|

در غیاب تصاویر سینمایی

کامیار محسنین

سینما برای آنکه موجودیت بیابد، نه الزامی به وجود قصه دارد و نه الزامی به وجود صدا. نخستین تجربه مرعوب‌کننده تماشاگران در پایان قرن نوزدهم چیزی نیست جز نمایی ثابت از ورود قطار و خروج مسافران از ایستگاه؛ تصویری که در آن زمان، امکان تفوق بر مخاطبی را دارد که تا‌به‌حال تصاویر متحرک را ندیده است. بنیان خلق تصاویر سینمایی و بهره‌گیری از قدرت تأثیرگذاری آن بر مخاطبان، همچنان، کارایی خود را حفظ کرده، اما در دنیایی که بر مدار قصه‌گویی و افسانه‌پردازی برای مردم دنیا می‌چرخد و از سینما کارخانه‌ای برای بازنمایی ادبار یا رؤیا می‌سازد، مجالی برای تحقق چنین آثاری کمتروکمتر می‌شود. اما در دهه‌های اخیر، هرچند با رویکردی غریب، همواره فیلم‌سازانی چون گادفری رجیو («زندگی بدون توازن»)، ران فریک («برکت») و یان آرتوس برتران («خانه» و «انسان») بوده‌اند که تماشاگران را با خلق تصاویری جادویی و تقطیع نماهایی دیدنی به یکدیگر مسحور کنند و در لذت غرقه کنند. حتی اگر این فیلم‌ها در زمره عناوین محبوب این نگارنده نباشند، بر این نکته اساسی صحه می‌گذارند که بنیان اثری سینمایی چیزی جز تصویر سینمایی نبوده است و نیست.
به‌همین‌دلیل، اقتباس‌های پرتعداد از آثار شکسپیر، در دوره‌های مختلف در تمام جهان، گاه به خلق شاهکار انجامیده و گاه به ورطه فاجعه فروغلتیده است. در قید کلام، کنش و رخدادهای مشخص، این تصاویری سینمایی هستند که هربار اقتباسی را به شاهکاری متفاوت بدل کرده‌اند. برای نمونه، آنچه کارل تئودور درایر به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از ترکیب‌بندی رنگ با بهره‌گیری از کتیبه‌های کهن آنگلوساکسون به آن اشاره می‌کند، «هنری پنجم» لارنس الیویر را به مرزهایی فراتر از اقتباس‌های دیگر سوق می‌دهد یا «هملت» گریگوری کوزینتسف، با تکیه بر نمایش کاخی پوسیده و روبه‌زوال، دیگر به‌هیچ‌رو، اهمیت مشروعیت سلطنت را به ذهن مخاطب متبادر نمی‌کند. این‌همه از دل تصاویر می‌آید و شاید مهم‌ترین قابلیت سینما را همواره خاطرنشان می‌کند.
مشکل امروز سینمای ما، در بسیاری از فیلم‌ها، از باوری همگانی سر برمی‌آورد که سینما را به متنی نگاشته روی کاغذ تقلیل می‌دهد و تمام شوربختی‌ها را به ضعف فیلم‌نامه‌نویس نسبت می‌دهد. مشکل این است که حتی بسیاری از فیلم‌نامه‌نویسان هم بر این آتش می‌دمند و هیچ‌کس اشاره نمی‌کند که در بسیاری موارد، انگاره‌ای دیداری برای خلق اثری سینمایی وجود ندارد. پس فرایند تولید فیلم، در غالب موارد، به تصویب فیلم‌نامه و جلب سرمایه‌گذار و تصویرسازی‌هایی ابتدایی- و فاقد ارزش سینمایی- برای متنی مکتوب تبدیل می‌شود؛ تصویرسازی‌هایی که غالبا توان آن را ندارند که ضربه‌ای به بیننده وارد کنند و او را تحت‌تأثیر قرار دهند. نتیجه به شکل معمول می‌شود نمایش‌نامه‌ای رادیویی که تصاویری آنها را همراهی می‌کنند؛ تصاویری که چیزی فراتر از آنچه را که می‌شنویم، به‌همراه ندارند. به نظر می‌رسد تقویت ملاحظات حمایتی و نظارتی از یک‌سو و راه آسان تبدیل نقد سینمایی به ذکر نکاتی در باب فرمول‌های درام و دستورالعمل‌های داستان‌نویسی از سوی دیگر، به فیلم‌نامه ارزشی فراتر از خلق تصاویر سینمایی بخشیده است.
