|

گفت‌وگو با فرح اصولی به بهانه نمایشگاه «فضیلت زخمی»

به همه‌چیز 2بار نگاه کنیم

سحر آزاد

مینیاتورها هنوز از دنیای فرح اصولی جدا نشده‌اند. او از معدود نقاشان معاصری است که با بهره از مینیاتور آثاری با حال‌وهوای امروز خلق می‌کند. او در تازه‌ترین نمایشگاهش که با عنوان «فضیلت زخمی» در گالری دستان 2 برگزار شد، ترکیبی از مینیاتور، تذهیب و تصاویری از فرانسیس گویا، پیترپال روبنس، فرانجلیکو، رضا عباسی، لئوناردو داوینچی و... را به نمایش گذاشت که میانه قاب‌ها را با استفاده از مینیاتور نقاشی‌شده و اسلحه‌ها یا آلت‌های قتاله به‌ عنوان عناصر تذهیب، همراه با اشعاری از فروغ فرخزاد و شاملو در اطراف نقاشی‌ها، تزیین کرده بود. در کنار تابلوها عکس‌هایی نیز که از آنها استفاده شده بود، چسبانده شده بودند، مانند عکسی از اعدام ویت کونگ، اثر ادی آدامز که در تابلوی اصولی «ادی، احمد و من» نام گرفته است. ویژگی تمام این تصویرها، خشونتی است که در آنها نمایش داده شده است؛ خشونتی که در چند سال گذشته در منطقه خاورمیانه شدت گرفته و فرح اصولی نه‌تنها در استیتمنت نمایشگاه، بلکه در جلسه نقد و بررسی آثارش که چندی قبل برگزار شد، به آن اشاره کرد. با او درباره این نمایشگاه صحبت کردیم،

شما در استیتمنت نمایشگاه عنوان کرده بودید، رسانه‌های بسته‌بندی‌شده یا اخبار پاک‌سازی‌شده ظاهر فریبنده‌ای دارند و عمق اتفاقاتی را که درحال روی‌دادن است، نشان نمی‌دهند. به نظرتان عمق ماجرا چیست، چه بخشی‌هایی از آن نشان داده نمی‌شود و آنچه که باید نشان داده شود، چیست؟
ببینید همه ما می‌خواهیم به حقایقی دست پیدا کنیم که فکر خیال‌پردازانه‌ای است. ما خیلی مشکل می‌توانیم به همه حقیقت دست پیدا کنیم. واقعیت این است که دولت‌ها رسانه‌ها را کنترل می‌کنند؛ یعنی رسانه‌های هر کشور تحت‌ تأثیر مسائل اقتصادی، دولتی و... هستند. در کشورهای دموکرات، رسانه‌ها آزادترند و باید دید در یک کشور چه دولتی کنترل امور را در دست دارد. اگر دموکراسی برقرار است و رسانه‌ها آزاد هستند، باید دید مسائل اقتصادی چقدر روی انعکاس خبرها تأثیر می‌گذارد. پس هیچ موقع رسانه‌ها نمی‌توانند واقعی باشند و همیشه تحت‌تأثیر مسائلی هستند، اما رسانه‌ها این شانس را دارند، حقیقت را آن‌جور که دلشان می‌خواهد عنوان کنند. چند سال قبل عکسی منتشر شد که دو سرباز آمریکایی در دو طرف سرباز عراقی قرار دارند، یکی از آنها قمقمه آب و دیگری اسلحه‌ای روی پیشانی او قرار داده بود. این عکس در سه لت نمایش داده شده بود که در یکی سربازی که اسلحه دارد، حذف شده بود و نشان می‌داد سرباز دیگری درحال آب‌دادن به سرباز عراقی است. در یکی از لته‌ها هم فقط اسلحه روی پیشانی سرباز عراقی بود؛ درحالی‌که در واقعیت، هر دو اتفاق روی می‌داد. پس خیلی راحت می‌توان یک معنای متضاد از یک واقعیت واحد استخراج کرد، اما چقدر می‌توان به آن اعتماد کرد و قرار است چه تأثیری بگذارند؟ یک موقع برخی خبرها خیلی بزرگ می‌شوند و خبرهایی در کنار آنها کم‌اهمیت جلوه می‌کنند، اما ممکن است آن خبر، کم اهمیت‌تر از خبر بزرگ‌ نباشد. شیوه نگارش، شیوه عکاسی، چینش خبر در صفحه و زمان نمایش آن در شبکه تلویزیونی نقش بزرگی بازی می‌کند. البته معنی اینها چنین نیست که بگویم به همه‌چیز بی‌اعتماد باشیم، اما بیشتر می‌خواستم بگویم به همه‌چیز دوبار نگاه کنیم. با خودمان فکر کنیم این خبر یا تصویری که می‌بینیم اگر خوب ارائه شده، همین‌قدر خوب است؟ یک شاهد منفعل نباشیم که وقتی هر اطلاعاتی به سمت ما سرازیر می‌شود، آن اطلاعات را بدون اینکه به آن فکر کنیم، همان‌جور بپذیریم. می‌خواستم بگویم خشونت و زیبایی هر دو بُعد زندگی هستند، آدم‌هایی هستند که تمام سعی خود را می‌کنند، زندگی را برای انسان‌های دیگر بهتر کنند اما آدم‌هایی هم هستند که خودخواهانه به خواسته‌های خودشان فکر می‌کنند مثل سرمایه‌گذاری‌هایی که روی اسلحه می‌شود. ممکن است این حرف‌ها خیلی رمانتیک باشد، اما اگر بشر اراده کند، می‌تواند دنبال خشونت نرود.
