نگاهی به اجرای هملت شکسپیر در تهران
حق با تماشاگر ایرانی بود
ناصح کامگاری*
شخصیت هملت برساخته توماس اوسترامایر، کارگردان آلمانی، جوانی تیزهوش، نکتهسنج و بذلهگوست که با شیطنتهایش، بهویژه در لحظات بداههگویی با تماشاگر، از هملت رنجور و درونگرای شکسپیر فاصله میگیرد. هملتی که اگر پس از پنج قرن هنوز با اشتیاق مخاطب و استقبال روبهرو میشود، از آن روست که آیینه شفافی از متفکر بیعمل و تقدیرگرایی است که تماشاگر طبقه متوسط خود را در آن بهوضوح میبیند؛ آدمی که آگاه و داناست اما فقط غر میزند و از روزگار مینالد! هملتی که حتی پس از صحنه نمایش بازیسازان در دربار، وقتی به یقین جنایت میرسد، در برابر محراب دعا، مجال مجازات کلادیوس را با تردید و توجیه به هدر میدهد و همین فرصتسوزی مرگ پلونیوس وزیر، افلیای محبوب، لایرتیس جسور، دوستانش گیلدنشترن و رزونکرانتز، مادرش گرترود و حتی خود وی را رقم میزند. در اجرای اوسترامایر، به مدد شیوه فاصلهگذاری منسوب به برشت، هملت پرسشی با تماشاگران مطرح میکند؛ آیا هملت در رنجی که لایرتیس میبرد مقصر است؟ وقتی او منتظر پاسخ بود، تماشاگری ایرانی فریاد زد: Crazzy (دیوانه)! بازیگر اعتراض کرد که در برابر چنین پرسشی فقط باید پاسخ «آری» یا «نه» گفت. اما درواقع، حق با تماشاگر ایرانی بود که هملت را دیوانه خوانده بود؛ زیرا اگر تعلل این هملت اروپایی نبود، کشتارهای تراژیک روی نمیداد و پدر و خواهر لایرتیس کشته نمیشدند. دنیای هملت اوسترامایر تیره، خشن و لجنآلود است، طراحی صحنه بهخوبی جهان نمایش را با تصاویری که عرضه میکند انعکاس میدهد؛ این تصاویر طراحی صحنه، ایستا و ساکن نیست و رفتهرفته با حرکت عناصر دکور، هم تنوع میزانسن ایجاد کرده و هم ماهیت و معنای خود را آشکار میکند. محوریترین عنصر دکوری در طراحی صحنه، پردهای نیمهشفاف است؛ «پرده»پوشی بر حقیقت و تقابل واقعیت پنهان و آشکار که چالش اصلی متن هملت است. عنصر مهم بعدی در طراحی صحنه، که معنایی سمبلیک دارد، میزی است که سیاستمداران دربار همچون تابلوی «شام آخر» داوینچی در کسوت حواریون مسیح، پشت آن بهردیف نشستهاند و تنها کسی که از این قافله بیرون افتاده، هملت است که در کنجی، بشقاب غذایی بر زانو نهاده و میخورد (که البته دمی بعد بالا میآورد!) این پرده دکوری علاوهبر کارکرد دراماتیک خود، به ابزاری کاربردی مبدل میشود که تصاویر پروجکشن همزمان را بازتاب میدهد، درحالیکه پشت این تصاویر شمایلی از سیاستمداران که پشت پرده نشستهاند، دیده میشوند. کمی بعد مشخص میشود این پرده چیزی نیست جز ردیف انبوهی از زنجیرهایی که «از زمین تا آسمان» کشیده شده است. زنجیرهایی که دور دستان هملت پیچیده شده و او را بین زمین و آسمان «معلق» نگاه میدارد. انتخاب زنجیر با تفسیری که کارگردان از معذورات اخلاقی و تقدیرگرایی مذهبی هملت دارد، به «زنجیری بر دست و پا» تبدیل شده و بهاینترتیب در تأویل اجرائی نمایش گره میخورد. یکی دیگر از تصاویر غالب نمایش هملت اوسترمایر که هم در میزانسن کارگردانی و هم در تصویرپردازی دراماتیک طراحی صحنه نمود مییابد، دنیای لجنآلود هملت است، تصویرپردازی صحنه (شنوگرافی) ترکیبی از لباسهای امروزی- و نه تاریخی- را بر تن بازیگران میکند و تودهای خاک و گل بر کف صحنه میریزد و بارها و بارها لباس و پوشش شیک و امروزی آنها را به لجن میکشد. (این تصویر اوسترامایر بسیار تحتتأثیر طراحی کارگردان هموطنش «کلاوس پیمان» است که دنیای شکسپیری «ریچارد دوم» را ابتدا با یک معماری سفید و تمیز آراست و سپس با شلنگ آب پرفشار و گلولای که بر صحنه آورد، گلاندود کرد. ازقضا، صحنه «اسلب استیک» دستوپازدن هوراشیو با شلنگ آب در نمایش هملت نیز، مشابهتی تمام با چنین صحنهای در نمایش «کلاوس پیمان» داشت.)