«محمد احصایی» در گفتوگو با «شرق»:
سرمایههای فرهنگیمان را قدر نمیدانیم
نام ایران و محمد احصایی، یکبار دیگر در «دوحه» سر زبانها افتاد. حراج بینالمللی هنر معاصر «ساتبیز» در حالی شامگاه دوشنبه 22 آوریل (دوم اردیبهشت) در پایتخت «قطر» برپا شد که فروش 630هزاردلاری دو اثر از محمد احصایی، هنرمند ایرانی، بار دیگر نگاهها را به هنر ایران جلب کرد. در این حراج دو تابلوی «عشق» و «الله» از احصایی جمعا به مبلغ 700هزاردلار چکش خورد تا بهاینترتیب نام احصایی- به فاصله یک هفته از حراج پربار کریستیز دوبی- دوباره در صدر اخبار هنری منطقه قرار گیرد. «عشق»، یک تابلوی شش لته و جدید رنگی از احصایی است که در سال 2011 اجرا شده و کارشناسان 300 تا500هزاردلار برای آن برآورد کرده بودند. این اثر 437هزاردلار چکش خورد. دیگر اثر این هنرمند باعنوان «الله» از مجموعه «ذکر تصویری الله» 200 تا 300هزاردلار قیمتگذاری شده بود که 200هزاردلار چکش خورد. احصایی این تابلوی دو لته را در سال 2008 اجرا کرده است. غیر از احصایی، چند هنرمند دیگر ایرانی، ازجمله فرهاد مشیری، منیر فرمانفرمایان، هدیه شفیعی، نصرالله افجهای، جمشید بایرامی و رکنی حائریزاده شرکت داشتند که آثارشان به ترتیب به مبالغ 197، 112، 42، 87، 9
و 17هزاردلار فروخته شد. آنچه به اهمیت این حراج افزود، مشارکت شماری از هنرمندان برجسته جهان از جمله دیمن هرست، آی وی وی، دونالد جاد و مونا حاتوم بود. احصایی این روزها در کنار فعالیت در زمینه نقاشی خط، درصدد دستیافتن به آرزوی دیرینهاش مبنی بر بهپایانبردن کتابت قرآن به خط محقق است. این هنرمند 71ساله در گفتوگو با «شرق» از حضورش در این حراج و دغدغههایش در رزوهای دوری از وطن گفت.
حراج اخیر هنر معاصر «ساتبیز» در دوحه قطر از نظر شما چقدر اهمیت داشت؟ صرفنظر از نامهای مهمی که در حراج دیده شد، چه دستاوردی برای هنر ایران در این رویداد دیدید؟
مقدمتا باید بگویم که توفیقات ایرانیها به هنر اختصاص ندارد. الان بیشتر از 20درصد کارهای «ناسا» طبق گزارش آمریکاییها توسط دانشمندان ایرانی پیش میرود. در زمینههای علمی و پزشکی هم وضع به همین منوال است. این اواخر، پزشکی که از دانشمندان و استادان معروف ایران است، از دست رییسجمهور آمريكا تقدیرنامه گرفت. موفقیت ایرانیها در دنیا به شکلی است که همه بر آن اتفاق نظر دارند. طبیعتا وقتی بحث هنر پیش میآید، باید انتظار این حقیقت را در گسترههای مختلف داشته باشیم و این یک حقیقت است. معلوم است که نشان از ذات و هوشمندی و اصالت ایرانیها دارد. بدون اینکه بخواهم طبق عادت شعار بدهم که ما از همه بهتریم، به این قضیه اشاره میکنم که ایرانیها جزو افراد فعال، مفید و هوشمند جامعه جهانیاند؛ یعنی سهمی دارند به نسبت وضعیت پیچیده ما در منطقه، به نسبت دولتها و سیستمی که داریم. همه اینها در شرایطی دیده میشود که هجومی همهجانبه برای ازبینبردن یا بهانزواکشاندن این ملت صورت میگیرد. اینها نشاندهنده اصالت قضیه است. عرصه هنر هم، همچنان که عرض کردم، مشمول این قاعده میشود و وقتی زمینه رشد و فعالیت گسترده و عرضاندام مساعد باشد، طبیعتا این مشخصهها بروز پیدا میکند و بهچشم میآید. چنانکه الان از خاورمیانه و امارات شروع شده و هوشمندانه روی این قضیه سرمایهگذاری کردند و در واقع سرمایهگذاری گشادهدستانه انجام دادند. درصد هنرمندان ما، درصد افرادی که مشغله هنر و کار هنری دارند، در ایران خیلی بالاست؛ اما متاسفانه جای بروز و نشاندادن ندارند.
شما در همین تهران بگردید ببینید جوانان ما از نظر کار، نورآوری و بدعت چه کارهای جالبی ارایه میکنند. من که الان در «ونکوور» هستم، تقریبا به آخرین اطلاعات هنری در جاهای مختلف دسترسی دارم؛ مخصوصا اینکه تنها معاشرت و تفریح من با دو کتابخانه شهر است که یکی کتابخانه عمومی است و یکی کتابفروشی مهمی که آخرین نشریات و اطلاعات هنری را از طریق آن رصد میکنم. این، علاوهبر سایتهایی است که گاهگاهی به آنها سر میزنم. بهطورقطع میتوانم بگویم هنر ایرانیها مثل سینمایشان حرفهای تازه، بکر، سطح بالا و پختهای دارد. شما سینمای ما را دستکم نگیرید، گرچه در داخل سعی میکنند آن را نحیف نشان دهند و این هنر بسیار غنی و چندجانبه را که شامل چندین هنر میشود، به حاشيه برانند؛ اما میبینید که در دنیا جشنوارهای نیست و اقدام هنری و سینماییای صورت نمیگیرد که از ایران نامی برده نشود و کسی از ایرانیها در زمینه داوری یا ارایه کار با همه محدودیتها خودنمایی نکند و مشهور نباشد. به اینها نگاه کنید، به این سرمایه و ثروتی که در اطرافمان و در وطن عزیزمان میبینیم. متاسفانه سرمایههای فرهنگیمان مانند آثار باستانی، فرهنگ باستانی و میراث فرهنگی قدرشان را نمیدانیم و به آنها ناسپاسانه و ناشکرانه نگاه میکنیم و اگر کوشش نمیکنیم اینها رشد کنند، در به حاشيه راندنشان هم بیکار ننشستهایم. عذر میخواهم که اینگونه تلخ صحبت میکنم، این تلخی به دلیل علاقهداشتن بیش از حد است، هشداری است از طرف پیرمردی که به وطنش و فرهنگش عشق میورزد.
این واقعیت قابل کتمان نیست اما نمیدانم شما هم اعتقاد دارید که گاهی شرایط سخت باعث میشود به نتایج خوب برسیم؟
در طبیعت و این جهان هوشمند، اجزایی هست که بر اثر فشار زیاد شکوفا نمیشوند؛ شکوفایی در جنم و نهاد آنهاست. یک رشد محتوم و مقدر در دانه کوچک و ظریف گیاه باید باشد تا هنگام بهار در شکاف سنگ سخت رشد کند و سرش را از لای سنگ سخت بیرون بیاورد و بلکه آن شکاف را بازتر کند و خود را به آفتاب نشان دهد. این نکته مهمی است؛ یعنی جنم افراد است که باعث میشود در شرایط سخت مقاومت کنند و کوتاه نیایند و تسلیم نشوند؛ بنابراین وقتی میبینم یک عده احساس ضعف میکنند یا به دیگران حسرت میخورند یا به موفقیت دیگران حسادت میورزند آن را به حساب تقدیر و شانسشان نمیگذارم، به این حساب میگذارم که اینها تنبلی میکنند. اگر دقیق نگاه کنند، میبینند هیچ کموکسری ندارند و اگر تلاش کنند موفق میشوند. همین سینمای ما یکی از این موارد است. ببینید، یک نفر در خانهاش با کمک یک فیلمبردار و با وجود كمبودها، یک فیلم درجه یک میسازد و جایزه میگیرد. این قضیه در جنم او وجود دارد. جنم این آدم، جوهر این آدم و پتانسیلی که در وجودش هست در اثر خواستن، از قوه به فعل درآمده است.
به نکته خوبی اشاره کردید. موفقیتهای علمی، اقتصادی، هنری و سینمایی را مثال زدید و اینکه برتری ایرانیها باوجود همه دشواریها همیشگی بوده، اما بهرهبرداری لازم از آن به عمل نیامده است. ما الان کشوری صاحب اسکار و نوبل هستیم، در اقتصاد و هنرهای تجسمی موفقیتهایی کسب کردهایم؛ اما نمیدانم چرا بهرهبرداری خوبی از طریق کلیت جامعه ایرانی و بهخصوص بخش دولتی صورت نمیگیرد. شما و اصغر فرهادی و چند نفر دیگر در جایی در برابر استعدادهای دیگر سربرافراشتهاید و جالب است که باوجود تمام نادیدهگرفتنها این موفقیتها ادامه پیدا میکند... .