این تصویری که از خشونت ارائه می‌شود برایمان عادی شده است؟
بله، وقتی سربازهای جنگ خاطراتشان را تعریف می‌کنند، می‌گویند اولین سربازی که کنارمان کشته می‌شود، مهم است، بعد از آن کم‌کم عادت می‌کنیم. اتفاقا در کتاب «انسان در جست‌وجوی معنا»ی ویکتور فرانکر گفته می‌شود وقتی در اردوگاه بودند، اولین کسی که جلوی چشمشان اعدام می‌شد یا شلاق می‌خورد، رویشان را آن طرف می‌کردند یا دچار حالت تهوع می‌شدند، اما بعد از مدتی حتی وقتی نگاه هم می‌کردند، برایشان اهمیتی نداشت و این همان لحظه خطرناک آدم‌هاست؛ یعنی وقتی که آدم‌ها حس‌ها و حساسیست‌هایشان را از دست می‌دهند و با خشونت مثل یک موضوع عادی مواجه می‌شوند؛ بنابراین در فضاهایی که خشونت زیاد اتفاق می‌افتد، حساسیت آدم‌ها کمتر می‌شود و انگار به شیء تبدیل می‌شوند حتی کسی هم که خشونت روی او انجام می‌شود، مثل یک شیء می‌شود. به همین دلیل وقتی خشونت خیلی زیاد می‌شود، احساس همدردی یا همذات‌پنداری نمی‌کنیم. ما الان در شرایط آدم‌های سوریه نیستیم، اما آن‌قدر تصاویر فجایع آنجا را در اینترنت و ماهواره‌ها می‌بینیم که انگار شاهد همان وضعیت هستیم و خودمان داخل داستان می‌شویم؛ اما چون کاری از دستمان برنمی‌آید، کم‌کم تلاش می‌کنیم یک موقعیت دفاعی برای خودمان ایجاد کنیم و از این داستان فاصله بگیریم. از یک‌جایی به بعد آدم‌ها پیچ تلویزیونشان را می‌بندند، آن را خاموش می‌کنند، شبکه را عوض می‌کنند یا یک فیلم سرگرم‌کننده نگاه می‌کنند. در واقع خبری که با این حجم ارائه می‌شود، کارکرد خود را از دست می‌دهد. برای اینکه تحمل این حجم زیاد از اطلاعات ناگوار را نداریم. قبلا یک عکس ویت کونگ که درحال اعدام است و خودم هم تصویر آن را کار کرده‌ام، دنیا را تکان داد. زمانی یک تصویر و یک یا دو شبکه تلویزیونی داشتی. اینترنتی هم در کار نبود و در روزنامه همه چیز چاپ نمی‌شد، اما الان آن‌قدر دوز این خشونت بالاست که از تحمل ما خارج می‌شود. یا باید نگاه نکنیم یا به این موضوع بی‌حس شویم. آن‌وقت این سؤال پیش می‌آید که به‌ عنوان یک هنرمند یا کسی که متعهد است باید کجا بایستید و چه رفتاری با این داستانی که در اطرافتان اتفاق می‌افتد داشته باشيد؟
خب درباره خودتان تصمیم گرفتید کجا بایستید؟ چه انتخابی کردید و حالا که بازخوردها را دیدید، فکر می‌کنید یک هنرمند باید کجا بایستد؟
فکر می‌کنم وقتی لایه‌های مختلفی مثل جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، تاریخ و... به هنر اضافه شد، موضوع را از یک خبر، قوی‌تر می‌کند و آن‌وقت با روان و احساسات مخاطب خود سروکار دارد. وقتی یک خبر مربوط به حوادث را در روزنامه می‌خوانیم، برای چهار نفر هم تعریف می‌کنیم و بعد یادمان می‌رود، اما اگر نمایش‌نامه‌ای از سوفوکل، شکسپیر و... را بخوانیم با ما می‌ماند، برای اینکه آنها فقط راجع به یک خبر حرف نزده‌اند، بلکه در روایت آنها آدم‌ها شخصیت پیدا کرده‌اند. همین می‌شود که یک بیت حافظ برای خیلی از ما ارزشمند می‌شود و همیشه می‌توان آن را تکرار کرد. این کاری است که شعرا، نویسندگان و هنرمندان موفق توانسته‌اند انجام بدهند و آرزوی هر هنرمندی هم ماندگاری با اثرش است. اطلاعاتی که من را اذیت می‌کرد به صورت این ایده‌ها وارد کارم شد. عکس‌العمل مخاطبانم واقعا عالی بود. خیلی رابطه حسی قوی با کارها برقرار کردند و برایم جالب بود تعدادی از هنرمندان خوبمان که شیوه کاریشان اصلا ارتباطی به شیوه کاری من ندارد، جلوی کار من گریه کردند. برایم عجیب بود، هنرمندی که کار آبستره انجام می‌دهد، گریه به او مجال نمی‌داد کار را نگاه کند. فکر کردم آنها حس کرده‌اند که من چه چیزی می‌خواستم بگویم؛ چون آنچه می‌خواستم بگویم شخصی نبود، بلکه مشکل بشر بود. با آوردن نقاشی‌های غربی می‌خواستم همه مردم جهان در این موضوع دخیل شوند.