بخش عمدهای از موفقیت نمایش هملت، مدیون همین طراحی صحنه ساده اما خلاقانه است که نه فقط به قیاس تئاتر ایران بلکه در مقیاس تئاتر اروپا نیز پرهزینه و حجیم است؛ سازه و داربستهای مرتفع که برای استقرار پروژکتورهای نوری تعبیه شده و حرکت میز متحرک از عمق به جلوی صحنه را نیز فراهم میکند، نورپردازی از زاویه کف صحنه که تصویری مخوف از دنیای سیاستمداران نمایش جلوهگر میکند، ترکیب تصویربرداری همزمان -که میراث طراح معروف چک «ژوزف اسووبودا»ست- با نماهای ازپیش ضبطشده که در پسزمینه پخش میشود، از موفقیتهای این شنوگرافی است. اما اگر طراحی صحنه یکی از ارکان نیرومند اجراست، نباید از نظر دور داشت که کارگردان ابزار قدرتمند دیگری نیز در اختیار دارد و آن بهرهگیری از بازیگران توانمند، مسلط و ماهر است. آنان نهفقط، به آلمانی دیالوگ میگویند، به انگلیسی بداههگویی میکنند، به فرانسوی ترانه میخوانند، با مهارت شمشیربازی میکنند، بلکه بهزیبایی در باور نقش غرق میشوند و دیالوگها را چنان از عمق جان بر زبان میآورند که شک نمیکنید برخاسته از حس و اندیشه خود آنهاست؛ اما درعینحال، در کسر شگفتانگیزی از ثانیه، چنان از نقش فاصله گرفته، سربهسر هم میگذارند یا با تماشاگر گفتوگو میکنند که میزان تمرکز و تسلط آنان مخاطب را مسحور میکند. اوسترامایر علاوهبر اقتدا به برشت در شیوه فاصلهگذاری و استفاده از بازیگران واحد برای ایفای چند نقش، در بازیگری به «تئاتر مشقت» (theatre of cruelty) بهتعبیر آنتوان آرتو، اعتقاد دارد و به آن التجا میکند، حرکات بدنی هنجارشکن، بروز خشم ناگهانی و پرخاشگری شخصیتهای اوسترامایر، از نمودهای این تلقی و اعتقاد است. دراماتورژی متن هملت با پسوپیشکردن صحنهها، حذف صحنههایی که برای این اجرا اضافه مینمود، (مانند حذف صحنه ظهور روح پدر هملت یا بذلهگوییهای گورکن قبرستان، زیرا در این تفسیر اجرائی، هملت خود، بهاندازه کافی تکهپرانی دارد!) همچنین افزودن دیالوگهایی که گویای تأویل کارگردان باشد، درباریان را در هیأت جانیان و تبهکاران کلاشنیکف بهدست در زمان معاصر معرفی میکند و از هملت شکسپیر متنی امروزی عرضه میکند که ویژه تماشاگرانی است که داستان هملت را میدانند و فقط کنجکاو تفسیری جدید و دیدن کیفیت متفاوتی از این اجرا هستند.
جهان «هملت اوسترامایر»، جهانی «کالایی» غرق در مصرف و ریختوپاش است، انبوهی از نوشابهها و خوراکیها و آدمهای حریصی که مدام میخورند و مینوشند، جهان قهرآمیز فاسد و تباهی که هیچ قهرمانی ندارد؛ نه هملت باذکاوت اما فربه و حراف و بیعمل و نه حتی هوراشیو که شخصیت شاهد و ناظر عادل شکسپیری است که اینجا به پخمهای شکمباره مبدل شده است.بیگمان اجرای «هملت» در تهران موقعیت مغتنمی برای تئاتر ایران است، بهشرطیکه به روزهای جشنواره بسنده نشود و در این روزگار «پسابرجام» که قرار است سیل کالا و خودرو و هواپیما از راه برسد، برای بسط چنین تبادلات فرهنگی هم زمینه استمرار فراهم کرد؛ زیرا تبادل فرهنگی و هنری دیونی در پی ندارد، هم آموزههای فراوان برای فعالان نمایش دارد و هم خوراک فرهنگی درخوری برای تماشاگران مشتاق تئاتر ایران خواهد داشت.
