گفتوگو با «فرهاد مهندسپور» درباره تئاتر، خانه تئاتر و جامعه تئاتر ایران
تئاتر، پدیده ضد اجتماعی شده است
ندا آلطیب و پرستو فرهادی
فرهاد مهندسپور این روزها در عرصه تئاتر حضور ندارد و بابت این غیاب خوشحال است. او جایگاه کنونی تئاتر را غبطهبرانگیز نمیداند و به اوضاع کنونی شدیدا انتقاد دارد. راه چاره را هم تغییر رفتار دوجانبه دولت و تئاتریها میداند. مشروح نظرات او را درباره اوضاع کنونی تئاتر در ادامه میخوانید.
چه خبر آقای مهندسپور؟ شما کجایید اصلا؟ در تئاتر هم که شما را نمیبینیم.
بسیار خوشحالم که مرا در تئاتر نمیبینید، خیلی. این خوشحالی هم فقط برای این نیست که اوضاع تئاتر خوب نیست، بلکه به اوضاع خود من هم مربوط میشود. بااینحال تئاتر اوضاع و احوال خوشی ندارد که آدم فکر کند با نبودن، موقعیت یا جایگاهی را از دست میدهد.
یعنی دوست نداشتید که در تئاتر باشید؟
نه، چون به نظر نمیآید الان تئاتر در جایگاه اجتماعی غبطهبرانگیزی قرار گرفته باشد که آدم بخواهد حضور داشته باشد.
پس حسرتی ندارید؟
اصلا حسرتی ندارم.
اینکه میگویید تئاتر در جای غبطهبرانگیزی قرار ندارد، چقدر برآمده از بیمیلی برخی افراد مطرح به حضور در تئاتر است؟
اینکه میگویید عدهای میلی به حضور ندارند تأملبرانگیز است، اما منظورم این نیست که چون عدهای نیستند، تئاتر دچار این وضعیت شده است. حتی منظورم این هم نیست که چون عدهای هستند، تئاتر دچار این وضعیت شده است، میخواهم بگویم تئاتر اصلا نمیداند کجا قرار دارد.
فکر میکنید چرا تئاتر به اینجا رسیده است؟
به طور مشخص باید گفت تئاتریها نمیدانند چه میکنند و تصمیم آگاهانه و روشنی برای تئاتر ندارند، همانطور که کمابیش میبینیم مشارکتی هم وجود ندارد. در کنار این، بخش دولتی هم به نحوی تئاتر را مدیریت و برای آن تصمیمگیری میکند که مشخص است دست روی دست گذاشته تا وضعیت تئاتر از اینکه هست بدتر شود. این روزها متأسفانه تئاتر به روزگاری افتاده است که با اجرای بیشتر هم وضعش بهتر نمیشود. البته این نظر من است و حکم قطعی هم نیست.
این صحبتهای شما درکشدنی است، اما فکر نمیکنید وقتی مخاطب این حرفها را بخواند کمی دلسرد شود؛ یعنی چه هیچکدام از این آدمها نمیدانند چه میخواهند؟ با این چیزی که شما میگویید به نظر میرسد در وضعیتی غیرطبیعی هستیم که در جامعهای محدود مثل تئاتر هیچ کس نمیداند چه میخواهد.
من نمیخواهم بگویم مطلقا کسی چیزی نمیداند. اگر واژه ندانستن را به کار میبرم منظورم بروز بیرونی این دانستههاست. اگر چیزی به اسم دانایی و آگاهی درباره وضعیت موجود وجود دارد، باید بتوان آن آگاهی را دید، یعنی یا در تئاتر باید بتوانیم آن را ببینیم یا هنگامی که درباره تئاتر حرف میزنیم. اگر من از شما بپرسم جایی را سراغ دارید که تئاتریها در آنجا جمع شوند و درباره تئاتر و چرایی وضعیت خود حرف بزنند جایی را نخواهید گفت؛ چون نیست. چطور ممکن است یک جامعه تئاتری وجود داشته باشد، ولی جایی برای اجتماع در آن وجود نداشته باشد و آنچه را تئاتر مینامیم، فقط یک جای موقت برای اجرای تئاتر باشد که در آن نتوان حرف زد یا واکنش و گفتمانی فراهم کرد؟
این گفتمانی که میگویید باید بین خود تئاتریها باشد یا گروههای تئاتری با مخاطب؟
هر دو. یا حتی هر سه، یعنی تئاتریها با خودشان، با تماشاگران و با دولت. اصلا برای اهمیت همین گفتمان است که دولت به عمد یا به سهو، دانسته- و یا با کمی اغماض- شاید هم ندانسته دارد این فرایند را کتمان میکند، آن را به تعویق میاندازد و حتی در جایی شرایط را ناممکن میکند تا این گفتوگو صورت نگیرد.
شاید دلیل این مسئله این باشد که دولت خودش سردرگم است و تئاتر چیزی است که روی دستش مانده و نمیداند با آنچه کار کند.
دولت مشکلات اجرائی زیادی دارد و معلوم است که نمیتواند به این چیزها فکر کند. البته دولت اصلا مسئول فکرکردن به فرهنگ نیست؛ چون دولت نهادی است که نمیتواند فرهنگ را به معنی فراگیر و زایا و تازهاش بفهمد. هیچ دولتی در دنیا کارش تولید ارزش فرهنگی نیست. دولت قوه اجرائی است، خدمتگزار است و فقط عمل میکند. حتی ارزیابی عملکردش را هم نمیتواند خودش برعهده داشته باشد، پس دولت در حوزه فرهنگ نمیتواند ایدهپردازی و برنامهریزی کند.
یعنی باید چنین اموری را واگذار کند؟
دقیقا، باید امور فرهنگی را به نهادهای اجتماعی واگذار کند. این براساس اصل 44 قانون اساسی است که باید این امور به بخش خصوصی واگذار شود، اما دولتها در ایران بعد از انقلاب، در واگذاری حوزه فرهنگ همیشه دست به عصا بودهاند، حتی در دولت پیشین، انجمن نمایش را که نقطه امیدواری بود تا دولت، تئاتر را واگذار کند، حذف کردند و مؤسسهای راه انداختند که عملا کارایی نداشت و اگر عملکرد آن را در سالهای گذشته ارزیابی کنیم میبینیم هیچ کاری نکرده است.
درباره برنامهریزی صحبت کردید و اینکه قرار نیست دولت این کار را انجام دهد، اما سؤال اینجاست که در شرایط فعلی راه خروج تئاتر از این بنبست چیست؟ چون اگر همینطور ادامه یابد اوضاع بدتر میشود.
در پاسخ به اینکه میگویید وضعیت بدتر میشود، میپرسم که چرا این بدترشدن اوضاع درک نمیشود؟ چرا به آن واکنش نشان داده نمیشود؟ چرا رفتارمان را تغییر نمیدهیم تا وضعیت از آنچه هست بدتر نشود؟
شما فکر میکنید چرا؟
من فکر میکنم اینکه دولت خود را متولی تئاتر فرض میکند، خود بهانهای برای تئاتریهاست که بگویند دولت مسئول این وضعیت است؛ پس اوست که باید رفتارش را تغییر دهد، اما این واقعیت نیست. اگر قرار باشد این وضعیت تغییر کند هم دولت باید رفتار خود را تغییر دهد و هم جامعه تئاتر، ولی وقتی دولت میگوید من متولی هستم پس تئاتریها هم از این سو میگویند همهچیز گردن خودت است. در واقع میخواهم بگویم با این موضع ناشایستی که دولت به خود گرفته و همه مسئولیت را پذیرفته است- درحالیکه واقعا نمیتواند بپذیرد و به دوش بکشد- کار به جایی رسیده که همه گناهها گردن او افتاده است، بدون اینکه واقعا مقصر همه این کژیها باشد.
شما میگویید جامعه تئاتر درکی از این قضیه ندارد و اگر هم دارد واکنش بیرونی آن را نمیبینیم، اما آیا دولت هم متوجه وضعیتی که در آن قرار گرفته است، نمیشود تا خود را به شکلی مبرا کند؟
حقیقت این است که دولت آنقدر خود را گرفتار کرده که اصلا فرصت فکرکردن به این را ندارد که بخواهد خود را مبرا کند. آنقدر موانع و مشکلات بر سر راهش است که به این شکل، به موضوع فکر نمیکند، ولی باید به این نکته توجه کرد که آیا دولت و جامعه تئاتری آنقدر بيتوجه است که این ماجرا را نمیفهمد؟
به نظر من، ما از اینکه در چه وضعیتی به سر میبریم آگاه هستیم، ولی نمیخواهیم به روی خودمان بیاوریم و آن را بیان کنیم؛ یعنی یک فرق است بین آنچه ما از وضعیت موجود حس میکنیم و آنچه بیان میکنیم. در اینجا بیانکردن رخ نمیدهد. این وضعیت باید در مقالات و مجلاتی که با همین موضوع چاپ میشوند یا در گفتوگوهایی که صورت میگیرند نمودی داشته باشد، اما چیزی نمیبینیم.
