|

نگاهی به «پیرزن جوانی که خواهر من بود»

تیسه‌گردی‌های یک سیزیف

«پیرزن جوانی که خواهر من بود»، آخرین اثر منتشرشده صمد طاهری، رمان کوتاهی‌ است که در آبادان و شیراز می‌گذرد؛ از شط بهمنشیر، سلویج شرکت نفت، لین 23 سده و کانون پرورش فکری آبادان تا عادل‌آباد شیراز و دروازه کازرون. روایتی تلخ از پرویز که نقل آن زیر زبان به شیرینی می‌زند.

تیسه‌گردی‌های یک سیزیف

شیما شرافتی: «پیرزن جوانی که خواهر من بود»، آخرین اثر منتشرشده صمد طاهری، رمان کوتاهی‌ است که در آبادان و شیراز می‌گذرد؛ از شط بهمنشیر، سلویج شرکت نفت، لین 23 سده و کانون پرورش فکری آبادان تا عادل‌آباد شیراز و دروازه کازرون. روایتی تلخ از پرویز که نقل آن زیر زبان به شیرینی می‌زند.

«پرویز» راوی داستان، در این اثر انگار یک الگوی واحد را با اطرافیان خود در بازه زمانی نسبتا بلندی تجربه می‌کند. موقعیت جغرافیایی و تاریخی رخدادها دچار تغییر می‌شود، اما او چرخه همیشگی سیزیف‌وارش را با دایره ثابت از اطرافیان، در مکان و زمان دیگر دوباره و چندباره از سر می‌گذراند. و هر‌بار به‌واسطه غلتیدن سنگ -رخدادهای همیشگیِ تکراری- به نقطه اول، یکی از همین اطرافیان دیرآشنای پرویز زیر گرفته می‌شود.

 پرویز در گریز از ناکامی، شاید برای جبران استعدادهای نداشته‌اش به ترفندهایی دست می‌زند که به زعم خود او از زیرکی و هوش ذاتی‌اش نشئت می‌گیرد. اما آنچه او هوش و فراست می‌انگارد، در نگاه اکثر قریب به اتفاق اطرافیانش چیزی جز حیله و فریب نیست، خصوصا که خود نیز به آن اذعان دارد: «وروره، دلم می‌خواد تو همه‌چی موفق بشم. پولدار بشم. بعد همه اونایی رو که دستم می‌اندازند یکی‌یکی مثل سوسک زیر پام له کنم». از همین رو عجیب نیست که سایه نارسیسم راوی برای اطرافیان او تباهی، سیه‌روزی و بداقبالی را رقم می‌زند.

این رمان کوتاه که در 10 فصل پیش ‌می‌رود، گویی کمابیش چهار دهه از زندگی پرویز را در سیر خطیِ آمیخته به تداعی‌ها و فلش‌بک‌ها نقل می‌کند. شاکله اصلی روایت سرراست است، با‌این‌‌حال نویسنده شگردی را در شخصیت راوی وارد می‌کند که به موجب آن سویه‌هایی از جریان سیال روایت چاشنی داستان می‌شود. 

نقش «وروره جادو» و حضور آن در خواب و بیداری پرویز، از سطر اول داستان بار قابل‌اعتنایی از این شگرد را به دوش می‌کشد: «صدیقه پیرزن جوانی بود و خواهر من بود. او وِروِره جادو و زشت‌ترین دخترِ دنیا بود. وروره جادویی که شب‌ها توی خوابم می‌آمد، خیلی خوشگل بود. اسمش هم صدیقه بود، اما خواهر من نبود». 

از همین سطر اول ته‌رنگی از نوعی دوگانگی در داستان مطرح می‌شود و به تدریج شِمای دقیق‌تری از آن در طول روایت شکل می‌گیرد. گرچه ابهام و ایهام وروره جادو در پایان داستان، به‌تمامی روشن و مرتفع نمی‌شود، از تعریف اولیه‌ای که راوی از آن دارد خارج نمی‌زند: «مثل پیرزن‌های جادوگری که توی قصه‌های ننه‌ام بود و او بهشان می‌گفت وروره جادو». 

از جنبه‌های دیگری که در طرح‌ریزی فصل‌ها دیده می‌شود، همان چرخه سیزیف‌وار است که در تقدم و تأخر فصل‌ها، گاه به نقطه پیشین و متقدم‌تر ماجرا می‌رود و مجددا در فصل بعد به زمان حال بازمی‌گردد. پشتِ این ظاهرِ اندک به‌هم‌ریخته زمانی و مکانی داستان اما همان مسیر کلی رو به جلو حفظ می‌شود. هرقدر هم که این مسیر، در یک دور باطل و چرخه شاید مقدر و تغییرناپذیر افتاده باشد.

یکی از وجوه قابل‌توجه این اثر، زبان داستان، عبارت‌ها و ترکیب‌های واژگانی به‌کار‌رفته در آن است، جنبه‌ای که در آثار متأخر ادبیات داستانی تألیفی، شوربختانه بسیار متداول است که سهل‌انگارانه و خام‌دستانه پیاده شود. نویسنده در این اثر گرچه مستقیما لهجه خطه خوزستان را به کار نبسته و از ساختار زبان معیار خارج نمی‌زند، اما هویت بومی روایتش را قویا حفظ کرده، با رنگ و لعابی که از قِیل همین ساختار بومی زبان به مکان‌ها و کاراکترهای داستانی‌اش داده، پختگی و قوام درخوری را به شخصیت‌پردازی و فضاسازی روایت می‌دهد. بی‌آنکه مخاطب ناآشنا به آن اقلیم و زبان، از درک ماجرا جا بماند، یا خود را نسبت به این زبان، غریب  و در فاصله ببیند.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.