من اینجا در ونکوور، تنها هستم و از 70سالگی به بعد از دنیا دامن برچیدهام. فرصت فکرکردن، زیاد پیدا میکنم. در نتیجه موارد مختلفی را که به نظرم میرسد، در مواقع بیکاری کنکاش میکنم. راجع به این موضوع هم چندبار پیش آمده که صحبت یا فکر کردهام و متوجه شدهام که مربوط به نوع زندگی و فرهنگ ماست. ما در حال حاضر فرهنگ سیاسیای داریم که یکی، دو ساله هم نیست. ریشه این فرهنگ بهطور ملموس 34،33سال و به طور غیرملموس هزار و خردهای سال تاریخ دارد. در این فرهنگ سیاسی دولتمرد غالب همیشه تاثیرگذار است؛ یعنی دولت غالب روی این فرهنگ تاثیرگذار است، مخصوصا در شرایطی که عمر چنین دولتی زیاد شود. شما دوره صفوی و قاجار را نگاه کنید. به قبل از اسلام کاری نداریم... آنچه روی جامعه تاثیر گذاشته حکومت غالب این دولتمردان بوده. در دوره قاجار متاسفانه این اتفاق میافتد که نهتنها حکومت مستبدانه فرهنگ را میسازد و مردم را دنبال خودش میکشد بلکه دولتمردان خیانتکار هم به آن اضافه میشوند. وابستگیای که در دوره قاجار به دولتهای خارجی وجود داشت، ضعف این دولت بود. ضعف دولتمردان دوره قاجار بود که باعث شد این ماجرا نهادینه شود. این فرهنگ سیاسی -نه فرهنگ مردمی- باعث شده که این قضیه اتفاق بیفتد.دورههای گذشته هم همینطور بوده. هر ازگاهی یک آدم ملیگرا و وطنپرست در برابر خیانتکارهای داخلی و منفعتطلبهای خارجی میایستد و بعضا موفق میشود یا شکست میخورد؛ بنابراین باید همه جانبه به همه چیز نگاه کنیم.
شما به پیشزمینهها اشاره و بهطور ریشهای مسایل را بیان کردید. بحث ما بر سر رقمخوردن موفقیتی دیگر برای هنر ایران در یک صحنه بینالمللی ارایه آثار هنری بود. اگر موافق باشید بپردازیم به اتفاقی که افتاد. دو هفته پیش هم در حراج کریستیز یک هنرمند ایرانی درخشش داشت و الان هم شما...
قبل از اینکه جواب سوالتان را بدهم، باید بگویم در حراج اخیر موسسه کریستیز در دوبی کار آقای فرهاد مشیری، اثر بسیار جالبی بود و بسیار هم خوشحال شدم که به این رکورد رسید. متاسفانه موفق نشدم به ایشان تبریک بگویم. با ایشان اندکی آشنا هستم و ملاقات داشتهایم و جوان باهوش و فرهیختهای است؛ اما در حراجی که در ساتبیز برپا شد سعی شد تمام سلیقهها در نظر گرفته شود و کارهای مختلفی با امضاها و رویکردهای مختلفی ارایه شود. در جهان جستوجوگر امروز که در واقع به یک دهکده میماند، جستوجوگری نهادینه شده؛ منتها بعضی زودتر و بعضی دیرتر پی به اهمیت این موضوع میبرند و بعضیها را باید به زور متوجه کرد. آقای زندهرودی، زودتر متوجه شد. من در مورد خط، زودتر پی به این مساله بردم؛ چون از کودکی در جنمم بود که به چیزی که داشتم قانع نباشم. مادرم میگفت به محمد که میگویی یک کار را انجام بده یک کار دیگر را هم به آن اضافه میکند؛ درحالیکه این، کاری نیست که ما به او گفته بودیم. این از کودکی عادت من بود و وقتی هم میخواهم کاری انجام بدهم همین اتفاق میافتد. بعد هم این را بگویم کسی نیست که از شکم مادرش چیزی آورده باشد، درست است که به مسایل ژنتیکی اعتقاد کامل دارم اما در جهان معاصر تنوعی که میبینید مربوط به نگاهکردن به همدیگر است و الهامگرفتن. این البته نافی این حقیقت نیست که ذهن باید فعال باشد.
اگر آن زین و دسته دوچرخه معروف در کار نبود و «پیکاسوی» اسپانیایی با گاو و گاوبازی و فلسفه این ماجرا آشنا نبود، محال بود آن اثر معروف را بسازد. پس آنچه داریم مربوط به فعالیت ذهنیمان است. بعضیها ذهنشان جلوتر کار میکند و آیکیو بالاتری دارند و به قول آشنایان کامپیوتر، RAM بالاتری دارند؛ در نتیجه محصول بهتر و فوریتر میدهند. بعضیها هم پختهخوارند. متاسفانه بنا به صحبتهایی که قبلا داشتم پختهخواری در هنرهای تجسمی بیشتر است. چرا؟ به خاطر اینکه ما از قدیم فرهنگ تصویری نداشتیم. از 50، 60 سال قبل، همهچیز با نگاه و عادت به غرب شروع شده. چیز بدی هم نیست. افتخارش آنجاست که غرب میبیند متاعی که این فرد برای نشاندادن و فروختن آورده یک متاع اصیل است. این مهم است و جذبش میکند. میبیند سوژهای که آقای فرهادی در یک ساعت نشان میدهد محتوایی اصیل دارد. میبیند کارهای آقای کیارستمی اصیل است. اگرچه بعضی از سکانسهایش را از کوروساوا، گرفته باشد. اصالت مهم است. اتفاقا از یک مضمون خیلی ساده کوروساوا یک مفهوم درجه یک جواهری در فیلم «زیر درختان زیتون» درست کرده. اینهاست که میدرخشند. درهرحال صرفنظر از اینکه نام من یا فرهاد مشیری یا هر هنرمند دیگری از ایران دوباره در سطح بینالمللی برده میشود؛ بهواسطه این رکوردشکنیها برای هنر ایران هم افتخاری کسب میشود. بههرحال همه موسسات حراج در منطقه خاورمیانه خوب عمل میکنند. ما میگفتیم ویترین هنر خاورمیانه در «دوبی» است و حالا «قطر» هم در حال اجرای برنامههای دیگری است؛ اینکه هنرمندان از سرتاسر جهان در قالب هنر «معاصر» جایی زیر یک سقف جمع شدهاند کار جالبی است. خود تهران هم که سال گذشته حراج گذاشت و قصد دارد آن را دوباره برپا کند. اینها خیلی امیدوارکننده است. من هم هر کاری از دستم بربیاید برای آن انجام میدهم. اتفاقا یک عده معتقدند که بازار داخل به واسطه حراجهایی چون حراج تهران باید تقویت شود...
در حراج اخیر ساتبیز، دو اثر نقاشیخط شما در کنار آثاری از هنرمندان بزرگ دنیا قرار گرفت و فروش بالایی داشت. البته من کار را از نزدیک ندیدهام و عکسش را دارم؛ ولی دیدم که تنوع رنگی دارد و شش قطعه است. این کار از کدام مجموعه انتخاب شده بود؟
از یک یا دو سال قبل ذهنم مشغول این شد که با کلمات و حروف کار کنم؛ یعنی ماجرا را به خلاصهگفتن و کمگویی و مینیمالیسم کشاندم. الان در واقع عملا این کار را انجام میدهم. اگر بخواهم تابلوی بزرگی هم اجرا کنم شامل یک کلمه یا چند حرف است. سعی میکنم کلمه باشد و با یک حرف کار نمیکنم؛ اول به این دلیل که اتهام گرافیکیبودن اثر در میان نباشد و به یک هموطن نقاش دیگر احترام گذاشته باشم. دیگر هم به این علت که پیر شدهام و حوصله پُرگویی ندارم؛ و اما رنگ! در تهران بهدلیل دشواریهای زمانه نمیتوانستم رنگهای شاد ببینم. در واقع، به طور دقیق هشتسال است که هیچکس من را بدون پیراهن مشکی ندیده؛ یعنی هیچ جای رسمی و غیررسمی و مجمعی نرفتهام که لباس مشکی نداشته باشم. سهسال هم است که جایی نمیروم (دو سال در تهران و یک سال اینجا). به اینجا که آمدم رنگهای متنوع، من را در حوزه تاثیر خود قرار داد و به نظرم این تنوع رنگها یکجور شادمانی و امید به آینده دارد.میدانید که معمولا در جشنها و شادمانیها، مردم لباس رنگارنگ میپوشند و در مجالس عزا فقط سیاه میپوشند. هرچند از نظر عرفانی به قول شیخ شبستری، در جایی در «گلشن راز» که بیتش را یادم نیست سیاه را هم نور میبیند. گذشته از این بحث عرفانی، در طبیعت و اطرافمان در رنگها، شادمانی و امید است. گرچه با رنگ سیاه و سفید هم به دلایلی که قبلا گفتهام و همه میدانند حالم خوش است و در واقع، اینجا روی من تاثیر گذاشته است و وقتی قدم میزنم مرتب از گلها و رنگها عکس میگیرم و مشغول میشوم و امیدوارم وقتی نشان میدهم تاثیر خوبی روی مخاطب و ببینده هم بگذارد. بااینحال همیشه یک هنرمند نباید توقع داشته باشد همه مانند او فکر کنند.علاوه بر این قضیه، هنرمند باید در پیشبرد بالقوه اندیشههای مردم هم مشغله داشته باشد. شما وقتی شاد هستید و موسیقی شاد ارایه میدهید کسی را نمیبینید گریه کند. الان کاری که انجام میدهم این است و در حال کارکردن با رنگهای مختلف هستم. الان که پیر شدهام اوضاع فرق میکند و از رنگهای مختلف خیلی خوشم آمده. آدمها وقتی پیر میشوند (نه در ایران) در جاهای مختلف لباسهای رنگی میپوشند و به این علت با رنگها کار میکنند؛ گرچه برایم سخت است؛ اما تجربه میکنم. این را هم بگویم که در سال 1353 نمایشگاهی داشتم که فقط دو تا از 30، 40 کارم سیاه و سفید و بقیه رنگی بود که وزارت خارجه یا صداوسیما خریداری کردند. الان دو تا از آنها را دارم که در نمایشگاه بزرگ هنر ایران در «نیویورک» به نمایش درخواهد آمد. شما و کسانی که ندیدهاند تعجب خواهید کرد که چطور ممکن است این آدم این کارها را آن زمان انجام داده باشد. الان در واقع در حال برگشت به آن زمان هستم؛ منتها با رویکرد نوتر و با نگاهی «مینیمالیستی»، تا ببینیم چه از آب درخواهد آمد. اگر خوششان آمد نگه میدارند اگر خوششان نیامد خودم نگه میدارم. معذلک افتانوخیزان همینقدر که کار میکنم جای شکر دارد و خدا را شکر که این توانایی را دارم که کار کنم.