درحالحاضر برای جامعه تئاتر، صرفا اجراکردن یک نمایش، یعنی همهچیز. درحالیکه این همه تئاتر نیست. حواشی تئاتر به اندازه خود تئاتر مهم است و اینکه در چه وضعیتی و چگونه فرایند تولید تئاتر را پیش میبریم، به اندازه خود تئاتر مهم است.
نکتهای که درباره دولت و جایگاه آن در تئاتر میگویید، آنجایی جالب میشود که امسال را به نام تئاتر نامگذاری کردهاند و همین نامگذاری به دلیل انجامنشدن کاری ویژه، نوک پیکان انتقادات را به سمت دولت تیزتر کرده است.
بله، این پز را ببینید! نامگذاری این سال و گفتن چنین حرفهایی چه مشکلی را حل میکند، جز اینکه تعارفهایی بشود برای تبلیغات بیهوده؟ همین حرفها نشان میدهد قرار نیست اقدام جدی انجام شود. در سالهای گذشته بسیار از این حرفها زده شده، اما عملا اتفاقی نیفتاده است. درحالحاضر یک اقدام مفید این است که هم دولت و هم جامعه تئاتری توصیف کنند در چه وضعیتی قرار دارند و چطور شده که به این وضعیت رسیدهاند و چه کار باید بکنند تا از این وضعیت بیرون بیایند.
این کار به تأمل نیاز دارد، ولی به نظر میرسد برای تأمل وقت نداریم؛ یعنی نه دولت وقت دارد و نه جامعه تئاتری اهمیتی میدهد. گاه برخی هنرمندان و گاه نهادهایی مانند مطبوعات به چنین موضوعی توجه میکنند، اما باز هم اتفاقی نمیافتد و به نظر میرسد آنقدر ذرهذره در حال فرورفتن هستیم که متوجه فرورفتن خود نمیشویم.
انگار یک جور انفعال ناامیدکننده وجود دارد، مثلا یکسری اندیشمندان این حوزه میتوانند مقاله و یادداشت داشته باشند، ولی هیچ واکنشی نشان داده نمیشود که گویا آن هم ناشی از ناامیدی آنهاست.
واقعیت این است که اگر از من هم بخواهید چنین کاری انجام بدهم و یادداشتی بنویسم، شاید همینطور باشم؛ مثل همین گفتوگویی که الان انجام میدهیم، فکر میکنید دیدگاه آقای وزیر یا معاون هنری ایشان با خواندن این حرفها عوض میشود؟ خیر! اینطور نیست؛ چه میخواهند انجام دهند و به چه چیزی اصلا نمیخواهند بپردازند. انتخابهای آنها همهچیز را مشخص میکند. جامعه تئاتری این پشتکردن را میفهمد و متوجه میشود که رها شده است و از آنجا که این یک رابطه دوسویه است، او هم شروع به پشتکردن به دولت میکند. این وسط آنچه نابود میشود، دقیقا چیزی است که ما به آن تئاتر و تماشاگر تئاتر میگوییم، این همان چیزی است که شروع به تغییر شکل میکند، بدون اینکه متوجه شویم که در حال تغییر است.
به نظر میرسد این همان چیزی است که در جشنواره تئاتر فجر هم نمود دارد؛ مثلا برخی اصلا حاضر نیستند در این رویداد که از آن به عنوان ویترین تئاتر هم یاد میشود، حضور داشته باشند.
بله، این یک جور امتناع از رابطه برقرارکردن است؛ مثلا نهادی مثل دانشگاه میتواند بانی خیلی کارها شود، اما آن هم مشکلات و گرفتاریهای خودش را دارد و کمابیش از سطح مشکلات آنی که تئاتر با آنها دستبهگریبان است، دور است؛ یعنی در حوزههای دیگری فکر و بحث میکنیم و این میشود که وقتی کلی نگاه میکنید متوجه میشوید همهچیز دستبهدست هم داده تا آن گفتوگوها برای تئاتر آغاز نشود.
البته نمیگویم از دولت متوقع هستم تا پیش از آنکه ضرورت آن را احساس کند، به این امر بپردازد، اما اگر بخواهم بگویم مثلا از چه کسی میتوان این توقع را داشت، باید جامعه تئاتری را نام برد.
بگذارید برای شما یک مثال بزنم؛ وقتی آقایان نادری، پورآذری و دشتی از هیأتمدیره خانه تئاتر بیرون آمدند و آن بحثها مطرح شد، آقای راد گفتند که در صورت لزوم به مراجع قضائی پاسخگو خواهند بود. من وقتی این را شنیدم دچار شوک شدم و با خودم گفتم مگر میشود؟ کل جامعه گفتوگوی خود را باید به تئاتری بیاورد آن وقت یک تئاتری به تئاتری دیگر میگوید من حرف خود را به مراجع قضائی میبرم؟ ببینید چقدر همه چیز وارونه شده است! در تعجبم که چطور این وارونگی احساس نمیشود و چطور این گزاره از دهان یک آدم تئاتر بیرون میآید که دعوایمان را جای دیگری میبریم؛ درحالیکه تئاتر مرجع رسیدگی به دعوای اجتماعی است! تئاتر جایی است که تضادهای اجتماعی در آنجا به گفتوگو گذاشته و حلاجی میشود، آن وقت خود تئاتریها کار دیگری میکنند.
اینها چیزهایی است که باید به آنها پرداخته شود. شاید لازم باشد زمانی مطبوعات و پایاننامهها و نهادهای کوچک به این موضوع بپردازند که تئاتریها در دهههای گذشته چگونه با هم صحبت کردهاند، چون نمونه داریم که گاهی بگومگوهایی در تئاتر بوده و برخی آقایان دشنامهای بدی نثار هم کردهاند. یا در مجلهای که ارگان دولتی است- به نام نقد و گفتوگو- به برخی هنرمندان تئاتر بیپرده اهانت میشود. ما کی در تئاتر شاهد چنین پرخاشهایی بودیم؟ چطور ممکن است به بهانه تئاتر و فرهنگ به هم دشنام دهیم؟ کجای دنیا چنین اتفاقی میافتد؟
اتفاقا میخواستم درباره وضعیت اخلاقی تئاتر و جامعه تئاتری در سالهای اخیر هم صحبت کنیم. صحبتهایی که به مطبوعات کشیده میشود و بهراحتی افراد در روزنامهها درباره هم اینطور صحبت میکنند؛ چیزی که پیشتر نمونه آن را ندیده بودیم.
من اعتقاد دارم این مسئله به عنوان یک بحران همگانی باید مطالعه شود. این پرخاشها و تندگوییهایی که در گفتوگوی میان تئاتریها رخ داده است، باید ما را متوجه این کند که وارد یک سرازیری شدهایم. هرچند به نظر میآید چیزی در حال طیکردن سیر طبیعی خود است و البته که همینطور است، اما سیر طبیعی سقوط.
یادم میآید سالها قبل، شاید سال 81 یا 82، گفتم وضعیت تئاتر از این بدتر میشود. الان میگویم روزهای بدتری هنوز در پی خواهند بود و درخششهایی که گاهی بهعنوان فروشِ با رقم بالا دیده میشوند و ذهن ما را به خود مشغول میکنند، بخشی از این وضعیت نابهنجاری است که با آن روبهرو هستیم. چراکه تئاتر برای گریز از وضعیتی که در آن قرار دارد، خود را به ورطه تجارتِ صرف انداخته و این رویدادی مهلک است.
اگر به ماجرا اینطور نگاه شود، با تضاد عجیبی روبهرو میشویم؛ چون این روزها در هر گوشهای از شهر تهران، یک سالن کوچک تئاتری راه میافتد و ظاهر امر نشان میدهد تئاتر بدون وابستگی به دولت در حال گسترش است، اما در عمل با چیزی شبیه یک مرده متحرک روبهرو هستیم.
شاید بله، اما نکته مهم این است که عبور از این مرحله برای رسیدن به جایی که تئاتر نیازمند حمایت دولت نباشد، هولناک است. اینطور نیست که یکباره حمایت از تئاتر را قطع کنیم و تئاتر مستقل شود. این کار اصلا به معنای استقلال تئاتر نیست بلکه درانداختن تئاتر با مشکلاتی است که تاکنون با آنها آشنا نبوده است؛ در نتیجه احتمالا سراغ راههای ناهنجاری میرود تا بتواند بیشتر بفروشد.