شاید به‌همین‌دلیل بهتر باشد که در این مقطع به آثاری چون «دونده» و «خانه دوست کجاست؟» رجعتی کنیم و ببینیم سینمای نوین ایران با کدامین تصاویر دنیایی را مجذوب خود کرد. شاید اشتیاق بیش‌ازحد تماشاگران و حتی مسئولان به تماشای فیلم‌های قصه‌گوی آمریکایی و رزمی هنگ‌کنگی و همچنین نادیده‌انگاری مدام اهمیت سینمای ایران در مجامع جهانی، مسببی شده است که همه سنت‌های سینمایی را از خاطر ببریم؛ سنت‌هایی که امروز سینمای پیشرو کشورهایی چون ترکیه و رومانی از خاستگاه‌های آن برمی‌آیند. شاید به‌همین‌دلیل بهتر باشد که نماهای پایانی «بچه‌های آسمان» را به تماشا بنشینیم که معجزه‌ای فراتر از کلماتی محبوس در صفحات فیلم‌نامه را بر پرده بازتابانیده‌اند. در چنین وضع و اوضاعی، انعکاس هر تصویر سینمایی در چشمان تماشاگر ارزشی صدچندان دارد؛ ارزشی که می‌تواند راه‌هایی نو را به سینمای آینده ایران بنمایاند.
*این ستون از این به‌بعد، هر شنبه منتشر می‌شود.

سینما برای آنکه موجودیت بیابد، نه الزامی به وجود قصه دارد و نه الزامی به وجود صدا. نخستین تجربه مرعوب‌کننده تماشاگران در پایان قرن نوزدهم چیزی نیست جز نمایی ثابت از ورود قطار و خروج مسافران از ایستگاه؛ تصویری که در آن زمان، امکان تفوق بر مخاطبی را دارد که تا‌به‌حال تصاویر متحرک را ندیده است. بنیان خلق تصاویر سینمایی و بهره‌گیری از قدرت تأثیرگذاری آن بر مخاطبان، همچنان، کارایی خود را حفظ کرده، اما در دنیایی که بر مدار قصه‌گویی و افسانه‌پردازی برای مردم دنیا می‌چرخد و از سینما کارخانه‌ای برای بازنمایی ادبار یا رؤیا می‌سازد، مجالی برای تحقق چنین آثاری کمتروکمتر می‌شود. اما در دهه‌های اخیر، هرچند با رویکردی غریب، همواره فیلم‌سازانی چون گادفری رجیو («زندگی بدون توازن»)، ران فریک («برکت») و یان آرتوس برتران («خانه» و «انسان») بوده‌اند که تماشاگران را با خلق تصاویری جادویی و تقطیع نماهایی دیدنی به یکدیگر مسحور کنند و در لذت غرقه کنند. حتی اگر این فیلم‌ها در زمره عناوین محبوب این نگارنده نباشند، بر این نکته اساسی صحه می‌گذارند که بنیان اثری سینمایی چیزی جز تصویر سینمایی نبوده است و نیست.