شما در این نمایشگاه به خشونتی که در سال‌های اخیر در خاورمیانه شدت گرفته، اشاره کردید و زمانی روی این مجموعه کار کردید که در آمریکا به‌سر می‌بردید. این دوری روی کارتان تأثیر نداشت؟
البته من کارهایم را اینجا طراحی کرده بودم و ایده آنها همین‌جا شکل گرفته بود. کار من جوری است که تمام اتفاق‌ها و ساختار آن در طراحی اتفاق می‌افتد حتی اگر یک برگ در کارم باشد، جای آن را در طراحی مشخص کرده‌ام و کار فی‌البداهه ندارم. حتی یک المان ریز. فکرها و ایده‌هایم در همین‌جا شکل گرفته بود، اما آنجا هم این داستان‌ها را در اینترنت و اخبار دنبال می‌کردم.
در جلسه بررسی آثارتان به صورت کلی گفته شد نقاشی شما خشونت را به نوعی تلطیف کرده تا بیننده با حجم زیاد خشونت مواجه نشود. از طرف دیگر شما در استیتمنت نمایشگاه از رسانه‌های بسته‌بندی شده انتقاد کرده بودید. انگار انتقادتان با ایده‌ای که داشتید نوعی تناقض پیدا کرده است.
درست است. منتهی من قصد تلطیف‌کردن خشونت را نداشتم، اما قصد هنرکردن اخبار را داشتم و می‌خواستم خبرها را به هنر تبدیل کنم. در واقع نمی‌خواستم‌ های‌وهوی راه بیندازم یا یک کار جنجالی کنم. در مینیاتور قدیم روحیه‌ای وجود دارد که من خیلی آن را دوست دارم و آن این است که همه‌چیز را با هم بیان می‌کند؛ مثلا وقتی جُنگ‌های مینیاتورهای قدیم را نگاه کنید سرشار از زیبایی است، اما با دقت که نگاه کنید انسان‌هایی کشیده شده‌اند که یکی چند تکه شده یا سر دیگری بریده شده است، اما در یک هماهنگی، ملایمت و در ارتباط با طبیعت و لباس‌های زیبای موتیف شده نمایش داده شده‌اند. پس این در ذات مینیاتور هم هست. ضمن اینکه در شخصیت ایرانی‌ها ملایمت و در لفافه صحبت‌کردن وجود دارد؛ مثلا اینجا اگر پزشکی می‌خواهد خبر بدی بدهد، سعی می‌کند با ملایمت بگوید و هیچ‌موقع رک نمی‌گویند فلان آشنایتان فوت کرده است. این خصلت ما ایرانی‌هاست، خصلت بدی هم نیست و من یک‌جوری آن را دوست دارم. تکنیک کار من هم مینیاتور است و چه بخواهم چه نخواهم اینها وارد کارم می‌شوند. این سبک ظریف است و به زیبایی توجه می‌کند؛ بنابراین اگر تعمد داشتم یا نداشتم این ویژگی‌ها وارد کارم می‌شد، اما هدفم تلطیف خشونت نبود. کارهای اکسپرسیونیستی با دادوقال، حسی را به شما منتقل می‌کنند، مینیاتور این کار را نمی‌کند و نمی‌تواند هم بکند؛ بنابراین هر شیوه‌ای کاربرد و اثرگذاری خود را دارد.
چرا از قلم‌گیری دوران صفویه برای این آثار استفاده کردید؟
در دوره صفویه اتفاقات زیادی در ایران می‌افتد. یکی از آنها این است که بعد از رنسانس نقاشی غربی وارد ایران می‌شود و روی مینیاتور ایران اثر می‌گذارد. هنرمندان بزرگی مثل رضاعباسی تغییرات بزرگی در مینیاتور می‌دهند، آن را اصلاح می‌کنند، شورش می‌کنند، به هم می‌ریزند و چیزهای جدیدی وارد آن می‌کنند. قطع کارها تغییر می‌کند و در چهل‌ستون فرسک روی دیوار می‌بینید که قبلا نبود. ابعاد نسبت به مینیاتور بزرگ می‌شوند، از داخل کتاب روی دیوار می‌روند و یک تعامل میان هنر ما و غرب به وجود می‌آید. از آنجاکه من هم آثار غربی را به میانه نقاشی‌هایم آورده بودم، می‌خواستم گفت‌وگویی با هنر غرب داشته باشم و این یک نگاه به هر دو طرف است.
در یکی از مصاحبه‌ها گفته بودید، حستان را از طریق کمپوزیسیون و رنگ منتقل می‌کنید تا حالت‌گرایی. حالت‌گرایی نمی‌تواند منتقل‌کننده حس شما باشد یا این موضوع ناشی از نوعی محتاط بودن است؟
در روشی که انتخاب کردم، خودبه‌خود حالت‌گرایی در آن وجود ندارد و فیگورها، نماد هستند. آناتومی زنان و مردان تقریبا عین هم است، اما یکی موی بلند و دیگری ریش دارد. برای هر دو یک صورت طراحی می‌کنم. اینها سمبل‌هایی هستند که شاید اگر روزی فکر کنم می‌توانم حالت را به آن اضافه کنم و جواب می‌دهد، این کار را می‌کنم چون در مینیاتور نوعی کمال‌گرایی هست. البته من اصلا مدعی نیستم که مینیاتوریستم یا فقط می‌خواهم مینیاتوریست باشم. مینیاتوریست نیستم و نمی‌خواهم باشم. من به شیوه مینیاتور کار می‌کنم. این شیوه را خیلی مواقع به چالش می‌کشم مثلا دوره‌هایی با ایربراش کار کردم، قطع کارها را بزرگ و موضوع‌هایی را وارد کارم کردم که هیچ موقع موضوع مینیاتور نبوده است. در این مجموعه هم خودم با دستخط شعرها را نوشتم و اگر بخواهیم به مینیاتور پایبند بمانیم باید با خط خوش بنویسیم درحالی‌که می‌خواستم یک حدیث نفس بنویسم یا مثلا فکر کردم تذهیب را می‌توانم با آلات قتاله کار کنم. حالا اگر در جایی ببینم حالت‌گرایی به خواست من نزدیک است، این کار را می‌کنم اما تا به حال در راهی که طی کرده‌ام، این ضرورت را حس نکردم.