حراج اخیر هنر معاصر «ساتبیز» در دوحه قطر از نظر شما چقدر اهمیت داشت؟ صرفنظر از نامهای مهمی که در حراج دیده شد، چه دستاوردی برای هنر ایران در این رویداد دیدید؟
مقدمتا باید بگویم که توفیقات ایرانیها به هنر اختصاص ندارد. الان بیشتر از 20درصد کارهای «ناسا» طبق گزارش آمریکاییها توسط دانشمندان ایرانی پیش میرود. در زمینههای علمی و پزشکی هم وضع به همین منوال است. این اواخر، پزشکی که از دانشمندان و استادان معروف ایران است، از دست رییسجمهور آمريكا تقدیرنامه گرفت. موفقیت ایرانیها در دنیا به شکلی است که همه بر آن اتفاق نظر دارند. طبیعتا وقتی بحث هنر پیش میآید، باید انتظار این حقیقت را در گسترههای مختلف داشته باشیم و این یک حقیقت است. معلوم است که نشان از ذات و هوشمندی و اصالت ایرانیها دارد. بدون اینکه بخواهم طبق عادت شعار بدهم که ما از همه بهتریم، به این قضیه اشاره میکنم که ایرانیها جزو افراد فعال، مفید و هوشمند جامعه جهانیاند؛ یعنی سهمی دارند به نسبت وضعیت پیچیده ما در منطقه، به نسبت دولتها و سیستمی که داریم. همه اینها در شرایطی دیده میشود که هجومی همهجانبه برای ازبینبردن یا بهانزواکشاندن این ملت صورت میگیرد. اینها نشاندهنده اصالت قضیه است. عرصه هنر هم، همچنان که عرض کردم، مشمول این قاعده میشود و وقتی زمینه رشد و فعالیت گسترده و عرضاندام مساعد باشد، طبیعتا این مشخصهها بروز پیدا میکند و بهچشم میآید. چنانکه الان از خاورمیانه و امارات شروع شده و هوشمندانه روی این قضیه سرمایهگذاری کردند و در واقع سرمایهگذاری گشادهدستانه انجام دادند. درصد هنرمندان ما، درصد افرادی که مشغله هنر و کار هنری دارند، در ایران خیلی بالاست؛ اما متاسفانه جای بروز و نشاندادن ندارند.
شما در همین تهران بگردید ببینید جوانان ما از نظر کار، نورآوری و بدعت چه کارهای جالبی ارایه میکنند. من که الان در «ونکوور» هستم، تقریبا به آخرین اطلاعات هنری در جاهای مختلف دسترسی دارم؛ مخصوصا اینکه تنها معاشرت و تفریح من با دو کتابخانه شهر است که یکی کتابخانه عمومی است و یکی کتابفروشی مهمی که آخرین نشریات و اطلاعات هنری را از طریق آن رصد میکنم. این، علاوهبر سایتهایی است که گاهگاهی به آنها سر میزنم. بهطورقطع میتوانم بگویم هنر ایرانیها مثل سینمایشان حرفهای تازه، بکر، سطح بالا و پختهای دارد. شما سینمای ما را دستکم نگیرید، گرچه در داخل سعی میکنند آن را نحیف نشان دهند و این هنر بسیار غنی و چندجانبه را که شامل چندین هنر میشود، به حاشيه برانند؛ اما میبینید که در دنیا جشنوارهای نیست و اقدام هنری و سینماییای صورت نمیگیرد که از ایران نامی برده نشود و کسی از ایرانیها در زمینه داوری یا ارایه کار با همه محدودیتها خودنمایی نکند و مشهور نباشد. به اینها نگاه کنید، به این سرمایه و ثروتی که در اطرافمان و در وطن عزیزمان میبینیم. متاسفانه سرمایههای فرهنگیمان مانند آثار باستانی، فرهنگ باستانی و میراث فرهنگی قدرشان را نمیدانیم و به آنها ناسپاسانه و ناشکرانه نگاه میکنیم و اگر کوشش نمیکنیم اینها رشد کنند، در به حاشيه راندنشان هم بیکار ننشستهایم. عذر میخواهم که اینگونه تلخ صحبت میکنم، این تلخی به دلیل علاقهداشتن بیش از حد است، هشداری است از طرف پیرمردی که به وطنش و فرهنگش عشق میورزد.
این واقعیت قابل کتمان نیست اما نمیدانم شما هم اعتقاد دارید که گاهی شرایط سخت باعث میشود به نتایج خوب برسیم؟
در طبیعت و این جهان هوشمند، اجزایی هست که بر اثر فشار زیاد شکوفا نمیشوند؛ شکوفایی در جنم و نهاد آنهاست. یک رشد محتوم و مقدر در دانه کوچک و ظریف گیاه باید باشد تا هنگام بهار در شکاف سنگ سخت رشد کند و سرش را از لای سنگ سخت بیرون بیاورد و بلکه آن شکاف را بازتر کند و خود را به آفتاب نشان دهد. این نکته مهمی است؛ یعنی جنم افراد است که باعث میشود در شرایط سخت مقاومت کنند و کوتاه نیایند و تسلیم نشوند؛ بنابراین وقتی میبینم یک عده احساس ضعف میکنند یا به دیگران حسرت میخورند یا به موفقیت دیگران حسادت میورزند آن را به حساب تقدیر و شانسشان نمیگذارم، به این حساب میگذارم که اینها تنبلی میکنند. اگر دقیق نگاه کنند، میبینند هیچ کموکسری ندارند و اگر تلاش کنند موفق میشوند. همین سینمای ما یکی از این موارد است. ببینید، یک نفر در خانهاش با کمک یک فیلمبردار و با وجود كمبودها، یک فیلم درجه یک میسازد و جایزه میگیرد. این قضیه در جنم او وجود دارد. جنم این آدم، جوهر این آدم و پتانسیلی که در وجودش هست در اثر خواستن، از قوه به فعل درآمده است.
به نکته خوبی اشاره کردید. موفقیتهای علمی، اقتصادی، هنری و سینمایی را مثال زدید و اینکه برتری ایرانیها باوجود همه دشواریها همیشگی بوده، اما بهرهبرداری لازم از آن به عمل نیامده است. ما الان کشوری صاحب اسکار و نوبل هستیم، در اقتصاد و هنرهای تجسمی موفقیتهایی کسب کردهایم؛ اما نمیدانم چرا بهرهبرداری خوبی از طریق کلیت جامعه ایرانی و بهخصوص بخش دولتی صورت نمیگیرد. شما و اصغر فرهادی و چند نفر دیگر در جایی در برابر استعدادهای دیگر سربرافراشتهاید و جالب است که باوجود تمام نادیدهگرفتنها این موفقیتها ادامه پیدا میکند... .
من اینجا در ونکوور، تنها هستم و از 70سالگی به بعد از دنیا دامن برچیدهام. فرصت فکرکردن، زیاد پیدا میکنم. در نتیجه موارد مختلفی را که به نظرم میرسد، در مواقع بیکاری کنکاش میکنم. راجع به این موضوع هم چندبار پیش آمده که صحبت یا فکر کردهام و متوجه شدهام که مربوط به نوع زندگی و فرهنگ ماست. ما در حال حاضر فرهنگ سیاسیای داریم که یکی، دو ساله هم نیست. ریشه این فرهنگ بهطور ملموس 34،33سال و به طور غیرملموس هزار و خردهای سال تاریخ دارد. در این فرهنگ سیاسی دولتمرد غالب همیشه تاثیرگذار است؛ یعنی دولت غالب روی این فرهنگ تاثیرگذار است، مخصوصا در شرایطی که عمر چنین دولتی زیاد شود. شما دوره صفوی و قاجار را نگاه کنید. به قبل از اسلام کاری نداریم... آنچه روی جامعه تاثیر گذاشته حکومت غالب این دولتمردان بوده. در دوره قاجار متاسفانه این اتفاق میافتد که نهتنها حکومت مستبدانه فرهنگ را میسازد و مردم را دنبال خودش میکشد بلکه دولتمردان خیانتکار هم به آن اضافه میشوند. وابستگیای که در دوره قاجار به دولتهای خارجی وجود داشت، ضعف این دولت بود. ضعف دولتمردان دوره قاجار بود که باعث شد این ماجرا نهادینه شود. این فرهنگ سیاسی -نه فرهنگ مردمی- باعث شده که این قضیه اتفاق بیفتد.دورههای گذشته هم همینطور بوده. هر ازگاهی یک آدم ملیگرا و وطنپرست در برابر خیانتکارهای داخلی و منفعتطلبهای خارجی میایستد و بعضا موفق میشود یا شکست میخورد؛ بنابراین باید همه جانبه به همه چیز نگاه کنیم.