این درانداختن فرهنگ و تئاتر به چالش تجارتِ صرف است؛ یعنی اتفاقی است که افتاده و الان تئاتر خود را برای وضعیتی که ناخواسته در آن افتاده، تنظیم میکند. به طور مشخص هم میگویم که دولت، تئاتر را در این وضعیت انداخته است. مستقلکردن تئاتر مثل حذف یارانهها نیست که یکشبه بتوان آن را انجام داد، که البته آن کار هم هولناک بود، اما برای تئاتر فاجعهآمیز است که فکر کنیم یکشبه میشود تصمیم گرفت و دیگر آن را حمایت نکرد. در هیچ جای دنیا هنوز چنین اتفاقی نیفتاده و فقط در ایران است که این شرایط پیش آمده. این رویدادها نشان میدهد هیچ ارزیابیای وجود نداشته و هرکسی ایده خود را عملی میکند، بدون اینکه کسی به عواقب آن آگاه باشد. بنابراین تأکید میکنم در حوزه فرهنگ، استقلال مادی برای تئاتر امکانپذیر نیست؛ چون یک پدیده هزینهآور است. این کار باید طبق یک برنامه و با حساب و کتاب انجام شود، نه بهطور ناگهانی. البته در همه کشورها اینگونه است که تئاترهای دولتی وجود دارند و صددرصد دولتی هستند و بودجه مخصوص خود را هم دارند... .
که البته ما چنین چیزی نداریم.
دقیقا، این چیزی است که ما نداریم. ما پرهیز میکنیم از اینکه بگوییم در چه وضعیتی قرار داریم. آنچه ما در چند سال اخیر شاهد بودهایم این است که صاحبان سالنهای تئاتری، مدیران تئاتر، شهرداری و نیز اداره کل هنرهای نمایشی، تئاتر و تئاتریها را به امان خدا رها کردهاند و میگویند خودتان بروید درآمد خودتان را دربیاورید و تازه از آنچه بهدست میآورید، سهمی هم به ما بدهید. این صدمهای است که دولت و شهرداری به صورت مشخص به تئاتر وارد میکنند. آخر این چه بازیای است که بخواهیم در آن شرکت کنیم؟ پس به نظرم خیلی بهتر است که آدم بیرون این گود بایستد و کاری نکند.
یعنی واقعا هیچ کاری نباید بکند؟
چه کاری میشود کرد؟
حداقلش این است که تحلیل کند یا واکنش نشان دهد.
بیایید بنشینیم و بهترین تحلیلها را ارائه کنیم، اما کو گوش شنوا؟ چند نفرتصمیمگیرنده آن را میخوانند یا میبینند؟
من فکر میکنم ما برای آغاز، نیاز داریم که تعدادی از تئاتریها دور هم جمع شوند. وقتی گروه «دایره ده» گرد هم آمدند، تنها چیزی که به آنها میگفتم این بود که شما اگر فقط بتوانید با هم حرف بزنید، برای تئاتر ایران یک برد و یک پیشرفت است. درحالی که در همان روزها میشنیدم برخی نگران این وسواس بودند که چرا این گروه راه افتاده است، چون فکر میکردند با این گروه، منافعی از دستشان خارج میشود. درحالیکه واقعیت این است که ما باید 10 الی 15 تا، اصلا 50 تا از این گروههای «دایره ده» داشته باشیم که در آنها کارگردانها و تولیدکنندههای تئاتر با هم حرف بزنند و این احتمال را به وجود بیاورند که تئاتریها بتوانند در مقیاسهای بزرگتری با هم گفتوگو کنند.
البته یک بخش از واقعیت این است که انجام چنین کاری به یک مکان نیاز دارد که همان مکان اولیه هم فعلا وجود ندارد. وقتی آقایان نادری، پورآذری و دشتی از خانه تئاتر بیرون آمدند، ما تازه متوجه شدیم که اساسنامه خانه تئاتر، اساسنامه یک مؤسسه فرهنگی است و خانه تئاتر اساسا نمیتواند یک مؤسسه صنفی باشد. این به معنای این است که آنچه الان اسمش خانه تئاتر است، قانونا نمیتواند کار صنفی انجام دهد و این تلخ و خندهدار است، چون باید فکر کنیم پس خانه تئاتر تا الان چطور و چه کاری انجام میداده است؟ این به معنای این است که 17 سال تئاتر را دست انداختهاند. نمیخواهم بگویم هر آنچه به نام خانه تئاتر انجام شده است دورانداختنی است ولی خروج نادری، دشتی و پورآذری، زنگ آگاهیای بود که باید آن را جدی گرفت. خانه تئاتر به یک بازنگری بنیادین نیاز دارد. زیرا به یک معنی باید گفت خانه تئاتر در وضعیت فعلی، خانه تئاتری نیست که بتواند پناهی برای نهاد اجتماعی تئاتر ایران باشد، نمیتواند جایی باشد که همه آحاد تئاتر سراسر ایران- اعم از تهران و شهرستانها- را یکپارچه دربر بگیرد، زیرا وجاهت قانونی لازم را ندارد. تعارف را کنار بگذاریم و اعتراف کنیم که
خیرخواهیهای کوچک بهعملآمده در لوای خانه تئاتر، نمیتوانسته جامعیت و شکوفایی داشته باشد زیرا امکان آن در اساسنامه یک مؤسسه فرهنگی نمیگنجد؛ این چیزی شبیه به یک شوخی 17ساله تلخ و بیفرجام است. شما را ارجاع میدهم به صورتجلسههایی که میتوانید در سایت این مؤسسه بخوانید. همه اینها نشان میدهد ما در تاریکی راه رفتهایم و به اندازه یک متر هم نمیتوانیم اطراف خودمان را ببینیم. این همان ویژگیای از رفتار ما تئاتریهاست که دولت روی آن حساب باز میکند و میگوید با چنین جمعیتی باید همینطور رفتار کرد. بروید با مدیران دولتی، با آقای وزیر یا با آقای معاون هنری وزیر حرف بزنید، میگویند شأن و اندازه شما همین است. شما همینقدر میفهمید و ما هم با شما در همین قد و قواره رفتار میکنیم. بهصراحت میگویند با شما هر کاری میشود کرد. نتیجه این میشود که به شما جایی میدهند تا نمایش خود را اجرا کنید که آتش درونتان هم بخوابد. اینجاست که آنها میگویند شما همه زور و تلاشتان این است که قراردادی ببندید و وجیزهای گیرتان بیاید و کارتان را هم دارید انجام میدهید، پس دیگر چه میخواهید؟!
آنچه میگویید خیلی پیش آمده است، چون بودهاند مدیرانی که اصلا تئاتری نبودند ولی با چند نشست و برخاست همین حرفها را به خبرنگار میزدند و درواقع از همین شکافهایی که بهسرعت پیدا میشوند برای مدیریت خود استفاده میکردند.
اینها مدلی است که یک مدیر آن را طراحی میکند چون دنبال دردسر نیست و دنبالدردسرنبودن یعنی اصلا نمیخواهد تغییری به وجود آید.
مثلا الان سیاستهای فرهنگی دولت فعلی با سیاستهای فرهنگیای که در دولت آقای احمدینژاد وجود داشت چه فرقی میکند؟ هیچی! اصلا چه ایدهای وجود دارد؟ خوب است آقای وزیر یا معاون هنری وزیر بعد از این سه سال، بیایند و بگویند چه ایدههایی برای تئاتر دارند. اگر راست میگویند بیایند و چند کلمه دراینباره صحبت کنند. بیایند بگویند ما برای تئاتر ایده داریم و ایدههایمان این است. اصلا یک نفر از طرف آنها بیاید و بگوید یا یک کسی بنشیند و از طرف آنها بنویسد، مثل همان موقعی که از طرفشان بیانیه و پیام مینویسند. ولی به نظر میرسد حتی یک نفر آدم هم ندارند که ایدههایی را که برای تئاتر دارند- اگر داشته باشند- بیاید و بنویسد. لااقل بیایند در ملأعام اعلام کنند ایدهشان برای تئاتر، کتاب و موسیقی چیست؟ چون تعارف که نداریم، همه اینها در وضعیت بدی به سر میبرند.
وسط این حرفها این را هم بگویم که فکر میکنم خیلی خوب میشود اگر در این گفتوگوها نقاط توجهی را پیدا کرد که بتوانیم روی آن بایستیم و سپس بتوان درباره این نقاط، نظرسنجی کرد و به این ترتیب بتوانیم به این بپردازیم که چرا در این وضعیت به سر میبریم و چرا امتناع میکنیم از پذیرش موقعیتی که در آن قرار گرفتهایم.
بههرحال اگر امتناعی برای قبولنکردن این شرایط هم باشد، تا ابد که نمیشود آن را انکار کرد. یک روزی باید با واقعیت کنار آمد.
به نظر من که تا ابد میشود انکارش کرد. من به شما قول میدهم این مدل تا ابد پیش میرود و رفتارهایی که در جامعه میبینیم کاملا تأییدکننده این است که تا ابد میشود از این روش استفاده کرد و برد.
شما با این وضعیت چطور میتوانید در دانشگاه درس بدهید؟
من برای اینکه ناامید نباشم، کارهای کوچکی را که از دستم برمیآید، انجام میدهم.
به این نسل جوانی که میخواهد با این وضعیت وارد تئاتر شود چه میگویید؟
اگر منظورتان از نسل جوان، دانشجوست که معتقدم باید آگاه باشند تئاتر در چه وضعیتی به سر میبرد. من همیشه به دانشجوهایم میگویم دانشجوبودن را از تئاتریبودن جدا کنند و فعلا خودشان را جزء تئاتریها قلمداد نکنند تا بتوانند ببینند که تئاتر ما الان در چه وضعیتی است. از آنها میخواهم نقدها را بخوانند، نمایشها را ببینند، گفتوگوها را بخوانند و ببینند اهالی این جامعه چطور با هم رفتار میکنند یا چطور با هم حرف میزنند تا آنوقت بتوانند نسبت به آن واکنش نشان دهند و موضع آگاهانه و اخلاقی در برابر آن داشته باشند.
البته تعدادی از دانشجوها تحریک میشوند چون فکر میکنند باید تمایزی وجود داشته باشد و با تمایز پیداکردن میتوانند این وضعیت را تغییر دهند، اما تعدادی از آنها هم اینطور نیستند. درحالحاضر جریان اصلی رفتار ما- درون جامعه تئاتری- یک دعوت بزرگ، مبالغهآمیز و یک روش تأییدشده است که نپذیرفتن آن کار سختی است و تعداد کمی هستند که این دعوت را نمیپذیرند و آن را موردپرسش قرار میدهند. آنها کسانی هستند که میخوانند، چیزهایی یاد میگیرند و سعی میکنند مطالعه کنند برای اینکه بفهمند چطور میشود این وضعیت را مطالعه کرد. اینها نقطه امید هستند. ما هر کدام بهراحتی نقش خود را انکار میکنیم بدون توجه به اینکه بههرحال هر کدام از ما به گونهای در این وضعیت سهیم هستیم.
شما الان دارید سهم خودتان را در این وضعیت میدهید؟
شاید ارزیابی من از خودم ارزیابی خودخواهانهای باشد.
اگر بخواهید با خودتان صادق باشید فکر میکنید سهم شما همین درسدادن در دانشگاه است؟
من نمیدانم سهمام چیست. فقط میدانم در یک نقطهای به نظرم رسید که اجراکردن نمایش دیگر بیمعنی است؛ چون اجرا کردم و دیدم که تئاتر دارد بیمعنی میشود. البته مطلقا منظورم این نیست که همه نمایشهایی که در این سالها اجرا شدهاند، نمایشهای بدی بودند. منظورم همه نمایشها نیست، اما میتوان گفت بالغ بر 80 درصد آنها بیمعنی هستند و باید این پرسش مطرح باشد که چطور یک جامعه تئاتری میتواند 80 درصد از رفتارهای خود را کتمان کند؟
این را هم اضافه کنم که تا حدودی شگفتزدهام از این همه میلی که به اجراکردن (نمایش) وجود دارد. درحالیکه متوجه نیستیم تئاتر به یک پدیده ضداجتماعی تبدیل شده است.
خب شاید عدهای هم شگفتزده باشند از اینکه چرا شما این همه سال است که نمایشی را اجرا نکردهاید.
شاید، ولی اجراکردن چه فایدهای دارد؟
شاید اگر شما اجرا کنید، فایدهای داشته باشد.
نه اصلا اینطور نیست. این خیلی خودخواهانه است که فکر کنم من اگر اجرا کنم اتفاقی میافتد؛ چون بسیاری را میبینم که همین ایده را درباره خودشان دارند. مشکل دقیقا همین است که هرکس فکر میکند اگر اجرا کند، اتفاقی میافتد، ولی دقیقا باید جریان را برعکس کرد؛ یعنی یک جایی باید همه بایستیم و بگوییم اگر فلانی اجرا بکند وضع بهتر میشود و به این شکل پای یک نفر دیگر بایستیم، اما به نظر نمیآید در شرایطی که جامعه تئاتری منافع جمعی ندارد، به این صرافت بیفتد که چنین کاری بکند، بلکه حتی شرایط بهگونهای است که وقتی 10 نفر دور هم جمع میشوند، صد نفر دیگر روی سر آنها میریزند، با این استدلال که اینها میخواهند حق ما را بخورند و اینطور میشود که هنوز اتفاقی نیفتاده، شروع به اتهامزدن میکنند.
این نوع از واکنشها نشان میدهد که ضریب روابط منفی در این جامعه بیشتر از ضریب روابط مثبت آن است و باید پرسید که در این اوضاع، جامعه تئاتر ایران چه گلی میخواهد به سر مردم ایران و تئاتر ایران بزند. چطور یک جامعهای که مناسبات درون خود را نمیتواند تحلیل یا اصلاح کند، ادعا میکند که میداند جامعه چیست؟ چرا تجربیات خوبی که هرازگاهی در این تئاتر اتفاق میافتد به هم متصل نمیشوند، چیزی از آن ساخته نمیشود و پلههای یک نردبان نمیشود تا ما را کمی بالاتر ببرد؟
پاسخ این است که باید چیزی در روابطمان وجود داشته باشد تا آنها را به هم وصل و به یک جریان تبدیل کند. این اتفاق نخست به شکل یک گفتوگو یا نقد بروز پیدا میکند.
میخواهم مثالی بزنم درباره نمایش «ویتسک» که حتما یادتان میآید چقدر گفتند این کار دزدی است؛ یعنی آنقدری که درباره دزدیبودن کار حرف میزدند، درباره خود نمایش حرفی نزدند و من در تعجب بودم که آیا ما در تئاتر ایران، این تعداد متخصص دزدشناس داریم، ولی یک نفر نیست که بگوید این تئاتر چیست؟ من به برخی دوستان میگفتم فرض کنید چیزی که گفتهاید درست است، اما آیا نباید کمی هم به اجرا توجه شود؟ میگفتم اگر راست میگویید، 10دقیقه از این کار را بدزدید و کارگردانی کنید، چون اگر سرتاسر این کار هم دزدی باشد باز در آن ذوق و ایده وجود دارد. چرا به آنها اشاره نمیشد؟
یا مثلا کار آقای مرزبان یا نمایش آقای وحید رهبانی که تعطیل شد یا هنگامی که زدوبند رسانهای در فضای مجازی علیه فرد یا نمایشی صورت میگیرد، مانند دسیسهای که دو سال پیش برای بهتعطیلیکشاندن اجرای «عرق خورشید، اشک ماه» رخ داد، کدامیک از ما صدایش درآمد که چرا این بلایا بر سر این کارها و این آدمها آمده است؟ تأکید کنم اشاره من به رضا ثروتی، هادی مرزبان، آتیلا پسیانی یا وحید رهبانی نیست؛ چون ممکن است اصلا سلیقه کاری من با آنها یکی نباشد. اشاره در اینجا به امری شخصی نیست؛ زیرا در عقلانیت اجتماعی تئاتر، این بزنگاهی که به آن اشاره میکنم، به مفهومی از «اجرا» برمیگردد که همگانی و جمعی است و نه فردی و شخصی. ازاینرو، در این بزنگاهها، انگشت اشاره به سوی هر کدام از هنرمندان و تولیدکنندگان تئاتر که باشد، همه به میدان فراخوانده شدهاند. بحث بر سر این است که رفتار و مناسبات اجتماعی درونِ جامعه تئاتری، به اندازه کافی بالغ نشده است و اصلا مناسب پدیدهای که به آن «تئاتر» میگوییم نیست. اگر تئاتر یک نهادی است که با جامعه گفتوگو میکند باید بتواند خودش با خودش گفتوگو کند. چطور میتواند این کار را انجام ندهد بعد فکر کند
میتواند درباره مسائل سیاسی و اقتصادی و... حرف بزند.
بنابراین تأکید میکنم اشاره من اصلا بر سر اینکه چه کسی بهتر است، نیست. اینها تمایزات احمقانه هستند و نباید فراموش کنیم که همه ما تئاتریها در یکجا، در یک فضای مشترک ایستادهایم. همه ما در یک حد ایستادهایم و با مشکلاتی مشترک، دستبهگریبانیم؛ زیرا خواه ناخواه همه ما- اگر عاقل باشیم- در شرایط اجتماعی و انسانی واحدی به سر میبریم.