چرا تأکید دارید که نقاش هستید نه مینیاتوریست؟
مینیاتوریست‌بودن چارچوب‌های بسته‌ای دارد اما در نقاش‌بودن آزاد هستید از تکنیک‌های مختلف استفاده کنید. اگر به مینیاتوریست‌بودن متعهد باشم، این نقد وارد می‌شود کارهایی که کرده‌ام در مینیاتور نمی‌گنجد اما اگر نقاش باشم، اجازه دارم هر کاری را وارد کارم کنم. البته فکر می‌کنم حتی در مینیاتور هم می‌توان این کار را کرد اما چون یک روش سنتی است و سنت اساسا در مقابل هر حرکت نو مقاومت می‌کند، به همین دلیل از اول گفته‌ام مینیاتوریست نبودم و از طریق نقاشی وارد این شیوه شدم. یک‌سری از شیوه‌هایی که در گرافیک یا نقاشی غربی یاد گرفته‌ام در این شیوه استفاده می‌کنم بنابراین به مینیاتور وفادار نیستم.
در سال‌های اخیر به‌کارگیری عناصری که نشان‌دهنده فرهنگ ایرانی در آثار هنری باشد دوباره شدت گرفته و این موضوع درباره مینیاتور هم باب شده است. نظرتان در مورد شیوه‌هایی که این روزها در مینیاتور رواج پیدا کرده است، چیست؟
اینها از هنر دنیا در بخش پاپ‌آرت تأثیر گرفته‌اند و خیلی از مضامین که نسبتا سطحی است، دستمایه کارها قرار می‌گیرد. این مسئله در ارتباط با یک حرکت جهانی است و موضوع و شیوه‌ای که انتخاب می‌شود، خیلی ساده شده، حتی ابتدایی یا غیربنیادی استفاده می‌شود. خیلی مواقع می‌بینم برداشت‌هایی که از مینیاتور می‌شود حتی از مینیاتورهای قدیم نیست بلکه از مینیاتور عامیانه یا کیچ است و تعمدی دارند که کیچ وارد کار شود. البته در دنیا از کیچ استفاده زیادی می‌شود اما سلیقه شخصی من چنین نیست و کیچ را دوست ندارم. منتها گاهی این کارها وارد موزه هم می‌شوند و جای تأسف است. یکی از آدم‌های شاخص این کار جف کونز است که کارهایش را دوست ندارم. او در آمریکا خیلی مورد توجه است و حتی موزه ویتنی آثارش را مرور کرد و برای اولین‌بار موزه، شب تا صبح باز بود. او یکی از کسانی است که کیچ را وارد موزه کرد پس به‌عنوان یکی از سردرمداران این کار می‌تواند الگوی دیگران قرار بگیرد. در ایران هم در میان جوان‌ترها بیشتر نوعی از مینیاتور کیچ را می‌بینیم که خیلی هم سطحی است؛ به‌هرحال جوان‌ترها می‌خواهند به جریان جهانی هنر وصل شوند و این کار را می‌کنند.
هم‌زمان با «فضیلت زخمی» روی مجموعه دیگری هم کار کرده بودید. این مجموعه قرار است چه زمانی به نمایش درآید؟
آن مجموعه «گوش کن، وزش ظلمت را می‌شنوی» نام دارد که از بیتی از فروغ گرفته شده و بزرگ‌تر و پرکارتر است. شبیه کارهای رنگی قبلی‌ام است. 19 کار معروف غربی است که شاید نیمی از آنها در موزه لوور است. موضوع آن همچنان به مسائل منطقه و رفتارهای مشابه آن از سوی بشر مربوط است. این کارها به گالری بزرگ‌تری نیاز دارد. شاید اول کارها را در پاریس یا لندن نمایش دهم چون دلم نمی‌خواهد آنها از حالت مجموعه خارج شوند و دوست دارم خوب دیده شوند. دوست دارم مجموعه را در ایران هم نمایش دهم چون مخاطبان خوبی در ایران داریم و ارتباط خوبی با کارم برقرار می‌کنند اما از آنجا که این کارها تلفیقی از هنر غربی و شرقی است و الان که زیر ذره‌بین هستیم باید ما را از زاویه دیگری و از زاویه دید خودمان ببینند، دلم می‌خواهد در اروپا هم نمایشگاه برگزار کنم. «فضیلت زخمی» را هم یک‌ بار در نیویورک و نیوجرسی نمایش دادم. از عکس‌العمل‌ها نیز راضی بودم اما عکس‌العملی که در ایران دیدم خیلی قوی‌تر بود. آنجا غیرایرانی‌ها با شعر نمی‌توانستند ارتباط برقرار کنند و خیلی از چیزها را آن‌طور که ما حس می‎کنیم، حس نمی‌کنند. آنها فضا و رنجی ‌را که ما در منطقه‌مان حس می‌کنیم، حس نمی‌کنند. البته آنهایی نیز که فهمیده بودند بیشتر از زاویه دید تاریخ هنر و یک نوع نقاشی خاص مربوط به منطقه ما به آثار نگاه می‌کردند. نگاه ایرانی‌های آنجا هم فرق دارد. مخاطب اصلی من ایرانی‌های داخل کشور هستند.