شما به پیشزمینهها اشاره و بهطور ریشهای مسایل را بیان کردید. بحث ما بر سر رقمخوردن موفقیتی دیگر برای هنر ایران در یک صحنه بینالمللی ارایه آثار هنری بود. اگر موافق باشید بپردازیم به اتفاقی که افتاد. دو هفته پیش هم در حراج کریستیز یک هنرمند ایرانی درخشش داشت و الان هم شما...
قبل از اینکه جواب سوالتان را بدهم، باید بگویم در حراج اخیر موسسه کریستیز در دوبی کار آقای فرهاد مشیری، اثر بسیار جالبی بود و بسیار هم خوشحال شدم که به این رکورد رسید. متاسفانه موفق نشدم به ایشان تبریک بگویم. با ایشان اندکی آشنا هستم و ملاقات داشتهایم و جوان باهوش و فرهیختهای است؛ اما در حراجی که در ساتبیز برپا شد سعی شد تمام سلیقهها در نظر گرفته شود و کارهای مختلفی با امضاها و رویکردهای مختلفی ارایه شود. در جهان جستوجوگر امروز که در واقع به یک دهکده میماند، جستوجوگری نهادینه شده؛ منتها بعضی زودتر و بعضی دیرتر پی به اهمیت این موضوع میبرند و بعضیها را باید به زور متوجه کرد. آقای زندهرودی، زودتر متوجه شد. من در مورد خط، زودتر پی به این مساله بردم؛ چون از کودکی در جنمم بود که به چیزی که داشتم قانع نباشم. مادرم میگفت به محمد که میگویی یک کار را انجام بده یک کار دیگر را هم به آن اضافه میکند؛ درحالیکه این، کاری نیست که ما به او گفته بودیم. این از کودکی عادت من بود و وقتی هم میخواهم کاری انجام بدهم همین اتفاق میافتد. بعد هم این را بگویم کسی نیست که از شکم مادرش چیزی آورده باشد، درست است که به مسایل ژنتیکی اعتقاد کامل دارم اما در جهان معاصر تنوعی که میبینید مربوط به نگاهکردن به همدیگر است و الهامگرفتن. این البته نافی این حقیقت نیست که ذهن باید فعال باشد.
اگر آن زین و دسته دوچرخه معروف در کار نبود و «پیکاسوی» اسپانیایی با گاو و گاوبازی و فلسفه این ماجرا آشنا نبود، محال بود آن اثر معروف را بسازد. پس آنچه داریم مربوط به فعالیت ذهنیمان است. بعضیها ذهنشان جلوتر کار میکند و آیکیو بالاتری دارند و به قول آشنایان کامپیوتر، RAM بالاتری دارند؛ در نتیجه محصول بهتر و فوریتر میدهند. بعضیها هم پختهخوارند. متاسفانه بنا به صحبتهایی که قبلا داشتم پختهخواری در هنرهای تجسمی بیشتر است. چرا؟ به خاطر اینکه ما از قدیم فرهنگ تصویری نداشتیم. از 50، 60 سال قبل، همهچیز با نگاه و عادت به غرب شروع شده. چیز بدی هم نیست. افتخارش آنجاست که غرب میبیند متاعی که این فرد برای نشاندادن و فروختن آورده یک متاع اصیل است. این مهم است و جذبش میکند. میبیند سوژهای که آقای فرهادی در یک ساعت نشان میدهد محتوایی اصیل دارد. میبیند کارهای آقای کیارستمی اصیل است. اگرچه بعضی از سکانسهایش را از کوروساوا، گرفته باشد. اصالت مهم است. اتفاقا از یک مضمون خیلی ساده کوروساوا یک مفهوم درجه یک جواهری در فیلم «زیر درختان زیتون» درست کرده. اینهاست که میدرخشند. درهرحال صرفنظر از اینکه نام من یا فرهاد مشیری یا هر هنرمند دیگری از ایران دوباره در سطح بینالمللی برده میشود؛ بهواسطه این رکوردشکنیها برای هنر ایران هم افتخاری کسب میشود. بههرحال همه موسسات حراج در منطقه خاورمیانه خوب عمل میکنند. ما میگفتیم ویترین هنر خاورمیانه در «دوبی» است و حالا «قطر» هم در حال اجرای برنامههای دیگری است؛ اینکه هنرمندان از سرتاسر جهان در قالب هنر «معاصر» جایی زیر یک سقف جمع شدهاند کار جالبی است. خود تهران هم که سال گذشته حراج گذاشت و قصد دارد آن را دوباره برپا کند. اینها خیلی امیدوارکننده است. من هم هر کاری از دستم بربیاید برای آن انجام میدهم. اتفاقا یک عده معتقدند که بازار داخل به واسطه حراجهایی چون حراج تهران باید تقویت شود...
در حراج اخیر ساتبیز، دو اثر نقاشیخط شما در کنار آثاری از هنرمندان بزرگ دنیا قرار گرفت و فروش بالایی داشت. البته من کار را از نزدیک ندیدهام و عکسش را دارم؛ ولی دیدم که تنوع رنگی دارد و شش قطعه است. این کار از کدام مجموعه انتخاب شده بود؟
از یک یا دو سال قبل ذهنم مشغول این شد که با کلمات و حروف کار کنم؛ یعنی ماجرا را به خلاصهگفتن و کمگویی و مینیمالیسم کشاندم. الان در واقع عملا این کار را انجام میدهم. اگر بخواهم تابلوی بزرگی هم اجرا کنم شامل یک کلمه یا چند حرف است. سعی میکنم کلمه باشد و با یک حرف کار نمیکنم؛ اول به این دلیل که اتهام گرافیکیبودن اثر در میان نباشد و به یک هموطن نقاش دیگر احترام گذاشته باشم. دیگر هم به این علت که پیر شدهام و حوصله پُرگویی ندارم؛ و اما رنگ! در تهران بهدلیل دشواریهای زمانه نمیتوانستم رنگهای شاد ببینم. در واقع، به طور دقیق هشتسال است که هیچکس من را بدون پیراهن مشکی ندیده؛ یعنی هیچ جای رسمی و غیررسمی و مجمعی نرفتهام که لباس مشکی نداشته باشم. سهسال هم است که جایی نمیروم (دو سال در تهران و یک سال اینجا). به اینجا که آمدم رنگهای متنوع، من را در حوزه تاثیر خود قرار داد و به نظرم این تنوع رنگها یکجور شادمانی و امید به آینده دارد.میدانید که معمولا در جشنها و شادمانیها، مردم لباس رنگارنگ میپوشند و در مجالس عزا فقط سیاه میپوشند. هرچند از نظر عرفانی به قول شیخ شبستری، در جایی در «گلشن راز» که بیتش را یادم نیست سیاه را هم نور میبیند. گذشته از این بحث عرفانی، در طبیعت و اطرافمان در رنگها، شادمانی و امید است. گرچه با رنگ سیاه و سفید هم به دلایلی که قبلا گفتهام و همه میدانند حالم خوش است و در واقع، اینجا روی من تاثیر گذاشته است و وقتی قدم میزنم مرتب از گلها و رنگها عکس میگیرم و مشغول میشوم و امیدوارم وقتی نشان میدهم تاثیر خوبی روی مخاطب و ببینده هم بگذارد. بااینحال همیشه یک هنرمند نباید توقع داشته باشد همه مانند او فکر کنند.علاوه بر این قضیه، هنرمند باید در پیشبرد بالقوه اندیشههای مردم هم مشغله داشته باشد. شما وقتی شاد هستید و موسیقی شاد ارایه میدهید کسی را نمیبینید گریه کند. الان کاری که انجام میدهم این است و در حال کارکردن با رنگهای مختلف هستم. الان که پیر شدهام اوضاع فرق میکند و از رنگهای مختلف خیلی خوشم آمده. آدمها وقتی پیر میشوند (نه در ایران) در جاهای مختلف لباسهای رنگی میپوشند و به این علت با رنگها کار میکنند؛ گرچه برایم سخت است؛ اما تجربه میکنم. این را هم بگویم که در سال 1353 نمایشگاهی داشتم که فقط دو تا از 30، 40 کارم سیاه و سفید و بقیه رنگی بود که وزارت خارجه یا صداوسیما خریداری کردند. الان دو تا از آنها را دارم که در نمایشگاه بزرگ هنر ایران در «نیویورک» به نمایش درخواهد آمد. شما و کسانی که ندیدهاند تعجب خواهید کرد که چطور ممکن است این آدم این کارها را آن زمان انجام داده باشد. الان در واقع در حال برگشت به آن زمان هستم؛ منتها با رویکرد نوتر و با نگاهی «مینیمالیستی»، تا ببینیم چه از آب درخواهد آمد. اگر خوششان آمد نگه میدارند اگر خوششان نیامد خودم نگه میدارم. معذلک افتانوخیزان همینقدر که کار میکنم جای شکر دارد و خدا را شکر که این توانایی را دارم که کار کنم.