الان یکی از این مشکلات به عنوان یکی از نقاط فاجعهبار تئاتر ایران، بازیگری است که تقریبا در حال تبدیلشدن به یک پدیده نابهنجار و بیرون از کنترل است. اینکه میبینیم بازیگری همزمان در سه کار بازی میکند و وقتی خوب نگاه میکنیم، میبینیم آمادگیهای بدنی و بیانی بازیگران به مراتب از دهه گذشته در وضعیت بدتری بهسر میبرد. این را میفهمم که جامعه تئاتر بهعنوان یکی از نهادهای اجتماعی، رنجور است. همه اینها به هم ارتباط دارند. تئاتر به دلیل اینکه عینیت و جسمانیت بیشتری دارد صدمه بیشتری میبیند. جلوی دوربین سینما خیلی چیزها را میشود اصلاح کرد اما در صحنه تئاتر نمیشود این کار را کرد؛ یعنی بدنها همانگونه که در زندگی روزمره خود هستند وارد صحنه تئاتر میشوند. درواقع تئاتر ملاقات بدنهایی با بدنهای دیگر است و این بدنها رنجور و ناراحت و گیج هستند. من میفهمم که بخشی از آنچه بهعنوان بحران بازیگری میگویم بهخاطر ناراحتی بدنی ناشی از زیست عمومی در جامعه است ولی اینها را به چه کسی باید گفت؟ اصلا چه کسی میشنود؟ چه کسی حاضر است بگوید اگر تئاتر را نجات دهیم بخشی از جامعه را نجات دادهایم؟ چون واقعا اگر تئاتر نجات
پیدا کند جامعه ایران نجات پیدا میکند، ولی چطور تئاتر در این مخمصه نگه داشته میشود؟
این صحبتها تا حدودی پارادوکس ایجاد میکند. چند سال قبل دکتر منتظری میگفتند که در شورایعالی انقلاب فرهنگی درباره خیلی از مسائل اظهارنظر نشده، اما درباره تئاتر اظهارنظر شده است و اولویتهایی را برای تئاتر در نظر گرفتهاند؛ یعنی حداقل در دورهای حساسیت نسبت به تئاتر در سطوح بالای نظام جمهوری اسلامی وجود داشته است، اما هرچه به امروز نزدیکتر میشویم معلوم نیست چطور این کارکرد اجتماعی برای تئاتر از بین رفته است!
در توضیح این مسئله باید بگویم که در دهههای 60 و 70 بهخصوص در نیمه دوم دهه 70 ویژگیهایی در مدیران وجود داشت که هر چند متخصص نبودند، اما صادقانه میخواستند چیزی را تغییر دهند. این میل به تغییردادن حتما با جسارتی همراه بود و این را میشد در مدیریت آن زمان احساس کرد. نمیخواهم بگویم مدیریت آن موقع بیعیبونقص بوده اما یک ویژگی قابل توجه داشت و آن هم انگیزه برای بهبود وضعیت تئاتر و درعینحال داشتن جسارت بود. آنچه در نیمه دوم دهههای 80 و 90 شاهد بودیم این است که آن انگیزه وجود ندارد و جسارت در مدیریتها هم پسرفت داشته است.
شاهد این قضیه را میتوان در انتخابها دید. همزمان با این اتفاق، واکنش و رویکرد کلیت جامعه نسبت به تئاتر نیز تغییر کرده است. ما باید این را بپذیریم که امروز بخش زیادی از تماشاگران پیشین تئاتر، به تئاتر نمیآیند؛ یعنی تئاتر تماشاگران مردمی و عمومی خود را که بیشتر از قشر متوسط جامعه بودند، از دست داده و دارد صاحب تماشاگرانی میشود که میتوانند بلیتهای گرانقیمت بخرند. نمیگویم این تماشاگرانی که اصطلاحا میتوان گفت جزء قشر تازه به دورانرسیده هستند، حق ندارند تئاتر داشته باشند، اما اینطور هم نباید باشد که وجود آنها بگوید جریان اصلی در تئاتر باید آن چیزی باشد که آنها میخواهند تماشا کنند. در حالی که قشر متوسط بزرگترین قشر در جامعه ایران است و بیتوجهی به این قشر و پشتکردن به آن، کاری که تئاتر در 10، 12 سال گذشته انجام داده، عواقب بدی در پی خواهد داشت. زیرا اکنون تئاتر ناچار شده است سلوک و منشهای خود را با نیازهای طبقهای هماهنگ کند که یک اقلیت تازه بهپولرسیده در جامعه ما هستند و پایبندی و گرایش آنها چیزی نیست که بتواند گروه بزرگِ میاندار و متوسط جامعه ایران را ارضا کند.
این پشتکردن از سوی شما هم دارد اتفاق میافتد. عدهای هستند که میتوانند آن قشر متوسط را به تئاتر برگردانند ولی وقتی به این نتیجه میرسید که حضور نداشته باشید، اتفاق مثبتی هم نمیافتد.
نه، اینطور نیست. این جریانی نیست که صرفا با یک یا چند نفر معدود بتواند شکل بگیرد. کلیت جامعه تئاتر ایران باید به این کار اهتمام کند، این یک جنبش ملی و همگانی جامعه تئاتر ایران باید باشد. در این فرایند، رابطه و بدهبستان تئاتر با جامعه، تنها به افرادی خاص وابسته نیست، یک آگاهی، شعور و هماهنگی و عزم از سوی جامعه تئاتری را میطلبد. وقتی تئاتر را رها میکنند و میگویند خودت برو، پول خودت را دربیاور و 20 درصد هم به ما بده، به این معنی است که تئاتر ناچار است خود را واگذار کند، یعنی بیان تئاتری، زیباییشناسی فضایی و همه چیز را تنظیم کند با تماشاگری که میخواهد پول بدهد و تئاتر را- آنطور که میخواهد- تماشا کند. به این ترتیب است که تئاتر خود را به قیمت انتفاع و سرگرمکردن عدهای نفله کند. این اتفاقی است که دستکم برای بخش قابل توجهی از تئاتر ایران رخ داده و به جریانی اصلی در تئاتر ایران تبدیل شده است و نمایشنامهنویسان و کارگردانان جوانی را که میتوانند با ذوق و نیرو و انگیزه خود تأثیرات جدیدی در تئاتر ما ایجاد کنند، به خود راه نمیدهد. این جوانها کسانی هستند که پشت در ماندهاند و دارند پیر میشوند. ما داریم
آنها را از دست میدهیم. اگر من تصمیمگیرنده بودم، میگفتم به درک. این بخش بزرگ تئاتر بماند تا چشمش را به نوکیسهها بدوزد ولی باید دستکم جایی باشد که این جوانها بتوانند در آن کار کنند و مورد حمایت قرار بگیرند، چون میتوان به آنها امید بست.
این صحبت شما را درک میکنم و یادم میآید در سالهایی جشنواره تئاتر دانشگاهی یک سروگردن برتر از جشنوارههای دیگر تئاتری بود، اما الان همان هم دیگر اینطور نیست، هرچند بخشی از این ماجرا به دلیل اعمال نظرهایی است که از طریق ممیزی صورت میگیرد، ولی بااینحال فکر میکنم بخشی از آن هم به خود دانشجوها برمیگردد و به نظر میرسد شما خیلی خوشبینانه درباره نسل جوان صحبت میکنید.
نمیدانم بر چه اساسی این را میگویید، چون برخی از نمایشهایی که در جشنواره پیشین دانشگاهی اجرا شد، کارهای بسیار خوب و متمایزی بودند، ولی خب در یک شب اجرا میشوند و این کافی نیست. برای همین ممکن است داوری شما این باشد که چیزی از آن جشنواره بیرون نمیآید؛ چون جایی نیست که بتوان آن کارها را دید و من میبینم که این جوانها خود را به آبوآتش میزنند تا بتوانند جایی برای کار پیدا کنند، اما به آنها اجازه داده نمیشود. نه آنها را به جشنواره فجر راه میدهند و نه امکان اجرای عمومی پیدا میکنند. حتی دراینباره نزد دبیر جشنواره تئاتر فجر رفتم و از او خواستم تعدادی از نمایشهای برگزیده جشنواره تئاتر دانشگاهی را از جشنواره تئاتر فجر حذف نکند و ملاک داوری را دیدن فیلم قرار ندهد، اما فایدهای نداشت. گفتم اینها آدمهایی هستند که میتوانند در تئاتر ایران تأثیرگذار باشند و به عنوان یک سرمایه باقی میمانند، ولی نتیجه نداشت.
بعد از تمام این حرفها میخواهم یک سؤال شخصی بپرسم. شما با تئاتر قهرید؟
نه این حرفها یعنی چه؟!