مینیاتورها هنوز از دنیای فرح اصولی جدا نشده‌اند. او از معدود نقاشان معاصری است که با بهره از مینیاتور آثاری با حال‌وهوای امروز خلق می‌کند. او در تازه‌ترین نمایشگاهش که با عنوان «فضیلت زخمی» در گالری دستان 2 برگزار شد، ترکیبی از مینیاتور، تذهیب و تصاویری از فرانسیس گویا، پیترپال روبنس، فرانجلیکو، رضا عباسی، لئوناردو داوینچی و... را به نمایش گذاشت که میانه قاب‌ها را با استفاده از مینیاتور نقاشی‌شده و اسلحه‌ها یا آلت‌های قتاله به‌ عنوان عناصر تذهیب، همراه با اشعاری از فروغ فرخزاد و شاملو در اطراف نقاشی‌ها، تزیین کرده بود. در کنار تابلوها عکس‌هایی نیز که از آنها استفاده شده بود، چسبانده شده بودند، مانند عکسی از اعدام ویت کونگ، اثر ادی آدامز که در تابلوی اصولی «ادی، احمد و من» نام گرفته است. ویژگی تمام این تصویرها، خشونتی است که در آنها نمایش داده شده است؛ خشونتی که در چند سال گذشته در منطقه خاورمیانه شدت گرفته و فرح اصولی نه‌تنها در استیتمنت نمایشگاه، بلکه در جلسه نقد و بررسی آثارش که چندی قبل برگزار شد، به آن اشاره کرد. با او درباره این نمایشگاه صحبت کردیم،

شما در استیتمنت نمایشگاه عنوان کرده بودید، رسانه‌های بسته‌بندی‌شده یا اخبار پاک‌سازی‌شده ظاهر فریبنده‌ای دارند و عمق اتفاقاتی را که درحال روی‌دادن است، نشان نمی‌دهند. به نظرتان عمق ماجرا چیست، چه بخشی‌هایی از آن نشان داده نمی‌شود و آنچه که باید نشان داده شود، چیست؟
ببینید همه ما می‌خواهیم به حقایقی دست پیدا کنیم که فکر خیال‌پردازانه‌ای است. ما خیلی مشکل می‌توانیم به همه حقیقت دست پیدا کنیم. واقعیت این است که دولت‌ها رسانه‌ها را کنترل می‌کنند؛ یعنی رسانه‌های هر کشور تحت‌ تأثیر مسائل اقتصادی، دولتی و... هستند. در کشورهای دموکرات، رسانه‌ها آزادترند و باید دید در یک کشور چه دولتی کنترل امور را در دست دارد. اگر دموکراسی برقرار است و رسانه‌ها آزاد هستند، باید دید مسائل اقتصادی چقدر روی انعکاس خبرها تأثیر می‌گذارد. پس هیچ موقع رسانه‌ها نمی‌توانند واقعی باشند و همیشه تحت‌تأثیر مسائلی هستند، اما رسانه‌ها این شانس را دارند، حقیقت را آن‌جور که دلشان می‌خواهد عنوان کنند. چند سال قبل عکسی منتشر شد که دو سرباز آمریکایی در دو طرف سرباز عراقی قرار دارند، یکی از آنها قمقمه آب و دیگری اسلحه‌ای روی پیشانی او قرار داده بود. این عکس در سه لت نمایش داده شده بود که در یکی سربازی که اسلحه دارد، حذف شده بود و نشان می‌داد سرباز دیگری درحال آب‌دادن به سرباز عراقی است. در یکی از لته‌ها هم فقط اسلحه روی پیشانی سرباز عراقی بود؛ درحالی‌که در واقعیت، هر دو اتفاق روی می‌داد. پس خیلی راحت می‌توان یک معنای متضاد از یک واقعیت واحد استخراج کرد، اما چقدر می‌توان به آن اعتماد کرد و قرار است چه تأثیری بگذارند؟ یک موقع برخی خبرها خیلی بزرگ می‌شوند و خبرهایی در کنار آنها کم‌اهمیت جلوه می‌کنند، اما ممکن است آن خبر، کم اهمیت‌تر از خبر بزرگ‌ نباشد. شیوه نگارش، شیوه عکاسی، چینش خبر در صفحه و زمان نمایش آن در شبکه تلویزیونی نقش بزرگی بازی می‌کند. البته معنی اینها چنین نیست که بگویم به همه‌چیز بی‌اعتماد باشیم، اما بیشتر می‌خواستم بگویم به همه‌چیز دوبار نگاه کنیم. با خودمان فکر کنیم این خبر یا تصویری که می‌بینیم اگر خوب ارائه شده، همین‌قدر خوب است؟ یک شاهد منفعل نباشیم که وقتی هر اطلاعاتی به سمت ما سرازیر می‌شود، آن اطلاعات را بدون اینکه به آن فکر کنیم، همان‌جور بپذیریم. می‌خواستم بگویم خشونت و زیبایی هر دو بُعد زندگی هستند، آدم‌هایی هستند که تمام سعی خود را می‌کنند، زندگی را برای انسان‌های دیگر بهتر کنند اما آدم‌هایی هم هستند که خودخواهانه به خواسته‌های خودشان فکر می‌کنند مثل سرمایه‌گذاری‌هایی که روی اسلحه می‌شود. ممکن است این حرف‌ها خیلی رمانتیک باشد، اما اگر بشر اراده کند، می‌تواند دنبال خشونت نرود.