نام ایران و محمد احصایی، یکبار دیگر در «دوحه» سر زبانها افتاد. حراج بینالمللی هنر معاصر «ساتبیز» در حالی شامگاه دوشنبه 22 آوریل (دوم اردیبهشت) در پایتخت «قطر» برپا شد که فروش 630هزاردلاری دو اثر از محمد احصایی، هنرمند ایرانی، بار دیگر نگاهها را به هنر ایران جلب کرد. در این حراج دو تابلوی «عشق» و «الله» از احصایی جمعا به مبلغ 700هزاردلار چکش خورد تا بهاینترتیب نام احصایی- به فاصله یک هفته از حراج پربار کریستیز دوبی- دوباره در صدر اخبار هنری منطقه قرار گیرد. «عشق»، یک تابلوی شش لته و جدید رنگی از احصایی است که در سال 2011 اجرا شده و کارشناسان 300 تا500هزاردلار برای آن برآورد کرده بودند. این اثر 437هزاردلار چکش خورد. دیگر اثر این هنرمند باعنوان «الله» از مجموعه «ذکر تصویری الله» 200 تا 300هزاردلار قیمتگذاری شده بود که 200هزاردلار چکش خورد. احصایی این تابلوی دو لته را در سال 2008 اجرا کرده است. غیر از احصایی، چند هنرمند دیگر ایرانی، ازجمله فرهاد مشیری، منیر فرمانفرمایان، هدیه شفیعی، نصرالله افجهای، جمشید بایرامی و رکنی حائریزاده شرکت داشتند که آثارشان به ترتیب به مبالغ 197، 112، 42، 87، 9
و 17هزاردلار فروخته شد. آنچه به اهمیت این حراج افزود، مشارکت شماری از هنرمندان برجسته جهان از جمله دیمن هرست، آی وی وی، دونالد جاد و مونا حاتوم بود. احصایی این روزها در کنار فعالیت در زمینه نقاشی خط، درصدد دستیافتن به آرزوی دیرینهاش مبنی بر بهپایانبردن کتابت قرآن به خط محقق است. این هنرمند 71ساله در گفتوگو با «شرق» از حضورش در این حراج و دغدغههایش در رزوهای دوری از وطن گفت.
حراج اخیر هنر معاصر «ساتبیز» در دوحه قطر از نظر شما چقدر اهمیت داشت؟ صرفنظر از نامهای مهمی که در حراج دیده شد، چه دستاوردی برای هنر ایران در این رویداد دیدید؟
مقدمتا باید بگویم که توفیقات ایرانیها به هنر اختصاص ندارد. الان بیشتر از 20درصد کارهای «ناسا» طبق گزارش آمریکاییها توسط دانشمندان ایرانی پیش میرود. در زمینههای علمی و پزشکی هم وضع به همین منوال است. این اواخر، پزشکی که از دانشمندان و استادان معروف ایران است، از دست رییسجمهور آمريكا تقدیرنامه گرفت. موفقیت ایرانیها در دنیا به شکلی است که همه بر آن اتفاق نظر دارند. طبیعتا وقتی بحث هنر پیش میآید، باید انتظار این حقیقت را در گسترههای مختلف داشته باشیم و این یک حقیقت است. معلوم است که نشان از ذات و هوشمندی و اصالت ایرانیها دارد. بدون اینکه بخواهم طبق عادت شعار بدهم که ما از همه بهتریم، به این قضیه اشاره میکنم که ایرانیها جزو افراد فعال، مفید و هوشمند جامعه جهانیاند؛ یعنی سهمی دارند به نسبت وضعیت پیچیده ما در منطقه، به نسبت دولتها و سیستمی که داریم. همه اینها در شرایطی دیده میشود که هجومی همهجانبه برای ازبینبردن یا بهانزواکشاندن این ملت صورت میگیرد. اینها نشاندهنده اصالت قضیه است. عرصه هنر هم، همچنان که عرض کردم، مشمول این قاعده میشود و وقتی زمینه رشد و فعالیت گسترده و عرضاندام مساعد باشد، طبیعتا این مشخصهها بروز پیدا میکند و بهچشم میآید. چنانکه الان از خاورمیانه و امارات شروع شده و هوشمندانه روی این قضیه سرمایهگذاری کردند و در واقع سرمایهگذاری گشادهدستانه انجام دادند. درصد هنرمندان ما، درصد افرادی که مشغله هنر و کار هنری دارند، در ایران خیلی بالاست؛ اما متاسفانه جای بروز و نشاندادن ندارند.
شما در همین تهران بگردید ببینید جوانان ما از نظر کار، نورآوری و بدعت چه کارهای جالبی ارایه میکنند. من که الان در «ونکوور» هستم، تقریبا به آخرین اطلاعات هنری در جاهای مختلف دسترسی دارم؛ مخصوصا اینکه تنها معاشرت و تفریح من با دو کتابخانه شهر است که یکی کتابخانه عمومی است و یکی کتابفروشی مهمی که آخرین نشریات و اطلاعات هنری را از طریق آن رصد میکنم. این، علاوهبر سایتهایی است که گاهگاهی به آنها سر میزنم. بهطورقطع میتوانم بگویم هنر ایرانیها مثل سینمایشان حرفهای تازه، بکر، سطح بالا و پختهای دارد. شما سینمای ما را دستکم نگیرید، گرچه در داخل سعی میکنند آن را نحیف نشان دهند و این هنر بسیار غنی و چندجانبه را که شامل چندین هنر میشود، به حاشيه برانند؛ اما میبینید که در دنیا جشنوارهای نیست و اقدام هنری و سینماییای صورت نمیگیرد که از ایران نامی برده نشود و کسی از ایرانیها در زمینه داوری یا ارایه کار با همه محدودیتها خودنمایی نکند و مشهور نباشد. به اینها نگاه کنید، به این سرمایه و ثروتی که در اطرافمان و در وطن عزیزمان میبینیم. متاسفانه سرمایههای فرهنگیمان مانند آثار باستانی، فرهنگ باستانی و میراث فرهنگی قدرشان را نمیدانیم و به آنها ناسپاسانه و ناشکرانه نگاه میکنیم و اگر کوشش نمیکنیم اینها رشد کنند، در به حاشيه راندنشان هم بیکار ننشستهایم. عذر میخواهم که اینگونه تلخ صحبت میکنم، این تلخی به دلیل علاقهداشتن بیش از حد است، هشداری است از طرف پیرمردی که به وطنش و فرهنگش عشق میورزد.
این واقعیت قابل کتمان نیست اما نمیدانم شما هم اعتقاد دارید که گاهی شرایط سخت باعث میشود به نتایج خوب برسیم؟
در طبیعت و این جهان هوشمند، اجزایی هست که بر اثر فشار زیاد شکوفا نمیشوند؛ شکوفایی در جنم و نهاد آنهاست. یک رشد محتوم و مقدر در دانه کوچک و ظریف گیاه باید باشد تا هنگام بهار در شکاف سنگ سخت رشد کند و سرش را از لای سنگ سخت بیرون بیاورد و بلکه آن شکاف را بازتر کند و خود را به آفتاب نشان دهد. این نکته مهمی است؛ یعنی جنم افراد است که باعث میشود در شرایط سخت مقاومت کنند و کوتاه نیایند و تسلیم نشوند؛ بنابراین وقتی میبینم یک عده احساس ضعف میکنند یا به دیگران حسرت میخورند یا به موفقیت دیگران حسادت میورزند آن را به حساب تقدیر و شانسشان نمیگذارم، به این حساب میگذارم که اینها تنبلی میکنند. اگر دقیق نگاه کنند، میبینند هیچ کموکسری ندارند و اگر تلاش کنند موفق میشوند. همین سینمای ما یکی از این موارد است. ببینید، یک نفر در خانهاش با کمک یک فیلمبردار و با وجود كمبودها، یک فیلم درجه یک میسازد و جایزه میگیرد. این قضیه در جنم او وجود دارد. جنم این آدم، جوهر این آدم و پتانسیلی که در وجودش هست در اثر خواستن، از قوه به فعل درآمده است.
به نکته خوبی اشاره کردید. موفقیتهای علمی، اقتصادی، هنری و سینمایی را مثال زدید و اینکه برتری ایرانیها باوجود همه دشواریها همیشگی بوده، اما بهرهبرداری لازم از آن به عمل نیامده است. ما الان کشوری صاحب اسکار و نوبل هستیم، در اقتصاد و هنرهای تجسمی موفقیتهایی کسب کردهایم؛ اما نمیدانم چرا بهرهبرداری خوبی از طریق کلیت جامعه ایرانی و بهخصوص بخش دولتی صورت نمیگیرد. شما و اصغر فرهادی و چند نفر دیگر در جایی در برابر استعدادهای دیگر سربرافراشتهاید و جالب است که باوجود تمام نادیدهگرفتنها این موفقیتها ادامه پیدا میکند... .
