حضور در آینه پریشان
جواد طوسی
یک هفته از جشنواره فیلم فجر را پشتسر گذاشتیم و سه روز دیگر، تبِ این شوروحال میخوابد، باز سینما به همان پیله یکنواخت و سرد خود فرو میرود. این خودش بحث جداگانهای را میطلبد که آیا در شرایط کنونی میتوان این گرما و استقبال 10، 12 روزه را به دیگر ایام سال تعمیم داد، یا اساسا جامعه ما در حوزههای مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، گرایش غریبی به شور دارد؟ از مجموعه فیلمهای دیدهشده، تنها دو، سه فیلم خوب و نسبتاخوب داشتهایم و الباقی، فیلمهای متوسط و ضعیفی هستند که ما را با قصه و دنیا و آدمهایشان درگیر نمیکنند و زود از یادمان میروند. آنچه در اغلب فیلمها دیده میشود، بلاتکلیفی و عدم انسجام است. بعضی از طرحها و ایدههای خوب با اجرای ضعیف و کمآوردن فیلمساز در مرحله ساخت، حرام شدهاند. مشکل جدی دیگر، فقدان دیدگاه و جهانبینی در شمار قابلتوجهی از فیلمها (بهویژه آثار فیلمسازان جوان) است. منظورم از دیدگاه، گرایشات متعصبانه ایدئولوژیک، شعارزدگی و تحمیلکردن پیام به مخاطب نیست. قضیه را خیلی سادهتر میبینم. یک هنرمند میتواند با نگاهی انسانی و آزاداندیشانه و تکیه بر پایههای اخلاقی (اخلاق نه با نشانههای فرمالیستی عقیدتی و لحن و ادبیاتِ سیاستزده) دیدگاه قرص و محکم داشته باشد. برای فیلمساز صاحب اندیشه در این جامعه ملتهب و از اصل دورافتاده، عکسبرداری از واقعیتهای تلخ و نمایش صرفِ انسانهای مطرود و نکبتزده و هویتباخته، فضیلت نیست. اینچنین کاری را یک کلیپ یا pm در تلگرام یا مطالب و گزارشهای خبری نشریات و یک برنامه تلویزیونی و... حتی دردودلها و تخلیهکردن یک راننده تاکسی و مسافرش انجام میدهد. آدم صاحب دیدگاه در کنار پرداختن به معضلات و نمایش واقعیات اجتماعی و خطوط انحرافی یک جامعه و مجاری تصمیمگیرنده و طبقات و اقشار مطرح و تأثیرگذارش، قدرت انتخاب و موضعگیری و ارائه طریق دارد. حتی فارغ از این سمتوسوی اجتماعی، یک فیلمساز فرمالیست شخصیساز که جزء طرفداران «هنر برای هنر» است نیز برای آنکه بتواند نتیجه کارش را ببیند و مخاطب موردنظر خود را بهدرستی شناسایی کند، باید برپایه سلایق و علایقش دیدگاه مشخصی داشته باشد. از میان فیلمهایی که تاکنون دیدهام، «ابد و یک روز» ساخته فیلمساز جوان، سعید روستایی، در کنار پرداختن به یک خانواده شلوغ از طبقه فرودست جامعه، تصویری متفاوت از واقعگرایی اجتماعی ارائه میدهد و نهایتا در دلتلخیها و بختکزدگیها، به نقطهای از انتخاب و پیشنهاد انسانی میرسد. «من» ساخته دیگر فیلمساز جوان، سهیل بیرقی، از همان فیلمهای عقیم و بیخطوخطوطی است که میخواهد با ساندیدن از تناقضات موجود در یک شخصیت محوری زن (آذر با بازی خوب لیلا حاتمی) که انحطاط و کاسبکاری را با تکمضرابهای هنرمندانه به نمایش میگذارد، تصویری ناتورالیستی از جامعه معاصر فعلی داشته باشد. ولی نمایش صرفِ این انسان بیمار، فاقد دستاورد عمیق اجتماعی است. از آنسو ابراهیمخان حاتمیکیا را داریم که