به‌همین‌دلیل، اقتباس‌های پرتعداد از آثار شکسپیر، در دوره‌های مختلف در تمام جهان، گاه به خلق شاهکار انجامیده و گاه به ورطه فاجعه فروغلتیده است. در قید کلام، کنش و رخدادهای مشخص، این تصاویری سینمایی هستند که هربار اقتباسی را به شاهکاری متفاوت بدل کرده‌اند. برای نمونه، آنچه کارل تئودور درایر به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از ترکیب‌بندی رنگ با بهره‌گیری از کتیبه‌های کهن آنگلوساکسون به آن اشاره می‌کند، «هنری پنجم» لارنس الیویر را به مرزهایی فراتر از اقتباس‌های دیگر سوق می‌دهد یا «هملت» گریگوری کوزینتسف، با تکیه بر نمایش کاخی پوسیده و روبه‌زوال، دیگر به‌هیچ‌رو، اهمیت مشروعیت سلطنت را به ذهن مخاطب متبادر نمی‌کند. این‌همه از دل تصاویر می‌آید و شاید مهم‌ترین قابلیت سینما را همواره خاطرنشان می‌کند.
مشکل امروز سینمای ما، در بسیاری از فیلم‌ها، از باوری همگانی سر برمی‌آورد که سینما را به متنی نگاشته روی کاغذ تقلیل می‌دهد و تمام شوربختی‌ها را به ضعف فیلم‌نامه‌نویس نسبت می‌دهد. مشکل این است که حتی بسیاری از فیلم‌نامه‌نویسان هم بر این آتش می‌دمند و هیچ‌کس اشاره نمی‌کند که در بسیاری موارد، انگاره‌ای دیداری برای خلق اثری سینمایی وجود ندارد. پس فرایند تولید فیلم، در غالب موارد، به تصویب فیلم‌نامه و جلب سرمایه‌گذار و تصویرسازی‌هایی ابتدایی- و فاقد ارزش سینمایی- برای متنی مکتوب تبدیل می‌شود؛ تصویرسازی‌هایی که غالبا توان آن را ندارند که ضربه‌ای به بیننده وارد کنند و او را تحت‌تأثیر قرار دهند. نتیجه به شکل معمول می‌شود نمایش‌نامه‌ای رادیویی که تصاویری آنها را همراهی می‌کنند؛ تصاویری که چیزی فراتر از آنچه را که می‌شنویم، به‌همراه ندارند. به نظر می‌رسد تقویت ملاحظات حمایتی و نظارتی از یک‌سو و راه آسان تبدیل نقد سینمایی به ذکر نکاتی در باب فرمول‌های درام و دستورالعمل‌های داستان‌نویسی از سوی دیگر، به فیلم‌نامه ارزشی فراتر از خلق تصاویر سینمایی بخشیده است.
شاید به‌همین‌دلیل بهتر باشد که در این مقطع به آثاری چون «دونده» و «خانه دوست کجاست؟» رجعتی کنیم و ببینیم سینمای نوین ایران با کدامین تصاویر دنیایی را مجذوب خود کرد. شاید اشتیاق بیش‌ازحد تماشاگران و حتی مسئولان به تماشای فیلم‌های قصه‌گوی آمریکایی و رزمی هنگ‌کنگی و همچنین نادیده‌انگاری مدام اهمیت سینمای ایران در مجامع جهانی، مسببی شده است که همه سنت‌های سینمایی را از خاطر ببریم؛ سنت‌هایی که امروز سینمای پیشرو کشورهایی چون ترکیه و رومانی از خاستگاه‌های آن برمی‌آیند. شاید به‌همین‌دلیل بهتر باشد که نماهای پایانی «بچه‌های آسمان» را به تماشا بنشینیم که معجزه‌ای فراتر از کلماتی محبوس در صفحات فیلم‌نامه را بر پرده بازتابانیده‌اند. در چنین وضع و اوضاعی، انعکاس هر تصویر سینمایی در چشمان تماشاگر ارزشی صدچندان دارد؛ ارزشی که می‌تواند راه‌هایی نو را به سینمای آینده ایران بنمایاند.
*این ستون از این به‌بعد، هر شنبه منتشر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.