من اینجا در ونکوور، تنها هستم و از 70سالگی به بعد از دنیا دامن برچیدهام. فرصت فکرکردن، زیاد پیدا میکنم. در نتیجه موارد مختلفی را که به نظرم میرسد، در مواقع بیکاری کنکاش میکنم. راجع به این موضوع هم چندبار پیش آمده که صحبت یا فکر کردهام و متوجه شدهام که مربوط به نوع زندگی و فرهنگ ماست. ما در حال حاضر فرهنگ سیاسیای داریم که یکی، دو ساله هم نیست. ریشه این فرهنگ بهطور ملموس 34،33سال و به طور غیرملموس هزار و خردهای سال تاریخ دارد. در این فرهنگ سیاسی دولتمرد غالب همیشه تاثیرگذار است؛ یعنی دولت غالب روی این فرهنگ تاثیرگذار است، مخصوصا در شرایطی که عمر چنین دولتی زیاد شود. شما دوره صفوی و قاجار را نگاه کنید. به قبل از اسلام کاری نداریم... آنچه روی جامعه تاثیر گذاشته حکومت غالب این دولتمردان بوده. در دوره قاجار متاسفانه این اتفاق میافتد که نهتنها حکومت مستبدانه فرهنگ را میسازد و مردم را دنبال خودش میکشد بلکه دولتمردان خیانتکار هم به آن اضافه میشوند. وابستگیای که در دوره قاجار به دولتهای خارجی وجود داشت، ضعف این دولت بود. ضعف دولتمردان دوره قاجار بود که باعث شد این ماجرا نهادینه شود. این فرهنگ سیاسی -نه فرهنگ مردمی- باعث شده که این قضیه اتفاق بیفتد.دورههای گذشته هم همینطور بوده. هر ازگاهی یک آدم ملیگرا و وطنپرست در برابر خیانتکارهای داخلی و منفعتطلبهای خارجی میایستد و بعضا موفق میشود یا شکست میخورد؛ بنابراین باید همه جانبه به همه چیز نگاه کنیم.
شما به پیشزمینهها اشاره و بهطور ریشهای مسایل را بیان کردید. بحث ما بر سر رقمخوردن موفقیتی دیگر برای هنر ایران در یک صحنه بینالمللی ارایه آثار هنری بود. اگر موافق باشید بپردازیم به اتفاقی که افتاد. دو هفته پیش هم در حراج کریستیز یک هنرمند ایرانی درخشش داشت و الان هم شما...
قبل از اینکه جواب سوالتان را بدهم، باید بگویم در حراج اخیر موسسه کریستیز در دوبی کار آقای فرهاد مشیری، اثر بسیار جالبی بود و بسیار هم خوشحال شدم که به این رکورد رسید. متاسفانه موفق نشدم به ایشان تبریک بگویم. با ایشان اندکی آشنا هستم و ملاقات داشتهایم و جوان باهوش و فرهیختهای است؛ اما در حراجی که در ساتبیز برپا شد سعی شد تمام سلیقهها در نظر گرفته شود و کارهای مختلفی با امضاها و رویکردهای مختلفی ارایه شود. در جهان جستوجوگر امروز که در واقع به یک دهکده میماند، جستوجوگری نهادینه شده؛ منتها بعضی زودتر و بعضی دیرتر پی به اهمیت این موضوع میبرند و بعضیها را باید به زور متوجه کرد. آقای زندهرودی، زودتر متوجه شد. من در مورد خط، زودتر پی به این مساله بردم؛ چون از کودکی در جنمم بود که به چیزی که داشتم قانع نباشم. مادرم میگفت به محمد که میگویی یک کار را انجام بده یک کار دیگر را هم به آن اضافه میکند؛ درحالیکه این، کاری نیست که ما به او گفته بودیم. این از کودکی عادت من بود و وقتی هم میخواهم کاری انجام بدهم همین اتفاق میافتد. بعد هم این را بگویم کسی نیست که از شکم مادرش چیزی آورده باشد، درست است که به مسایل ژنتیکی اعتقاد کامل دارم اما در جهان معاصر تنوعی که میبینید مربوط به نگاهکردن به همدیگر است و الهامگرفتن. این البته نافی این حقیقت نیست که ذهن باید فعال باشد.
اگر آن زین و دسته دوچرخه معروف در کار نبود و «پیکاسوی» اسپانیایی با گاو و گاوبازی و فلسفه این ماجرا آشنا نبود، محال بود آن اثر معروف را بسازد. پس آنچه داریم مربوط به فعالیت ذهنیمان است. بعضیها ذهنشان جلوتر کار میکند و آیکیو بالاتری دارند و به قول آشنایان کامپیوتر، RAM بالاتری دارند؛ در نتیجه محصول بهتر و فوریتر میدهند. بعضیها هم پختهخوارند. متاسفانه بنا به صحبتهایی که قبلا داشتم پختهخواری در هنرهای تجسمی بیشتر است. چرا؟ به خاطر اینکه ما از قدیم فرهنگ تصویری نداشتیم. از 50، 60 سال قبل، همهچیز با نگاه و عادت به غرب شروع شده. چیز بدی هم نیست. افتخارش آنجاست که غرب میبیند متاعی که این فرد برای نشاندادن و فروختن آورده یک متاع اصیل است. این مهم است و جذبش میکند. میبیند سوژهای که آقای فرهادی در یک ساعت نشان میدهد محتوایی اصیل دارد. میبیند کارهای آقای کیارستمی اصیل است. اگرچه بعضی از سکانسهایش را از کوروساوا، گرفته باشد. اصالت مهم است. اتفاقا از یک مضمون خیلی ساده کوروساوا یک مفهوم درجه یک جواهری در فیلم «زیر درختان زیتون» درست کرده. اینهاست که میدرخشند. درهرحال صرفنظر از اینکه نام من یا فرهاد مشیری یا هر هنرمند دیگری از ایران دوباره در سطح بینالمللی برده میشود؛ بهواسطه این رکوردشکنیها برای هنر ایران هم افتخاری کسب میشود. بههرحال همه موسسات حراج در منطقه خاورمیانه خوب عمل میکنند. ما میگفتیم ویترین هنر خاورمیانه در «دوبی» است و حالا «قطر» هم در حال اجرای برنامههای دیگری است؛ اینکه هنرمندان از سرتاسر جهان در قالب هنر «معاصر» جایی زیر یک سقف جمع شدهاند کار جالبی است. خود تهران هم که سال گذشته حراج گذاشت و قصد دارد آن را دوباره برپا کند. اینها خیلی امیدوارکننده است. من هم هر کاری از دستم بربیاید برای آن انجام میدهم. اتفاقا یک عده معتقدند که بازار داخل به واسطه حراجهایی چون حراج تهران باید تقویت شود...
در حراج اخیر ساتبیز، دو اثر نقاشیخط شما در کنار آثاری از هنرمندان بزرگ دنیا قرار گرفت و فروش بالایی داشت. البته من کار را از نزدیک ندیدهام و عکسش را دارم؛ ولی دیدم که تنوع رنگی دارد و شش قطعه است. این کار از کدام مجموعه انتخاب شده بود؟
از یک یا دو سال قبل ذهنم مشغول این شد که با کلمات و حروف کار کنم؛ یعنی ماجرا را به خلاصهگفتن و کمگویی و مینیمالیسم کشاندم. الان در واقع عملا این کار را انجام میدهم. اگر بخواهم تابلوی بزرگی هم اجرا کنم شامل یک کلمه یا چند حرف است. سعی میکنم کلمه باشد و با یک حرف کار نمیکنم؛ اول به این دلیل که اتهام گرافیکیبودن اثر در میان نباشد و به یک هموطن نقاش دیگر احترام گذاشته باشم. دیگر هم به این علت که پیر شدهام و حوصله پُرگویی ندارم؛ و اما رنگ! در تهران بهدلیل دشواریهای زمانه نمیتوانستم رنگهای شاد ببینم. در واقع، به طور دقیق هشتسال است که هیچکس من را بدون پیراهن مشکی ندیده؛ یعنی هیچ جای رسمی و غیررسمی و مجمعی نرفتهام که لباس مشکی نداشته باشم. سهسال هم است که جایی نمیروم (دو سال در تهران و یک سال اینجا). به اینجا که آمدم رنگهای متنوع، من را در حوزه تاثیر خود قرار داد و به نظرم این تنوع رنگها یکجور شادمانی و امید به آینده دارد.میدانید که معمولا در جشنها و شادمانیها، مردم لباس رنگارنگ میپوشند و در مجالس عزا فقط سیاه میپوشند. هرچند از نظر عرفانی به قول شیخ شبستری، در جایی در «گلشن راز» که بیتش را یادم نیست سیاه را هم نور میبیند. گذشته از این بحث عرفانی، در طبیعت و اطرافمان در رنگها، شادمانی و امید است. گرچه با رنگ سیاه و سفید هم به دلایلی که قبلا گفتهام و همه میدانند حالم خوش است و در واقع، اینجا روی من تاثیر گذاشته است و وقتی قدم میزنم مرتب از گلها و رنگها عکس میگیرم و مشغول میشوم و امیدوارم وقتی نشان میدهم تاثیر خوبی روی مخاطب و ببینده هم بگذارد. بااینحال همیشه یک هنرمند نباید توقع داشته باشد همه مانند او فکر کنند.علاوه بر این قضیه، هنرمند باید در پیشبرد بالقوه اندیشههای مردم هم مشغله داشته باشد. شما وقتی شاد هستید و موسیقی شاد ارایه میدهید کسی را نمیبینید گریه کند. الان کاری که انجام میدهم این است و در حال کارکردن با رنگهای مختلف هستم. الان که پیر شدهام اوضاع فرق میکند و از رنگهای مختلف خیلی خوشم آمده. آدمها وقتی پیر میشوند (نه در ایران) در جاهای مختلف لباسهای رنگی میپوشند و به این علت با رنگها کار میکنند؛ گرچه برایم سخت است؛ اما تجربه میکنم. این را هم بگویم که در سال 1353 نمایشگاهی داشتم که فقط دو تا از 30، 40 کارم سیاه و سفید و بقیه رنگی بود که وزارت خارجه یا صداوسیما خریداری کردند. الان دو تا از آنها را دارم که در نمایشگاه بزرگ هنر ایران در «نیویورک» به نمایش درخواهد آمد. شما و کسانی که ندیدهاند تعجب خواهید کرد که چطور ممکن است این آدم این کارها را آن زمان انجام داده باشد. الان در واقع در حال برگشت به آن زمان هستم؛ منتها با رویکرد نوتر و با نگاهی «مینیمالیستی»، تا ببینیم چه از آب درخواهد آمد. اگر خوششان آمد نگه میدارند اگر خوششان نیامد خودم نگه میدارم. معذلک افتانوخیزان همینقدر که کار میکنم جای شکر دارد و خدا را شکر که این توانایی را دارم که کار کنم.