این تصویری که از خشونت ارائه می‌شود برایمان عادی شده است؟
بله، وقتی سربازهای جنگ خاطراتشان را تعریف می‌کنند، می‌گویند اولین سربازی که کنارمان کشته می‌شود، مهم است، بعد از آن کم‌کم عادت می‌کنیم. اتفاقا در کتاب «انسان در جست‌وجوی معنا»ی ویکتور فرانکر گفته می‌شود وقتی در اردوگاه بودند، اولین کسی که جلوی چشمشان اعدام می‌شد یا شلاق می‌خورد، رویشان را آن طرف می‌کردند یا دچار حالت تهوع می‌شدند، اما بعد از مدتی حتی وقتی نگاه هم می‌کردند، برایشان اهمیتی نداشت و این همان لحظه خطرناک آدم‌هاست؛ یعنی وقتی که آدم‌ها حس‌ها و حساسیست‌هایشان را از دست می‌دهند و با خشونت مثل یک موضوع عادی مواجه می‌شوند؛ بنابراین در فضاهایی که خشونت زیاد اتفاق می‌افتد، حساسیت آدم‌ها کمتر می‌شود و انگار به شیء تبدیل می‌شوند حتی کسی هم که خشونت روی او انجام می‌شود، مثل یک شیء می‌شود. به همین دلیل وقتی خشونت خیلی زیاد می‌شود، احساس همدردی یا همذات‌پنداری نمی‌کنیم. ما الان در شرایط آدم‌های سوریه نیستیم، اما آن‌قدر تصاویر فجایع آنجا را در اینترنت و ماهواره‌ها می‌بینیم که انگار شاهد همان وضعیت هستیم و خودمان داخل داستان می‌شویم؛ اما چون کاری از دستمان برنمی‌آید، کم‌کم تلاش می‌کنیم یک موقعیت دفاعی برای خودمان ایجاد کنیم و از این داستان فاصله بگیریم. از یک‌جایی به بعد آدم‌ها پیچ تلویزیونشان را می‌بندند، آن را خاموش می‌کنند، شبکه را عوض می‌کنند یا یک فیلم سرگرم‌کننده نگاه می‌کنند. در واقع خبری که با این حجم ارائه می‌شود، کارکرد خود را از دست می‌دهد. برای اینکه تحمل این حجم زیاد از اطلاعات ناگوار را نداریم. قبلا یک عکس ویت کونگ که درحال اعدام است و خودم هم تصویر آن را کار کرده‌ام، دنیا را تکان داد. زمانی یک تصویر و یک یا دو شبکه تلویزیونی داشتی. اینترنتی هم در کار نبود و در روزنامه همه چیز چاپ نمی‌شد، اما الان آن‌قدر دوز این خشونت بالاست که از تحمل ما خارج می‌شود. یا باید نگاه نکنیم یا به این موضوع بی‌حس شویم. آن‌وقت این سؤال پیش می‌آید که به‌ عنوان یک هنرمند یا کسی که متعهد است باید کجا بایستید و چه رفتاری با این داستانی که در اطرافتان اتفاق می‌افتد داشته باشيد؟
خب درباره خودتان تصمیم گرفتید کجا بایستید؟ چه انتخابی کردید و حالا که بازخوردها را دیدید، فکر می‌کنید یک هنرمند باید کجا بایستد؟
فکر می‌کنم وقتی لایه‌های مختلفی مثل جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، تاریخ و... به هنر اضافه شد، موضوع را از یک خبر، قوی‌تر می‌کند و آن‌وقت با روان و احساسات مخاطب خود سروکار دارد. وقتی یک خبر مربوط به حوادث را در روزنامه می‌خوانیم، برای چهار نفر هم تعریف می‌کنیم و بعد یادمان می‌رود، اما اگر نمایش‌نامه‌ای از سوفوکل، شکسپیر و... را بخوانیم با ما می‌ماند، برای اینکه آنها فقط راجع به یک خبر حرف نزده‌اند، بلکه در روایت آنها آدم‌ها شخصیت پیدا کرده‌اند. همین می‌شود که یک بیت حافظ برای خیلی از ما ارزشمند می‌شود و همیشه می‌توان آن را تکرار کرد. این کاری است که شعرا، نویسندگان و هنرمندان موفق توانسته‌اند انجام بدهند و آرزوی هر هنرمندی هم ماندگاری با اثرش است. اطلاعاتی که من را اذیت می‌کرد به صورت این ایده‌ها وارد کارم شد. عکس‌العمل مخاطبانم واقعا عالی بود. خیلی رابطه حسی قوی با کارها برقرار کردند و برایم جالب بود تعدادی از هنرمندان خوبمان که شیوه کاریشان اصلا ارتباطی به شیوه کاری من ندارد، جلوی کار من گریه کردند. برایم عجیب بود، هنرمندی که کار آبستره انجام می‌دهد، گریه به او مجال نمی‌داد کار را نگاه کند. فکر کردم آنها حس کرده‌اند که من چه چیزی می‌خواستم بگویم؛ چون آنچه می‌خواستم بگویم شخصی نبود، بلکه مشکل بشر بود. با آوردن نقاشی‌های غربی می‌خواستم همه مردم جهان در این موضوع دخیل شوند.
