه‌وبازار تا روزنامه‌نگاران، نویسندگان و روشنفکران بی‌پناهی که در راه آزادی و یافتن راهی برای برون‌رفت از استعمارزدگی وطن‌شان جان خود را از دست دادند، در زندان‌ها، در برابر جوخه‌های اعدام، به دست آدم‌کشان بی‌نام‌ونشان، یا خزیدن به انزوای ناخواسته و رانده‌شدن به سوی خودکشی در پی خشک‌ماندن کشتگاه و بی‌سودوثمرماندن تدبیرهایشان. چهره‌های درخشانی مثل صوراسرافیل، ملک‌المتکلمین، میرزاکوچک‌خان، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، بهار، دهخدا، دکتر تقی ارانی... و حتی «روشنفکر ظاهرا غیرسیاسی‌ای مثل صادق هدایت» که به‌قول نیما ایران دیگر مثل او را به این زودی‌ها خلق نخواهد کرد، و سرانجام در سرگشتگی از اوضاع ضعیف شد و دست از زندگی کشید. البته بعد از آن‌که عُصاره زندگی‌اش را «قطره‌قطره در گلوی خشک سایه‌اش» ریخت، چنان‌که اسلامیه و بعضی دیگر از نسل او.
پی‌نوشت‌ها:
1. فولاد قلب، زندگی‌نامه دکتر محمد مصدق، مصطفی اسلامیه، انتشارات نیلوفر، چاپ دوم 1389
2. به کجای این شب تیره، زندگی‌نامه نیما یوشیج، مصطفی اسلامیه، انتشارات نیلوفر، چاپ اول 1391
3. یادداشت‌ها، ژوزه ساراماگو، ترجمه مصطفی اسلامیه، نشر نیک، چاپ دوم 1393

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.