حراج اخیر هنر معاصر «ساتبیز» در دوحه قطر از نظر شما چقدر اهمیت داشت؟ صرفنظر از نامهای مهمی که در حراج دیده شد، چه دستاوردی برای هنر ایران در این رویداد دیدید؟
مقدمتا باید بگویم که توفیقات ایرانیها به هنر اختصاص ندارد. الان بیشتر از 20درصد کارهای «ناسا» طبق گزارش آمریکاییها توسط دانشمندان ایرانی پیش میرود. در زمینههای علمی و پزشکی هم وضع به همین منوال است. این اواخر، پزشکی که از دانشمندان و استادان معروف ایران است، از دست رییسجمهور آمريكا تقدیرنامه گرفت. موفقیت ایرانیها در دنیا به شکلی است که همه بر آن اتفاق نظر دارند. طبیعتا وقتی بحث هنر پیش میآید، باید انتظار این حقیقت را در گسترههای مختلف داشته باشیم و این یک حقیقت است. معلوم است که نشان از ذات و هوشمندی و اصالت ایرانیها دارد. بدون اینکه بخواهم طبق عادت شعار بدهم که ما از همه بهتریم، به این قضیه اشاره میکنم که ایرانیها جزو افراد فعال، مفید و هوشمند جامعه جهانیاند؛ یعنی سهمی دارند به نسبت وضعیت پیچیده ما در منطقه، به نسبت دولتها و سیستمی که داریم. همه اینها در شرایطی دیده میشود که هجومی همهجانبه برای ازبینبردن یا بهانزواکشاندن این ملت صورت میگیرد. اینها نشاندهنده اصالت قضیه است. عرصه هنر هم، همچنان که عرض کردم، مشمول این قاعده میشود و وقتی زمینه رشد و فعالیت گسترده و عرضاندام مساعد باشد، طبیعتا این مشخصهها بروز پیدا میکند و بهچشم میآید. چنانکه الان از خاورمیانه و امارات شروع شده و هوشمندانه روی این قضیه سرمایهگذاری کردند و در واقع سرمایهگذاری گشادهدستانه انجام دادند. درصد هنرمندان ما، درصد افرادی که مشغله هنر و کار هنری دارند، در ایران خیلی بالاست؛ اما متاسفانه جای بروز و نشاندادن ندارند.
شما در همین تهران بگردید ببینید جوانان ما از نظر کار، نورآوری و بدعت چه کارهای جالبی ارایه میکنند. من که الان در «ونکوور» هستم، تقریبا به آخرین اطلاعات هنری در جاهای مختلف دسترسی دارم؛ مخصوصا اینکه تنها معاشرت و تفریح من با دو کتابخانه شهر است که یکی کتابخانه عمومی است و یکی کتابفروشی مهمی که آخرین نشریات و اطلاعات هنری را از طریق آن رصد میکنم. این، علاوهبر سایتهایی است که گاهگاهی به آنها سر میزنم. بهطورقطع میتوانم بگویم هنر ایرانیها مثل سینمایشان حرفهای تازه، بکر، سطح بالا و پختهای دارد. شما سینمای ما را دستکم نگیرید، گرچه در داخل سعی میکنند آن را نحیف نشان دهند و این هنر بسیار غنی و چندجانبه را که شامل چندین هنر میشود، به حاشيه برانند؛ اما میبینید که در دنیا جشنوارهای نیست و اقدام هنری و سینماییای صورت نمیگیرد که از ایران نامی برده نشود و کسی از ایرانیها در زمینه داوری یا ارایه کار با همه محدودیتها خودنمایی نکند و مشهور نباشد. به اینها نگاه کنید، به این سرمایه و ثروتی که در اطرافمان و در وطن عزیزمان میبینیم. متاسفانه سرمایههای فرهنگیمان مانند آثار باستانی، فرهنگ باستانی و میراث فرهنگی قدرشان را نمیدانیم و به آنها ناسپاسانه و ناشکرانه نگاه میکنیم و اگر کوشش نمیکنیم اینها رشد کنند، در به حاشيه راندنشان هم بیکار ننشستهایم. عذر میخواهم که اینگونه تلخ صحبت میکنم، این تلخی به دلیل علاقهداشتن بیش از حد است، هشداری است از طرف پیرمردی که به وطنش و فرهنگش عشق میورزد.
این واقعیت قابل کتمان نیست اما نمیدانم شما هم اعتقاد دارید که گاهی شرایط سخت باعث میشود به نتایج خوب برسیم؟
در طبیعت و این جهان هوشمند، اجزایی هست که بر اثر فشار زیاد شکوفا نمیشوند؛ شکوفایی در جنم و نهاد آنهاست. یک رشد محتوم و مقدر در دانه کوچک و ظریف گیاه باید باشد تا هنگام بهار در شکاف سنگ سخت رشد کند و سرش را از لای سنگ سخت بیرون بیاورد و بلکه آن شکاف را بازتر کند و خود را به آفتاب نشان دهد. این نکته مهمی است؛ یعنی جنم افراد است که باعث میشود در شرایط سخت مقاومت کنند و کوتاه نیایند و تسلیم نشوند؛ بنابراین وقتی میبینم یک عده احساس ضعف میکنند یا به دیگران حسرت میخورند یا به موفقیت دیگران حسادت میورزند آن را به حساب تقدیر و شانسشان نمیگذارم، به این حساب میگذارم که اینها تنبلی میکنند. اگر دقیق نگاه کنند، میبینند هیچ کموکسری ندارند و اگر تلاش کنند موفق میشوند. همین سینمای ما یکی از این موارد است. ببینید، یک نفر در خانهاش با کمک یک فیلمبردار و با وجود كمبودها، یک فیلم درجه یک میسازد و جایزه میگیرد. این قضیه در جنم او وجود دارد. جنم این آدم، جوهر این آدم و پتانسیلی که در وجودش هست در اثر خواستن، از قوه به فعل درآمده است.
به نکته خوبی اشاره کردید. موفقیتهای علمی، اقتصادی، هنری و سینمایی را مثال زدید و اینکه برتری ایرانیها باوجود همه دشواریها همیشگی بوده، اما بهرهبرداری لازم از آن به عمل نیامده است. ما الان کشوری صاحب اسکار و نوبل هستیم، در اقتصاد و هنرهای تجسمی موفقیتهایی کسب کردهایم؛ اما نمیدانم چرا بهرهبرداری خوبی از طریق کلیت جامعه ایرانی و بهخصوص بخش دولتی صورت نمیگیرد. شما و اصغر فرهادی و چند نفر دیگر در جایی در برابر استعدادهای دیگر سربرافراشتهاید و جالب است که باوجود تمام نادیدهگرفتنها این موفقیتها ادامه پیدا میکند... .
من اینجا در ونکوور، تنها هستم و از 70سالگی به بعد از دنیا دامن برچیدهام. فرصت فکرکردن، زیاد پیدا میکنم. در نتیجه موارد مختلفی را که به نظرم میرسد، در مواقع بیکاری کنکاش میکنم. راجع به این موضوع هم چندبار پیش آمده که صحبت یا فکر کردهام و متوجه شدهام که مربوط به نوع زندگی و فرهنگ ماست. ما در حال حاضر فرهنگ سیاسیای داریم که یکی، دو ساله هم نیست. ریشه این فرهنگ بهطور ملموس 34،33سال و به طور غیرملموس هزار و خردهای سال تاریخ دارد. در این فرهنگ سیاسی دولتمرد غالب همیشه تاثیرگذار است؛ یعنی دولت غالب روی این فرهنگ تاثیرگذار است، مخصوصا در شرایطی که عمر چنین دولتی زیاد شود. شما دوره صفوی و قاجار را نگاه کنید. به قبل از اسلام کاری نداریم... آنچه روی جامعه تاثیر گذاشته حکومت غالب این دولتمردان بوده. در دوره قاجار متاسفانه این اتفاق میافتد که نهتنها حکومت مستبدانه فرهنگ را میسازد و مردم را دنبال خودش میکشد بلکه دولتمردان خیانتکار هم به آن اضافه میشوند. وابستگیای که در دوره قاجار به دولتهای خارجی وجود داشت، ضعف این دولت بود. ضعف دولتمردان دوره قاجار بود که باعث شد این ماجرا نهادینه شود. این فرهنگ سیاسی -نه فرهنگ مردمی- باعث شده که این قضیه اتفاق بیفتد.دورههای گذشته هم همینطور بوده. هر ازگاهی یک آدم ملیگرا و وطنپرست در برابر خیانتکارهای داخلی و منفعتطلبهای خارجی میایستد و بعضا موفق میشود یا شکست میخورد؛ بنابراین باید همه جانبه به همه چیز نگاه کنیم.