دیدگاه و موضع اصولگرایش را حفظ کرده. هنوز برای او بعد از «آژانس شیشهای»، «موج مرده» و «به نام پدر»، مرغ یک پا دارد. انسان پایبند به اصول و جداافتاده او با اتکا به خالق خود شعار میدهد، مردمشناسی را از زاویه خود و دیگری و خانواده را با نگاهی سنتی و ایدئولوژیک تعریف و معنا میکند و در انتها این توقع را دارد که ما او را بهعنوان یک قهرمان اسطورهای بپذیریم و باور داشته باشیم و برایش مرثیهسرایی کنیم. فصل خوب اجراشده پایانی در داخل تونل، چنین تصویر پرکنتراستی دارد. خلاصه که حاتمیکیای این زمانه، حکایت غریبی است. آنسوی دیگر مانی حقیقی را در «اژدها وارد میشود» میبینیم که تصویری قالبی از یک سینمای روشنفکرانه متکی به فرم و مبتنیبر روایتپردازی غیرخطی ارائه میدهد. او هم از منظری دیگر میخواهد با لوکیشنهای بکر و نورپردازی و فیلمبرداری چشمگیر هومن بهمنش و موسیقی شنیدنی و سینمایی کریستف رضاعی و کلاژ واقعیت و تخیل و مستندگرایی، به بیان و اجرائی سوررئال و درعینحال مرعوبکننده برسد و ما را آچمز کند تا در وضعیتی کاملا انفعالی در برابرش سر تعظیم فرود آوریم و او هم سرمستانه به ریشمان بخندد. منتها باید اعتراف کنم که مانی حقیقی در کارش و استفاده ابزاری از آدمهایی چون صادق زیباکلام و سعید حجاریان و حتی مادر گرامیاش، اوستا شده است. این بود گزارش کوتاه و تلگرافی ما از اوضاع و احوال جشنواره فیلم فجر امسال، تا این روزهایی که پشتسر گذاشتیم؛ باقی بقایتان.
یک هفته از جشنواره فیلم فجر را پشتسر گذاشتیم و سه روز دیگر، تبِ این شوروحال میخوابد، باز سینما به همان پیله یکنواخت و سرد خود فرو میرود. این خودش بحث جداگانهای را میطلبد که آیا در شرایط کنونی میتوان این گرما و استقبال 10، 12 روزه را به دیگر ایام سال تعمیم داد، یا اساسا جامعه ما در حوزههای مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، گرایش غریبی به شور دارد؟ از مجموعه فیلمهای دیدهشده، تنها دو، سه فیلم خوب و نسبتاخوب داشتهایم و الباقی، فیلمهای متوسط و ضعیفی هستند که ما را با قصه و دنیا و آدمهایشان درگیر نمیکنند و زود از یادمان میروند. آنچه در اغلب فیلمها دیده میشود، بلاتکلیفی و عدم انسجام است. بعضی از طرحها و ایدههای خوب با اجرای ضعیف و کمآوردن فیلمساز در مرحله ساخت، حرام شدهاند. مشکل جدی دیگر، فقدان دیدگاه و جهانبینی در شمار قابلتوجهی از فیلمها (بهویژه آثار فیلمسازان جوان) است. منظورم از دیدگاه، گرایشات متعصبانه ایدئولوژیک، شعارزدگی و تحمیلکردن پیام به مخاطب نیست. قضیه را خیلی سادهتر میبینم. یک هنرمند میتواند با نگاهی انسانی و آزاداندیشانه و تکیه بر پایههای اخلاقی (اخلاق نه با نشانههای فرمالیستی عقیدتی و لحن و ادبیاتِ سیاستزده) دیدگاه قرص و محکم داشته باشد. برای فیلمساز صاحب اندیشه در این جامعه ملتهب و از اصل دورافتاده، عکسبرداری از واقعیتهای تلخ و نمایش صرفِ انسانهای مطرود و نکبتزده و هویتباخته، فضیلت نیست. اینچنین کاری را یک کلیپ یا pm در تلگرام یا مطالب و گزارشهای خبری نشریات و یک برنامه تلویزیونی و... حتی دردودلها و تخلیهکردن یک راننده تاکسی و مسافرش انجام میدهد. آدم صاحب دیدگاه در کنار پرداختن به معضلات و نمایش واقعیات اجتماعی و خطوط انحرافی یک جامعه و مجاری تصمیمگیرنده و طبقات و اقشار مطرح و تأثیرگذارش، قدرت انتخاب و موضعگیری و ارائه طریق دارد. حتی فارغ از این سمتوسوی اجتماعی، یک فیلمساز فرمالیست شخصیساز که جزء طرفداران «هنر برای هنر» است نیز برای آنکه بتواند نتیجه کارش را ببیند و مخاطب موردنظر خود را بهدرستی شناسایی کند، باید برپایه سلایق و علایقش دیدگاه مشخصی داشته باشد. از میان فیلمهایی که تاکنون دیدهام، «ابد و یک روز» ساخته فیلمساز جوان، سعید روستایی، در کنار پرداختن به یک خانواده شلوغ از طبقه فرودست جامعه، تصویری متفاوت از واقعگرایی اجتماعی ارائه میدهد و نهایتا در دلتلخیها و بختکزدگیها، به نقطهای از انتخاب و پیشنهاد انسانی میرسد. «من» ساخته دیگر فیلمساز جوان، سهیل بیرقی، از همان فیلمهای عقیم و بیخطوخطوطی است که میخواهد با ساندیدن از تناقضات موجود در یک شخصیت محوری زن (آذر با بازی خوب لیلا حاتمی) که انحطاط و کاسبکاری را با تکمضرابهای هنرمندانه به نمایش میگذارد، تصویری ناتورالیستی از جامعه معاصر فعلی داشته باشد. ولی نمایش صرفِ این انسان بیمار، فاقد دستاورد عمیق اجتماعی است. از آنسو ابراهیمخان حاتمیکیا را داریم که دیدگاه و موضع اصولگرایش را حفظ کرده. هنوز برای او بعد از «آژانس شیشهای»، «موج مرده» و «به نام پدر»، مرغ یک پا دارد. انسان پایبند به اصول و جداافتاده او با اتکا به خالق خود شعار میدهد، مردمشناسی را از زاویه خود و دیگری و خانواده را با نگاهی سنتی و ایدئولوژیک تعریف و معنا میکند و در انتها این توقع را دارد که ما او را بهعنوان یک قهرمان اسطورهای بپذیریم و باور داشته باشیم و برایش مرثیهسرایی کنیم. فصل خوب اجراشده پایانی در داخل تونل، چنین تصویر پرکنتراستی دارد. خلاصه که حاتمیکیای این زمانه، حکایت غریبی است. آنسوی دیگر مانی حقیقی را در «اژدها وارد میشود» میبینیم که تصویری قالبی از یک سینمای روشنفکرانه متکی به فرم و مبتنیبر روایتپردازی غیرخطی ارائه میدهد. او هم از منظری دیگر میخواهد با لوکیشنهای بکر و نورپردازی و فیلمبرداری چشمگیر هومن بهمنش و موسیقی شنیدنی و سینمایی کریستف رضاعی و کلاژ واقعیت و تخیل و مستندگرایی، به بیان و اجرائی سوررئال و درعینحال مرعوبکننده برسد و ما را آچمز کند تا در وضعیتی کاملا انفعالی در برابرش سر تعظیم فرود آوریم و او هم سرمستانه به ریشمان بخندد. منتها باید اعتراف کنم که مانی حقیقی در کارش و استفاده ابزاری از آدمهایی چون صادق زیباکلام و سعید حجاریان و حتی مادر گرامیاش، اوستا شده است. این بود گزارش کوتاه و تلگرافی ما از اوضاع و احوال جشنواره فیلم فجر امسال، تا این روزهایی که پشتسر گذاشتیم؛ باقی بقایتان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.