پس یعنی میروید اجرا ببینید؟
بله، میروم این اواخر کار آقای دشتی، پسیانی و رفیعی و کوروشنیا را دیدم. چند اجرای دیگر را هم در برنامه دارم که ببینم. به اندازه وقتم میروم تئاتر میبینم، اما اغلب ناامید و ناراحت برمیگردم.
چرا ناامید؟
از این کارها احساس رضایت نمیکنم و فکر میکنم... بگذریم.
الان که با هم صحبت میکنیم شما در جایگاه منتقد اظهارنظر میکنید. فکر نمیکنید خودتان در دورهای که در بخشی از مدیریت تئاتر بودید به شما انتقاد میشد؟
بله، ولی این دلیل نمیشود که حرف نزنم. انتقاد همیشه وجود دارد. مگر کسی میتواند ادعا کند کاری را بیعیب و نقص انجام میدهد؟ اما آنقدر فاحش؟! اصلا اینطور فکر نمیکنم.
فکر میکنید چقدر توانستهاید در آن دوران به ایدهآلهایی که میخواستید برسید؟
ارزیابی من از آن دوران بیارزش است و نمیتوان به آن اعتنا کرد. باید افراد دیگری ارزیابی کنند. چند بار به من پیشنهاد دادند درباره آن دوران صحبت کنم، ولی گفتم به شرطی حاضر میشوم این کار را بکنم که یک منتقد درست با دیدگاه، بنشیند و نقد کند.
فکر نمیکنید بخشی از این سرخوردگیهای امروز شما ناشی از همان دوران باشد؟
بله. من از تئاتریها خیلی سرخورده شدم. این سرخوردگی شخصی نیست. من به عنوان یک تئاتری از تئاتریها ترسیدم، شوکه شدم. هرگز چنین تصوری از تئاتریها نداشتم. راستش این بود که خیلی شوکه شدم و اصلا چنین تصوری نداشتم. خیلی آدم سادهلوحی بودم. فهمیدم که چقدر در ارزیابیهایم احمق بودهام. بیپرده میگویم که آدم ساده و احمقی بودم. خیلی جانبدارانه و کوتهنظرانه تئاتریها را مطالعه کرده بودم. شاید به این دلیل بود که من خودم هم جزئی از آنها بودم و همین کمبودن فاصله باعث شده بود چیزهایی را نبینم اما دیدم و من را خیلی متعجب کرد. اصلا یک دورهای کاملا گیج بودم و طول کشید تا از حالت منگی بیرون بیایم. البته وقتی بیرون آمدم اصلا دیگر از تئاتریها و همصنفهای خودم ناراحت نبودم و نیستم، حتی سعی کردم بفهمم چرا این همه مدت آنها ناراحت بودند. من خواستم تئاتر را به آنها واگذار کنم، اما آنها ناراحت بودند. وضعیت دستمزدها را تغییر دادم، ولی تئاتریها ناراحت بودند. طرحهایی نوشتم تا وضعیت تئاتر تغییر کند، اما آنها باز هم ناراحت بودند. به من نمیگفتند که چه کار بکنم، فقط میگفتند نکن. هیچ کاری نکن. بگذار وضع همانطور که هست
بماند.
فکر نمیکنید این حرفها کمی شکل مظلومنمایی یا توجیه در برابر انتقاداتی باشد که به کار شما وارد میشد؟
نمیدانم، شاید حق با شما باشد. با این همه چه حاصل از اینکه من از خودم دفاع کنم. من در برابر چه چیزی باید از خودم دفاع کنم. شاید از همینروست که به قول شما دارم مظلومنمایی میکنم و اگر اینطور باشد این نشانه استیصال و بدبختی است. باید تلاش کنم تا اینطور نباشد و البته حرف برای گفتن بسیار است، شاید وقتی دیگر؛ مثلا خانه تئاتر من را به جلسهای دعوت کرد که فکر میکنم باید نوار صوتی آن موجود باشد. دو ساعت درباره شیوهنامه پرداخت دستمزدها صحبت شد و بعد از اینکه سهچهارم زمان جلسه گذشته بود پرسیدم شما اصلا شیوهنامه را خواندهاید؟ گفتند نه نخواندهایم. پرسیدم چطور درباره چیزی که نخواندهاید صحبت میکنید؟ گفتند آقای فلانی به ما زنگ زده و گفته که این شیوهنامه بدی است. همین.
پس این شد که کلا ترجیح دادید از تئاتر دور شوید؟
نه این باعث نشد. خیلی چیزهای دیگر هم وجود داشت که بماند برای بعد، ولی به نظرم رسید باید از جای دیگری شروع کنم و کار دیگری انجام دهم. زمانی مشخص میشود چه چیزهایی رخ داد.
فرهاد مهندسپور این روزها در عرصه تئاتر حضور ندارد و بابت این غیاب خوشحال است. او جایگاه کنونی تئاتر را غبطهبرانگیز نمیداند و به اوضاع کنونی شدیدا انتقاد دارد. راه چاره را هم تغییر رفتار دوجانبه دولت و تئاتریها میداند. مشروح نظرات او را درباره اوضاع کنونی تئاتر در ادامه میخوانید.
چه خبر آقای مهندسپور؟ شما کجایید اصلا؟ در تئاتر هم که شما را نمیبینیم.
بسیار خوشحالم که مرا در تئاتر نمیبینید، خیلی. این خوشحالی هم فقط برای این نیست که اوضاع تئاتر خوب نیست، بلکه به اوضاع خود من هم مربوط میشود. بااینحال تئاتر اوضاع و احوال خوشی ندارد که آدم فکر کند با نبودن، موقعیت یا جایگاهی را از دست میدهد.
یعنی دوست نداشتید که در تئاتر باشید؟
نه، چون به نظر نمیآید الان تئاتر در جایگاه اجتماعی غبطهبرانگیزی قرار گرفته باشد که آدم بخواهد حضور داشته باشد.
پس حسرتی ندارید؟
اصلا حسرتی ندارم.
اینکه میگویید تئاتر در جای غبطهبرانگیزی قرار ندارد، چقدر برآمده از بیمیلی برخی افراد مطرح به حضور در تئاتر است؟
اینکه میگویید عدهای میلی به حضور ندارند تأملبرانگیز است، اما منظورم این نیست که چون عدهای نیستند، تئاتر دچار این وضعیت شده است. حتی منظورم این هم نیست که چون عدهای هستند، تئاتر دچار این وضعیت شده است، میخواهم بگویم تئاتر اصلا نمیداند کجا قرار دارد.
فکر میکنید چرا تئاتر به اینجا رسیده است؟
به طور مشخص باید گفت تئاتریها نمیدانند چه میکنند و تصمیم آگاهانه و روشنی برای تئاتر ندارند، همانطور که کمابیش میبینیم مشارکتی هم وجود ندارد. در کنار این، بخش دولتی هم به نحوی تئاتر را مدیریت و برای آن تصمیمگیری میکند که مشخص است دست روی دست گذاشته تا وضعیت تئاتر از اینکه هست بدتر شود. این روزها متأسفانه تئاتر به روزگاری افتاده است که با اجرای بیشتر هم وضعش بهتر نمیشود. البته این نظر من است و حکم قطعی هم نیست.
این صحبتهای شما درکشدنی است، اما فکر نمیکنید وقتی مخاطب این حرفها را بخواند کمی دلسرد شود؛ یعنی چه هیچکدام از این آدمها نمیدانند چه میخواهند؟ با این چیزی که شما میگویید به نظر میرسد در وضعیتی غیرطبیعی هستیم که در جامعهای محدود مثل تئاتر هیچ کس نمیداند چه میخواهد.
من نمیخواهم بگویم مطلقا کسی چیزی نمیداند. اگر واژه ندانستن را به کار میبرم منظورم بروز بیرونی این دانستههاست. اگر چیزی به اسم دانایی و آگاهی درباره وضعیت موجود وجود دارد، باید بتوان آن آگاهی را دید، یعنی یا در تئاتر باید بتوانیم آن را ببینیم یا هنگامی که درباره تئاتر حرف میزنیم. اگر من از شما بپرسم جایی را سراغ دارید که تئاتریها در آنجا جمع شوند و درباره تئاتر و چرایی وضعیت خود حرف بزنند جایی را نخواهید گفت؛ چون نیست. چطور ممکن است یک جامعه تئاتری وجود داشته باشد، ولی جایی برای اجتماع در آن وجود نداشته باشد و آنچه را تئاتر مینامیم، فقط یک جای موقت برای اجرای تئاتر باشد که در آن نتوان حرف زد یا واکنش و گفتمانی فراهم کرد؟
این گفتمانی که میگویید باید بین خود تئاتریها باشد یا گروههای تئاتری با مخاطب؟
هر دو. یا حتی هر سه، یعنی تئاتریها با خودشان، با تماشاگران و با دولت. اصلا برای اهمیت همین گفتمان است که دولت به عمد یا به سهو، دانسته- و یا با کمی اغماض- شاید هم ندانسته دارد این فرایند را کتمان میکند، آن را به تعویق میاندازد و حتی در جایی شرایط را ناممکن میکند تا این گفتوگو صورت نگیرد.