شما به پیشزمینهها اشاره و بهطور ریشهای مسایل را بیان کردید. بحث ما بر سر رقمخوردن موفقیتی دیگر برای هنر ایران در یک صحنه بینالمللی ارایه آثار هنری بود. اگر موافق باشید بپردازیم به اتفاقی که افتاد. دو هفته پیش هم در حراج کریستیز یک هنرمند ایرانی درخشش داشت و الان هم شما...
قبل از اینکه جواب سوالتان را بدهم، باید بگویم در حراج اخیر موسسه کریستیز در دوبی کار آقای فرهاد مشیری، اثر بسیار جالبی بود و بسیار هم خوشحال شدم که به این رکورد رسید. متاسفانه موفق نشدم به ایشان تبریک بگویم. با ایشان اندکی آشنا هستم و ملاقات داشتهایم و جوان باهوش و فرهیختهای است؛ اما در حراجی که در ساتبیز برپا شد سعی شد تمام سلیقهها در نظر گرفته شود و کارهای مختلفی با امضاها و رویکردهای مختلفی ارایه شود. در جهان جستوجوگر امروز که در واقع به یک دهکده میماند، جستوجوگری نهادینه شده؛ منتها بعضی زودتر و بعضی دیرتر پی به اهمیت این موضوع میبرند و بعضیها را باید به زور متوجه کرد. آقای زندهرودی، زودتر متوجه شد. من در مورد خط، زودتر پی به این مساله بردم؛ چون از کودکی در جنمم بود که به چیزی که داشتم قانع نباشم. مادرم میگفت به محمد که میگویی یک کار را انجام بده یک کار دیگر را هم به آن اضافه میکند؛ درحالیکه این، کاری نیست که ما به او گفته بودیم. این از کودکی عادت من بود و وقتی هم میخواهم کاری انجام بدهم همین اتفاق میافتد. بعد هم این را بگویم کسی نیست که از شکم مادرش چیزی آورده باشد، درست است که به مسایل ژنتیکی اعتقاد کامل دارم اما در جهان معاصر تنوعی که میبینید مربوط به نگاهکردن به همدیگر است و الهامگرفتن. این البته نافی این حقیقت نیست که ذهن باید فعال باشد.
اگر آن زین و دسته دوچرخه معروف در کار نبود و «پیکاسوی» اسپانیایی با گاو و گاوبازی و فلسفه این ماجرا آشنا نبود، محال بود آن اثر معروف را بسازد. پس آنچه داریم مربوط به فعالیت ذهنیمان است. بعضیها ذهنشان جلوتر کار میکند و آیکیو بالاتری دارند و به قول آشنایان کامپیوتر، RAM بالاتری دارند؛ در نتیجه محصول بهتر و فوریتر میدهند. بعضیها هم پختهخوارند. متاسفانه بنا به صحبتهایی که قبلا داشتم پختهخواری در هنرهای تجسمی بیشتر است. چرا؟ به خاطر اینکه ما از قدیم فرهنگ تصویری نداشتیم. از 50، 60 سال قبل، همهچیز با نگاه و عادت به غرب شروع شده. چیز بدی هم نیست. افتخارش آنجاست که غرب میبیند متاعی که این فرد برای نشاندادن و فروختن آورده یک متاع اصیل است. این مهم است و جذبش میکند. میبیند سوژهای که آقای فرهادی در یک ساعت نشان میدهد محتوایی اصیل دارد. میبیند کارهای آقای کیارستمی اصیل است. اگرچه بعضی از سکانسهایش را از کوروساوا، گرفته باشد. اصالت مهم است. اتفاقا از یک مضمون خیلی ساده کوروساوا یک مفهوم درجه یک جواهری در فیلم «زیر درختان زیتون» درست کرده. اینهاست که میدرخشند. درهرحال صرفنظر از اینکه نام من یا فرهاد مشیری یا هر هنرمند دیگری از ایران دوباره در سطح بینالمللی برده میشود؛ بهواسطه این رکوردشکنیها برای هنر ایران هم افتخاری کسب میشود. بههرحال همه موسسات حراج در منطقه خاورمیانه خوب عمل میکنند. ما میگفتیم ویترین هنر خاورمیانه در «دوبی» است و حالا «قطر» هم در حال اجرای برنامههای دیگری است؛ اینکه هنرمندان از سرتاسر جهان در قالب هنر «معاصر» جایی زیر یک سقف جمع شدهاند کار جالبی است. خود تهران هم که سال گذشته حراج گذاشت و قصد دارد آن را دوباره برپا کند. اینها خیلی امیدوارکننده است. من هم هر کاری از دستم بربیاید برای آن انجام میدهم. اتفاقا یک عده معتقدند که بازار داخل به واسطه حراجهایی چون حراج تهران باید تقویت شود...
در حراج اخیر ساتبیز، دو اثر نقاشیخط شما در کنار آثاری از هنرمندان بزرگ دنیا قرار گرفت و فروش بالایی داشت. البته من کار را از نزدیک ندیدهام و عکسش را دارم؛ ولی دیدم که تنوع رنگی دارد و شش قطعه است. این کار از کدام مجموعه انتخاب شده بود؟
از یک یا دو سال قبل ذهنم مشغول این شد که با کلمات و حروف کار کنم؛ یعنی ماجرا را به خلاصهگفتن و کمگویی و مینیمالیسم کشاندم. الان در واقع عملا این کار را انجام میدهم. اگر بخواهم تابلوی بزرگی هم اجرا کنم شامل یک کلمه یا چند حرف است. سعی میکنم کلمه باشد و با یک حرف کار نمیکنم؛ اول به این دلیل که اتهام گرافیکیبودن اثر در میان نباشد و به یک هموطن نقاش دیگر احترام گذاشته باشم. دیگر هم به این علت که پیر شدهام و حوصله پُرگویی ندارم؛ و اما رنگ! در تهران بهدلیل دشواریهای زمانه نمیتوانستم رنگهای شاد ببینم. در واقع، به طور دقیق هشتسال است که هیچکس من را بدون پیراهن مشکی ندیده؛ یعنی هیچ جای رسمی و غیررسمی و مجمعی نرفتهام که لباس مشکی نداشته باشم. سهسال هم است که جایی نمیروم (دو سال در تهران و یک سال اینجا). به اینجا که آمدم رنگهای متنوع، من را در حوزه تاثیر خود قرار داد و به نظرم این تنوع رنگها یکجور شادمانی و امید به آینده دارد.میدانید که معمولا در جشنها و شادمانیها، مردم لباس رنگارنگ میپوشند و در مجالس عزا فقط سیاه میپوشند. هرچند از نظر عرفانی به قول شیخ شبستری، در جایی در «گلشن راز» که بیتش را یادم نیست سیاه را هم نور میبیند. گذشته از این بحث عرفانی، در طبیعت و اطرافمان در رنگها، شادمانی و امید است. گرچه با رنگ سیاه و سفید هم به دلایلی که قبلا گفتهام و همه میدانند حالم خوش است و در واقع، اینجا روی من تاثیر گذاشته است و وقتی قدم میزنم مرتب از گلها و رنگها عکس میگیرم و مشغول میشوم و امیدوارم وقتی نشان میدهم تاثیر خوبی روی مخاطب و ببینده هم بگذارد. بااینحال همیشه یک هنرمند نباید توقع داشته باشد همه مانند او فکر کنند.علاوه بر این قضیه، هنرمند باید در پیشبرد بالقوه اندیشههای مردم هم مشغله داشته باشد. شما وقتی شاد هستید و موسیقی شاد ارایه میدهید کسی را نمیبینید گریه کند. الان کاری که انجام میدهم این است و در حال کارکردن با رنگهای مختلف هستم. الان که پیر شدهام اوضاع فرق میکند و از رنگهای مختلف خیلی خوشم آمده. آدمها وقتی پیر میشوند (نه در ایران) در جاهای مختلف لباسهای رنگی میپوشند و به این علت با رنگها کار میکنند؛ گرچه برایم سخت است؛ اما تجربه میکنم. این را هم بگویم که در سال 1353 نمایشگاهی داشتم که فقط دو تا از 30، 40 کارم سیاه و سفید و بقیه رنگی بود که وزارت خارجه یا صداوسیما خریداری کردند. الان دو تا از آنها را دارم که در نمایشگاه بزرگ هنر ایران در «نیویورک» به نمایش درخواهد آمد. شما و کسانی که ندیدهاند تعجب خواهید کرد که چطور ممکن است این آدم این کارها را آن زمان انجام داده باشد. الان در واقع در حال برگشت به آن زمان هستم؛ منتها با رویکرد نوتر و با نگاهی «مینیمالیستی»، تا ببینیم چه از آب درخواهد آمد. اگر خوششان آمد نگه میدارند اگر خوششان نیامد خودم نگه میدارم. معذلک افتانوخیزان همینقدر که کار میکنم جای شکر دارد و خدا را شکر که این توانایی را دارم که کار کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.