*نمایشنامهنویس، طراح صحنه و کارگردان تئاتر
شخصیت هملت برساخته توماس اوسترامایر، کارگردان آلمانی، جوانی تیزهوش، نکتهسنج و بذلهگوست که با شیطنتهایش، بهویژه در لحظات بداههگویی با تماشاگر، از هملت رنجور و درونگرای شکسپیر فاصله میگیرد. هملتی که اگر پس از پنج قرن هنوز با اشتیاق مخاطب و استقبال روبهرو میشود، از آن روست که آیینه شفافی از متفکر بیعمل و تقدیرگرایی است که تماشاگر طبقه متوسط خود را در آن بهوضوح میبیند؛ آدمی که آگاه و داناست اما فقط غر میزند و از روزگار مینالد! هملتی که حتی پس از صحنه نمایش بازیسازان در دربار، وقتی به یقین جنایت میرسد، در برابر محراب دعا، مجال مجازات کلادیوس را با تردید و توجیه به هدر میدهد و همین فرصتسوزی مرگ پلونیوس وزیر، افلیای محبوب، لایرتیس جسور، دوستانش گیلدنشترن و رزونکرانتز، مادرش گرترود و حتی خود وی را رقم میزند. در اجرای اوسترامایر، به مدد شیوه فاصلهگذاری منسوب به برشت، هملت پرسشی با تماشاگران مطرح میکند؛ آیا هملت در رنجی که لایرتیس میبرد مقصر است؟ وقتی او منتظر پاسخ بود، تماشاگری ایرانی فریاد زد: Crazzy (دیوانه)! بازیگر اعتراض کرد که در برابر چنین پرسشی فقط باید پاسخ «آری» یا «نه» گفت. اما درواقع، حق با تماشاگر ایرانی بود که هملت را دیوانه خوانده بود؛ زیرا اگر تعلل این هملت اروپایی نبود، کشتارهای تراژیک روی نمیداد و پدر و خواهر لایرتیس کشته نمیشدند. دنیای هملت اوسترامایر تیره، خشن و لجنآلود است، طراحی صحنه بهخوبی جهان نمایش را با تصاویری که عرضه میکند انعکاس میدهد؛ این تصاویر طراحی صحنه، ایستا و ساکن نیست و رفتهرفته با حرکت عناصر دکور، هم تنوع میزانسن ایجاد کرده و هم ماهیت و معنای خود را آشکار میکند. محوریترین عنصر دکوری در طراحی صحنه، پردهای نیمهشفاف است؛ «پرده»پوشی بر حقیقت و تقابل واقعیت پنهان و آشکار که چالش اصلی متن هملت است. عنصر مهم بعدی در طراحی صحنه، که معنایی سمبلیک دارد، میزی است که سیاستمداران دربار همچون تابلوی «شام آخر» داوینچی در کسوت حواریون مسیح، پشت آن بهردیف نشستهاند و تنها کسی که از این قافله بیرون افتاده، هملت است که در کنجی، بشقاب غذایی بر زانو نهاده و میخورد (که البته دمی بعد بالا میآورد!) این پرده دکوری علاوهبر کارکرد دراماتیک خود، به ابزاری کاربردی مبدل میشود که تصاویر پروجکشن همزمان را بازتاب میدهد، درحالیکه پشت این تصاویر شمایلی از سیاستمداران که پشت پرده نشستهاند، دیده میشوند. کمی بعد مشخص میشود این پرده چیزی نیست جز ردیف انبوهی از زنجیرهایی که «از زمین تا آسمان» کشیده شده است. زنجیرهایی که دور دستان هملت پیچیده شده و او را بین زمین و آسمان «معلق» نگاه میدارد. انتخاب زنجیر با تفسیری که کارگردان از معذورات اخلاقی و تقدیرگرایی مذهبی هملت دارد، به «زنجیری بر دست و پا» تبدیل شده و بهاینترتیب در تأویل اجرائی نمایش گره میخورد. یکی دیگر از تصاویر غالب نمایش هملت اوسترمایر که هم در میزانسن کارگردانی و هم در تصویرپردازی دراماتیک طراحی صحنه نمود مییابد، دنیای لجنآلود هملت است، تصویرپردازی صحنه (شنوگرافی) ترکیبی از لباسهای امروزی- و نه تاریخی- را بر تن بازیگران میکند و تودهای خاک و گل بر کف صحنه میریزد و بارها و بارها لباس و پوشش شیک و امروزی آنها را به لجن میکشد. (این تصویر اوسترامایر بسیار تحتتأثیر طراحی کارگردان هموطنش «کلاوس پیمان» است که دنیای شکسپیری «ریچارد دوم» را ابتدا با یک معماری سفید و تمیز آراست و سپس با شلنگ آب پرفشار و گلولای که بر صحنه آورد، گلاندود کرد. ازقضا، صحنه «اسلب استیک» دستوپازدن هوراشیو با شلنگ آب در نمایش هملت نیز، مشابهتی تمام با چنین صحنهای در نمایش «کلاوس پیمان» داشت.)