شاید دلیل این مسئله این باشد که دولت خودش سردرگم است و تئاتر چیزی است که روی دستش مانده و نمیداند با آنچه کار کند.
دولت مشکلات اجرائی زیادی دارد و معلوم است که نمیتواند به این چیزها فکر کند. البته دولت اصلا مسئول فکرکردن به فرهنگ نیست؛ چون دولت نهادی است که نمیتواند فرهنگ را به معنی فراگیر و زایا و تازهاش بفهمد. هیچ دولتی در دنیا کارش تولید ارزش فرهنگی نیست. دولت قوه اجرائی است، خدمتگزار است و فقط عمل میکند. حتی ارزیابی عملکردش را هم نمیتواند خودش برعهده داشته باشد، پس دولت در حوزه فرهنگ نمیتواند ایدهپردازی و برنامهریزی کند.
یعنی باید چنین اموری را واگذار کند؟
دقیقا، باید امور فرهنگی را به نهادهای اجتماعی واگذار کند. این براساس اصل 44 قانون اساسی است که باید این امور به بخش خصوصی واگذار شود، اما دولتها در ایران بعد از انقلاب، در واگذاری حوزه فرهنگ همیشه دست به عصا بودهاند، حتی در دولت پیشین، انجمن نمایش را که نقطه امیدواری بود تا دولت، تئاتر را واگذار کند، حذف کردند و مؤسسهای راه انداختند که عملا کارایی نداشت و اگر عملکرد آن را در سالهای گذشته ارزیابی کنیم میبینیم هیچ کاری نکرده است.
درباره برنامهریزی صحبت کردید و اینکه قرار نیست دولت این کار را انجام دهد، اما سؤال اینجاست که در شرایط فعلی راه خروج تئاتر از این بنبست چیست؟ چون اگر همینطور ادامه یابد اوضاع بدتر میشود.
در پاسخ به اینکه میگویید وضعیت بدتر میشود، میپرسم که چرا این بدترشدن اوضاع درک نمیشود؟ چرا به آن واکنش نشان داده نمیشود؟ چرا رفتارمان را تغییر نمیدهیم تا وضعیت از آنچه هست بدتر نشود؟
شما فکر میکنید چرا؟
من فکر میکنم اینکه دولت خود را متولی تئاتر فرض میکند، خود بهانهای برای تئاتریهاست که بگویند دولت مسئول این وضعیت است؛ پس اوست که باید رفتارش را تغییر دهد، اما این واقعیت نیست. اگر قرار باشد این وضعیت تغییر کند هم دولت باید رفتار خود را تغییر دهد و هم جامعه تئاتر، ولی وقتی دولت میگوید من متولی هستم پس تئاتریها هم از این سو میگویند همهچیز گردن خودت است. در واقع میخواهم بگویم با این موضع ناشایستی که دولت به خود گرفته و همه مسئولیت را پذیرفته است- درحالیکه واقعا نمیتواند بپذیرد و به دوش بکشد- کار به جایی رسیده که همه گناهها گردن او افتاده است، بدون اینکه واقعا مقصر همه این کژیها باشد.
شما میگویید جامعه تئاتر درکی از این قضیه ندارد و اگر هم دارد واکنش بیرونی آن را نمیبینیم، اما آیا دولت هم متوجه وضعیتی که در آن قرار گرفته است، نمیشود تا خود را به شکلی مبرا کند؟
حقیقت این است که دولت آنقدر خود را گرفتار کرده که اصلا فرصت فکرکردن به این را ندارد که بخواهد خود را مبرا کند. آنقدر موانع و مشکلات بر سر راهش است که به این شکل، به موضوع فکر نمیکند، ولی باید به این نکته توجه کرد که آیا دولت و جامعه تئاتری آنقدر بيتوجه است که این ماجرا را نمیفهمد؟
به نظر من، ما از اینکه در چه وضعیتی به سر میبریم آگاه هستیم، ولی نمیخواهیم به روی خودمان بیاوریم و آن را بیان کنیم؛ یعنی یک فرق است بین آنچه ما از وضعیت موجود حس میکنیم و آنچه بیان میکنیم. در اینجا بیانکردن رخ نمیدهد. این وضعیت باید در مقالات و مجلاتی که با همین موضوع چاپ میشوند یا در گفتوگوهایی که صورت میگیرند نمودی داشته باشد، اما چیزی نمیبینیم.
درحالحاضر برای جامعه تئاتر، صرفا اجراکردن یک نمایش، یعنی همهچیز. درحالیکه این همه تئاتر نیست. حواشی تئاتر به اندازه خود تئاتر مهم است و اینکه در چه وضعیتی و چگونه فرایند تولید تئاتر را پیش میبریم، به اندازه خود تئاتر مهم است.
نکتهای که درباره دولت و جایگاه آن در تئاتر میگویید، آنجایی جالب میشود که امسال را به نام تئاتر نامگذاری کردهاند و همین نامگذاری به دلیل انجامنشدن کاری ویژه، نوک پیکان انتقادات را به سمت دولت تیزتر کرده است.
بله، این پز را ببینید! نامگذاری این سال و گفتن چنین حرفهایی چه مشکلی را حل میکند، جز اینکه تعارفهایی بشود برای تبلیغات بیهوده؟ همین حرفها نشان میدهد قرار نیست اقدام جدی انجام شود. در سالهای گذشته بسیار از این حرفها زده شده، اما عملا اتفاقی نیفتاده است. درحالحاضر یک اقدام مفید این است که هم دولت و هم جامعه تئاتری توصیف کنند در چه وضعیتی قرار دارند و چطور شده که به این وضعیت رسیدهاند و چه کار باید بکنند تا از این وضعیت بیرون بیایند.
این کار به تأمل نیاز دارد، ولی به نظر میرسد برای تأمل وقت نداریم؛ یعنی نه دولت وقت دارد و نه جامعه تئاتری اهمیتی میدهد. گاه برخی هنرمندان و گاه نهادهایی مانند مطبوعات به چنین موضوعی توجه میکنند، اما باز هم اتفاقی نمیافتد و به نظر میرسد آنقدر ذرهذره در حال فرورفتن هستیم که متوجه فرورفتن خود نمیشویم.
انگار یک جور انفعال ناامیدکننده وجود دارد، مثلا یکسری اندیشمندان این حوزه میتوانند مقاله و یادداشت داشته باشند، ولی هیچ واکنشی نشان داده نمیشود که گویا آن هم ناشی از ناامیدی آنهاست.
واقعیت این است که اگر از من هم بخواهید چنین کاری انجام بدهم و یادداشتی بنویسم، شاید همینطور باشم؛ مثل همین گفتوگویی که الان انجام میدهیم، فکر میکنید دیدگاه آقای وزیر یا معاون هنری ایشان با خواندن این حرفها عوض میشود؟ خیر! اینطور نیست؛ چه میخواهند انجام دهند و به چه چیزی اصلا نمیخواهند بپردازند. انتخابهای آنها همهچیز را مشخص میکند. جامعه تئاتری این پشتکردن را میفهمد و متوجه میشود که رها شده است و از آنجا که این یک رابطه دوسویه است، او هم شروع به پشتکردن به دولت میکند. این وسط آنچه نابود میشود، دقیقا چیزی است که ما به آن تئاتر و تماشاگر تئاتر میگوییم، این همان چیزی است که شروع به تغییر شکل میکند، بدون اینکه متوجه شویم که در حال تغییر است.
به نظر میرسد این همان چیزی است که در جشنواره تئاتر فجر هم نمود دارد؛ مثلا برخی اصلا حاضر نیستند در این رویداد که از آن به عنوان ویترین تئاتر هم یاد میشود، حضور داشته باشند.
بله، این یک جور امتناع از رابطه برقرارکردن است؛ مثلا نهادی مثل دانشگاه میتواند بانی خیلی کارها شود، اما آن هم مشکلات و گرفتاریهای خودش را دارد و کمابیش از سطح مشکلات آنی که تئاتر با آنها دستبهگریبان است، دور است؛ یعنی در حوزههای دیگری فکر و بحث میکنیم و این میشود که وقتی کلی نگاه میکنید متوجه میشوید همهچیز دستبهدست هم داده تا آن گفتوگوها برای تئاتر آغاز نشود.
البته نمیگویم از دولت متوقع هستم تا پیش از آنکه ضرورت آن را احساس کند، به این امر بپردازد، اما اگر بخواهم بگویم مثلا از چه کسی میتوان این توقع را داشت، باید جامعه تئاتری را نام برد.