شما در این نمایشگاه به خشونتی که در سال‌های اخیر در خاورمیانه شدت گرفته، اشاره کردید و زمانی روی این مجموعه کار کردید که در آمریکا به‌سر می‌بردید. این دوری روی کارتان تأثیر نداشت؟
البته من کارهایم را اینجا طراحی کرده بودم و ایده آنها همین‌جا شکل گرفته بود. کار من جوری است که تمام اتفاق‌ها و ساختار آن در طراحی اتفاق می‌افتد حتی اگر یک برگ در کارم باشد، جای آن را در طراحی مشخص کرده‌ام و کار فی‌البداهه ندارم. حتی یک المان ریز. فکرها و ایده‌هایم در همین‌جا شکل گرفته بود، اما آنجا هم این داستان‌ها را در اینترنت و اخبار دنبال می‌کردم.
در جلسه بررسی آثارتان به صورت کلی گفته شد نقاشی شما خشونت را به نوعی تلطیف کرده تا بیننده با حجم زیاد خشونت مواجه نشود. از طرف دیگر شما در استیتمنت نمایشگاه از رسانه‌های بسته‌بندی شده انتقاد کرده بودید. انگار انتقادتان با ایده‌ای که داشتید نوعی تناقض پیدا کرده است.
درست است. منتهی من قصد تلطیف‌کردن خشونت را نداشتم، اما قصد هنرکردن اخبار را داشتم و می‌خواستم خبرها را به هنر تبدیل کنم. در واقع نمی‌خواستم‌ های‌وهوی راه بیندازم یا یک کار جنجالی کنم. در مینیاتور قدیم روحیه‌ای وجود دارد که من خیلی آن را دوست دارم و آن این است که همه‌چیز را با هم بیان می‌کند؛ مثلا وقتی جُنگ‌های مینیاتورهای قدیم را نگاه کنید سرشار از زیبایی است، اما با دقت که نگاه کنید انسان‌هایی کشیده شده‌اند که یکی چند تکه شده یا سر دیگری بریده شده است، اما در یک هماهنگی، ملایمت و در ارتباط با طبیعت و لباس‌های زیبای موتیف شده نمایش داده شده‌اند. پس این در ذات مینیاتور هم هست. ضمن اینکه در شخصیت ایرانی‌ها ملایمت و در لفافه صحبت‌کردن وجود دارد؛ مثلا اینجا اگر پزشکی می‌خواهد خبر بدی بدهد، سعی می‌کند با ملایمت بگوید و هیچ‌موقع رک نمی‌گویند فلان آشنایتان فوت کرده است. این خصلت ما ایرانی‌هاست، خصلت بدی هم نیست و من یک‌جوری آن را دوست دارم. تکنیک کار من هم مینیاتور است و چه بخواهم چه نخواهم اینها وارد کارم می‌شوند. این سبک ظریف است و به زیبایی توجه می‌کند؛ بنابراین اگر تعمد داشتم یا نداشتم این ویژگی‌ها وارد کارم می‌شد، اما هدفم تلطیف خشونت نبود. کارهای اکسپرسیونیستی با دادوقال، حسی را به شما منتقل می‌کنند، مینیاتور این کار را نمی‌کند و نمی‌تواند هم بکند؛ بنابراین هر شیوه‌ای کاربرد و اثرگذاری خود را دارد.
چرا از قلم‌گیری دوران صفویه برای این آثار استفاده کردید؟
در دوره صفویه اتفاقات زیادی در ایران می‌افتد. یکی از آنها این است که بعد از رنسانس نقاشی غربی وارد ایران می‌شود و روی مینیاتور ایران اثر می‌گذارد. هنرمندان بزرگی مثل رضاعباسی تغییرات بزرگی در مینیاتور می‌دهند، آن را اصلاح می‌کنند، شورش می‌کنند، به هم می‌ریزند و چیزهای جدیدی وارد آن می‌کنند. قطع کارها تغییر می‌کند و در چهل‌ستون فرسک روی دیوار می‌بینید که قبلا نبود. ابعاد نسبت به مینیاتور بزرگ می‌شوند، از داخل کتاب روی دیوار می‌روند و یک تعامل میان هنر ما و غرب به وجود می‌آید. از آنجاکه من هم آثار غربی را به میانه نقاشی‌هایم آورده بودم، می‌خواستم گفت‌وگویی با هنر غرب داشته باشم و این یک نگاه به هر دو طرف است.
در یکی از مصاحبه‌ها گفته بودید، حستان را از طریق کمپوزیسیون و رنگ منتقل می‌کنید تا حالت‌گرایی. حالت‌گرایی نمی‌تواند منتقل‌کننده حس شما باشد یا این موضوع ناشی از نوعی محتاط بودن است؟
در روشی که انتخاب کردم، خودبه‌خود حالت‌گرایی در آن وجود ندارد و فیگورها، نماد هستند. آناتومی زنان و مردان تقریبا عین هم است، اما یکی موی بلند و دیگری ریش دارد. برای هر دو یک صورت طراحی می‌کنم. اینها سمبل‌هایی هستند که شاید اگر روزی فکر کنم می‌توانم حالت را به آن اضافه کنم و جواب می‌دهد، این کار را می‌کنم چون در مینیاتور نوعی کمال‌گرایی هست. البته من اصلا مدعی نیستم که مینیاتوریستم یا فقط می‌خواهم مینیاتوریست باشم. مینیاتوریست نیستم و نمی‌خواهم باشم. من به شیوه مینیاتور کار می‌کنم. این شیوه را خیلی مواقع به چالش می‌کشم مثلا دوره‌هایی با ایربراش کار کردم، قطع کارها را بزرگ و موضوع‌هایی را وارد کارم کردم که هیچ موقع موضوع مینیاتور نبوده است. در این مجموعه هم خودم با دستخط شعرها را نوشتم و اگر بخواهیم به مینیاتور پایبند بمانیم باید با خط خوش بنویسیم درحالی‌که می‌خواستم یک حدیث نفس بنویسم یا مثلا فکر کردم تذهیب را می‌توانم با آلات قتاله کار کنم. حالا اگر در جایی ببینم حالت‌گرایی به خواست من نزدیک است، این کار را می‌کنم اما تا به حال در راهی که طی کرده‌ام، این ضرورت را حس نکردم.