بخش عمدهای از موفقیت نمایش هملت، مدیون همین طراحی صحنه ساده اما خلاقانه است که نه فقط به قیاس تئاتر ایران بلکه در مقیاس تئاتر اروپا نیز پرهزینه و حجیم است؛ سازه و داربستهای مرتفع که برای استقرار پروژکتورهای نوری تعبیه شده و حرکت میز متحرک از عمق به جلوی صحنه را نیز فراهم میکند، نورپردازی از زاویه کف صحنه که تصویری مخوف از دنیای سیاستمداران نمایش جلوهگر میکند، ترکیب تصویربرداری همزمان -که میراث طراح معروف چک «ژوزف اسووبودا»ست- با نماهای ازپیش ضبطشده که در پسزمینه پخش میشود، از موفقیتهای این شنوگرافی است. اما اگر طراحی صحنه یکی از ارکان نیرومند اجراست، نباید از نظر دور داشت که کارگردان ابزار قدرتمند دیگری نیز در اختیار دارد و آن بهرهگیری از بازیگران توانمند، مسلط و ماهر است. آنان نهفقط، به آلمانی دیالوگ میگویند، به انگلیسی بداههگویی میکنند، به فرانسوی ترانه میخوانند، با مهارت شمشیربازی میکنند، بلکه بهزیبایی در باور نقش غرق میشوند و دیالوگها را چنان از عمق جان بر زبان میآورند که شک نمیکنید برخاسته از حس و اندیشه خود آنهاست؛ اما درعینحال، در کسر شگفتانگیزی از ثانیه، چنان از نقش فاصله گرفته، سربهسر هم میگذارند یا با تماشاگر گفتوگو میکنند که میزان تمرکز و تسلط آنان مخاطب را مسحور میکند. اوسترامایر علاوهبر اقتدا به برشت در شیوه فاصلهگذاری و استفاده از بازیگران واحد برای ایفای چند نقش، در بازیگری به «تئاتر مشقت» (theatre of cruelty) بهتعبیر آنتوان آرتو، اعتقاد دارد و به آن التجا میکند، حرکات بدنی هنجارشکن، بروز خشم ناگهانی و پرخاشگری شخصیتهای اوسترامایر، از نمودهای این تلقی و اعتقاد است. دراماتورژی متن هملت با پسوپیشکردن صحنهها، حذف صحنههایی که برای این اجرا اضافه مینمود، (مانند حذف صحنه ظهور روح پدر هملت یا بذلهگوییهای گورکن قبرستان، زیرا در این تفسیر اجرائی، هملت خود، بهاندازه کافی تکهپرانی دارد!) همچنین افزودن دیالوگهایی که گویای تأویل کارگردان باشد، درباریان را در هیأت جانیان و تبهکاران کلاشنیکف بهدست در زمان معاصر معرفی میکند و از هملت شکسپیر متنی امروزی عرضه میکند که ویژه تماشاگرانی است که داستان هملت را میدانند و فقط کنجکاو تفسیری جدید و دیدن کیفیت متفاوتی از این اجرا هستند.
جهان «هملت اوسترامایر»، جهانی «کالایی» غرق در مصرف و ریختوپاش است، انبوهی از نوشابهها و خوراکیها و آدمهای حریصی که مدام میخورند و مینوشند، جهان قهرآمیز فاسد و تباهی که هیچ قهرمانی ندارد؛ نه هملت باذکاوت اما فربه و حراف و بیعمل و نه حتی هوراشیو که شخصیت شاهد و ناظر عادل شکسپیری است که اینجا به پخمهای شکمباره مبدل شده است.بیگمان اجرای «هملت» در تهران موقعیت مغتنمی برای تئاتر ایران است، بهشرطیکه به روزهای جشنواره بسنده نشود و در این روزگار «پسابرجام» که قرار است سیل کالا و خودرو و هواپیما از راه برسد، برای بسط چنین تبادلات فرهنگی هم زمینه استمرار فراهم کرد؛ زیرا تبادل فرهنگی و هنری دیونی در پی ندارد، هم آموزههای فراوان برای فعالان نمایش دارد و هم خوراک فرهنگی درخوری برای تماشاگران مشتاق تئاتر ایران خواهد داشت.
*نمایشنامهنویس، طراح صحنه و کارگردان تئاتر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.