چرا تأکید دارید که نقاش هستید نه مینیاتوریست؟
مینیاتوریست‌بودن چارچوب‌های بسته‌ای دارد اما در نقاش‌بودن آزاد هستید از تکنیک‌های مختلف استفاده کنید. اگر به مینیاتوریست‌بودن متعهد باشم، این نقد وارد می‌شود کارهایی که کرده‌ام در مینیاتور نمی‌گنجد اما اگر نقاش باشم، اجازه دارم هر کاری را وارد کارم کنم. البته فکر می‌کنم حتی در مینیاتور هم می‌توان این کار را کرد اما چون یک روش سنتی است و سنت اساسا در مقابل هر حرکت نو مقاومت می‌کند، به همین دلیل از اول گفته‌ام مینیاتوریست نبودم و از طریق نقاشی وارد این شیوه شدم. یک‌سری از شیوه‌هایی که در گرافیک یا نقاشی غربی یاد گرفته‌ام در این شیوه استفاده می‌کنم بنابراین به مینیاتور وفادار نیستم.
در سال‌های اخیر به‌کارگیری عناصری که نشان‌دهنده فرهنگ ایرانی در آثار هنری باشد دوباره شدت گرفته و این موضوع درباره مینیاتور هم باب شده است. نظرتان در مورد شیوه‌هایی که این روزها در مینیاتور رواج پیدا کرده است، چیست؟
اینها از هنر دنیا در بخش پاپ‌آرت تأثیر گرفته‌اند و خیلی از مضامین که نسبتا سطحی است، دستمایه کارها قرار می‌گیرد. این مسئله در ارتباط با یک حرکت جهانی است و موضوع و شیوه‌ای که انتخاب می‌شود، خیلی ساده شده، حتی ابتدایی یا غیربنیادی استفاده می‌شود. خیلی مواقع می‌بینم برداشت‌هایی که از مینیاتور می‌شود حتی از مینیاتورهای قدیم نیست بلکه از مینیاتور عامیانه یا کیچ است و تعمدی دارند که کیچ وارد کار شود. البته در دنیا از کیچ استفاده زیادی می‌شود اما سلیقه شخصی من چنین نیست و کیچ را دوست ندارم. منتها گاهی این کارها وارد موزه هم می‌شوند و جای تأسف است. یکی از آدم‌های شاخص این کار جف کونز است که کارهایش را دوست ندارم. او در آمریکا خیلی مورد توجه است و حتی موزه ویتنی آثارش را مرور کرد و برای اولین‌بار موزه، شب تا صبح باز بود. او یکی از کسانی است که کیچ را وارد موزه کرد پس به‌عنوان یکی از سردرمداران این کار می‌تواند الگوی دیگران قرار بگیرد. در ایران هم در میان جوان‌ترها بیشتر نوعی از مینیاتور کیچ را می‌بینیم که خیلی هم سطحی است؛ به‌هرحال جوان‌ترها می‌خواهند به جریان جهانی هنر وصل شوند و این کار را می‌کنند.
هم‌زمان با «فضیلت زخمی» روی مجموعه دیگری هم کار کرده بودید. این مجموعه قرار است چه زمانی به نمایش درآید؟
آن مجموعه «گوش کن، وزش ظلمت را می‌شنوی» نام دارد که از بیتی از فروغ گرفته شده و بزرگ‌تر و پرکارتر است. شبیه کارهای رنگی قبلی‌ام است. 19 کار معروف غربی است که شاید نیمی از آنها در موزه لوور است. موضوع آن همچنان به مسائل منطقه و رفتارهای مشابه آن از سوی بشر مربوط است. این کارها به گالری بزرگ‌تری نیاز دارد. شاید اول کارها را در پاریس یا لندن نمایش دهم چون دلم نمی‌خواهد آنها از حالت مجموعه خارج شوند و دوست دارم خوب دیده شوند. دوست دارم مجموعه را در ایران هم نمایش دهم چون مخاطبان خوبی در ایران داریم و ارتباط خوبی با کارم برقرار می‌کنند اما از آنجا که این کارها تلفیقی از هنر غربی و شرقی است و الان که زیر ذره‌بین هستیم باید ما را از زاویه دیگری و از زاویه دید خودمان ببینند، دلم می‌خواهد در اروپا هم نمایشگاه برگزار کنم. «فضیلت زخمی» را هم یک‌ بار در نیویورک و نیوجرسی نمایش دادم. از عکس‌العمل‌ها نیز راضی بودم اما عکس‌العملی که در ایران دیدم خیلی قوی‌تر بود. آنجا غیرایرانی‌ها با شعر نمی‌توانستند ارتباط برقرار کنند و خیلی از چیزها را آن‌طور که ما حس می‎کنیم، حس نمی‌کنند. آنها فضا و رنجی ‌را که ما در منطقه‌مان حس می‌کنیم، حس نمی‌کنند. البته آنهایی نیز که فهمیده بودند بیشتر از زاویه دید تاریخ هنر و یک نوع نقاشی خاص مربوط به منطقه ما به آثار نگاه می‌کردند. نگاه ایرانی‌های آنجا هم فرق دارد. مخاطب اصلی من ایرانی‌های داخل کشور هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.