بگذارید برای شما یک مثال بزنم؛ وقتی آقایان نادری، پورآذری و دشتی از هیأتمدیره خانه تئاتر بیرون آمدند و آن بحثها مطرح شد، آقای راد گفتند که در صورت لزوم به مراجع قضائی پاسخگو خواهند بود. من وقتی این را شنیدم دچار شوک شدم و با خودم گفتم مگر میشود؟ کل جامعه گفتوگوی خود را باید به تئاتری بیاورد آن وقت یک تئاتری به تئاتری دیگر میگوید من حرف خود را به مراجع قضائی میبرم؟ ببینید چقدر همه چیز وارونه شده است! در تعجبم که چطور این وارونگی احساس نمیشود و چطور این گزاره از دهان یک آدم تئاتر بیرون میآید که دعوایمان را جای دیگری میبریم؛ درحالیکه تئاتر مرجع رسیدگی به دعوای اجتماعی است! تئاتر جایی است که تضادهای اجتماعی در آنجا به گفتوگو گذاشته و حلاجی میشود، آن وقت خود تئاتریها کار دیگری میکنند.
اینها چیزهایی است که باید به آنها پرداخته شود. شاید لازم باشد زمانی مطبوعات و پایاننامهها و نهادهای کوچک به این موضوع بپردازند که تئاتریها در دهههای گذشته چگونه با هم صحبت کردهاند، چون نمونه داریم که گاهی بگومگوهایی در تئاتر بوده و برخی آقایان دشنامهای بدی نثار هم کردهاند. یا در مجلهای که ارگان دولتی است- به نام نقد و گفتوگو- به برخی هنرمندان تئاتر بیپرده اهانت میشود. ما کی در تئاتر شاهد چنین پرخاشهایی بودیم؟ چطور ممکن است به بهانه تئاتر و فرهنگ به هم دشنام دهیم؟ کجای دنیا چنین اتفاقی میافتد؟
اتفاقا میخواستم درباره وضعیت اخلاقی تئاتر و جامعه تئاتری در سالهای اخیر هم صحبت کنیم. صحبتهایی که به مطبوعات کشیده میشود و بهراحتی افراد در روزنامهها درباره هم اینطور صحبت میکنند؛ چیزی که پیشتر نمونه آن را ندیده بودیم.
من اعتقاد دارم این مسئله به عنوان یک بحران همگانی باید مطالعه شود. این پرخاشها و تندگوییهایی که در گفتوگوی میان تئاتریها رخ داده است، باید ما را متوجه این کند که وارد یک سرازیری شدهایم. هرچند به نظر میآید چیزی در حال طیکردن سیر طبیعی خود است و البته که همینطور است، اما سیر طبیعی سقوط.
یادم میآید سالها قبل، شاید سال 81 یا 82، گفتم وضعیت تئاتر از این بدتر میشود. الان میگویم روزهای بدتری هنوز در پی خواهند بود و درخششهایی که گاهی بهعنوان فروشِ با رقم بالا دیده میشوند و ذهن ما را به خود مشغول میکنند، بخشی از این وضعیت نابهنجاری است که با آن روبهرو هستیم. چراکه تئاتر برای گریز از وضعیتی که در آن قرار دارد، خود را به ورطه تجارتِ صرف انداخته و این رویدادی مهلک است.
اگر به ماجرا اینطور نگاه شود، با تضاد عجیبی روبهرو میشویم؛ چون این روزها در هر گوشهای از شهر تهران، یک سالن کوچک تئاتری راه میافتد و ظاهر امر نشان میدهد تئاتر بدون وابستگی به دولت در حال گسترش است، اما در عمل با چیزی شبیه یک مرده متحرک روبهرو هستیم.
شاید بله، اما نکته مهم این است که عبور از این مرحله برای رسیدن به جایی که تئاتر نیازمند حمایت دولت نباشد، هولناک است. اینطور نیست که یکباره حمایت از تئاتر را قطع کنیم و تئاتر مستقل شود. این کار اصلا به معنای استقلال تئاتر نیست بلکه درانداختن تئاتر با مشکلاتی است که تاکنون با آنها آشنا نبوده است؛ در نتیجه احتمالا سراغ راههای ناهنجاری میرود تا بتواند بیشتر بفروشد.
این درانداختن فرهنگ و تئاتر به چالش تجارتِ صرف است؛ یعنی اتفاقی است که افتاده و الان تئاتر خود را برای وضعیتی که ناخواسته در آن افتاده، تنظیم میکند. به طور مشخص هم میگویم که دولت، تئاتر را در این وضعیت انداخته است. مستقلکردن تئاتر مثل حذف یارانهها نیست که یکشبه بتوان آن را انجام داد، که البته آن کار هم هولناک بود، اما برای تئاتر فاجعهآمیز است که فکر کنیم یکشبه میشود تصمیم گرفت و دیگر آن را حمایت نکرد. در هیچ جای دنیا هنوز چنین اتفاقی نیفتاده و فقط در ایران است که این شرایط پیش آمده. این رویدادها نشان میدهد هیچ ارزیابیای وجود نداشته و هرکسی ایده خود را عملی میکند، بدون اینکه کسی به عواقب آن آگاه باشد. بنابراین تأکید میکنم در حوزه فرهنگ، استقلال مادی برای تئاتر امکانپذیر نیست؛ چون یک پدیده هزینهآور است. این کار باید طبق یک برنامه و با حساب و کتاب انجام شود، نه بهطور ناگهانی. البته در همه کشورها اینگونه است که تئاترهای دولتی وجود دارند و صددرصد دولتی هستند و بودجه مخصوص خود را هم دارند... .
که البته ما چنین چیزی نداریم.
دقیقا، این چیزی است که ما نداریم. ما پرهیز میکنیم از اینکه بگوییم در چه وضعیتی قرار داریم. آنچه ما در چند سال اخیر شاهد بودهایم این است که صاحبان سالنهای تئاتری، مدیران تئاتر، شهرداری و نیز اداره کل هنرهای نمایشی، تئاتر و تئاتریها را به امان خدا رها کردهاند و میگویند خودتان بروید درآمد خودتان را دربیاورید و تازه از آنچه بهدست میآورید، سهمی هم به ما بدهید. این صدمهای است که دولت و شهرداری به صورت مشخص به تئاتر وارد میکنند. آخر این چه بازیای است که بخواهیم در آن شرکت کنیم؟ پس به نظرم خیلی بهتر است که آدم بیرون این گود بایستد و کاری نکند.
یعنی واقعا هیچ کاری نباید بکند؟
چه کاری میشود کرد؟
حداقلش این است که تحلیل کند یا واکنش نشان دهد.
بیایید بنشینیم و بهترین تحلیلها را ارائه کنیم، اما کو گوش شنوا؟ چند نفرتصمیمگیرنده آن را میخوانند یا میبینند؟
من فکر میکنم ما برای آغاز، نیاز داریم که تعدادی از تئاتریها دور هم جمع شوند. وقتی گروه «دایره ده» گرد هم آمدند، تنها چیزی که به آنها میگفتم این بود که شما اگر فقط بتوانید با هم حرف بزنید، برای تئاتر ایران یک برد و یک پیشرفت است. درحالی که در همان روزها میشنیدم برخی نگران این وسواس بودند که چرا این گروه راه افتاده است، چون فکر میکردند با این گروه، منافعی از دستشان خارج میشود. درحالیکه واقعیت این است که ما باید 10 الی 15 تا، اصلا 50 تا از این گروههای «دایره ده» داشته باشیم که در آنها کارگردانها و تولیدکنندههای تئاتر با هم حرف بزنند و این احتمال را به وجود بیاورند که تئاتریها بتوانند در مقیاسهای بزرگتری با هم گفتوگو کنند.
البته یک بخش از واقعیت این است که انجام چنین کاری به یک مکان نیاز دارد که همان مکان اولیه هم فعلا وجود ندارد. وقتی آقایان نادری، پورآذری و دشتی از خانه تئاتر بیرون آمدند، ما تازه متوجه شدیم که اساسنامه خانه تئاتر، اساسنامه یک مؤسسه فرهنگی است و خانه تئاتر اساسا نمیتواند یک مؤسسه صنفی باشد. این به معنای این است که آنچه الان اسمش خانه تئاتر است، قانونا نمیتواند کار صنفی انجام دهد و این تلخ و خندهدار است، چون باید فکر کنیم پس خانه تئاتر تا الان چطور و چه کاری انجام میداده است؟ این به معنای این است که 17 سال تئاتر را دست انداختهاند. نمیخواهم بگویم هر آنچه به نام خانه تئاتر انجام شده است دورانداختنی است ولی خروج نادری، دشتی و پورآذری، زنگ آگاهیای بود که باید آن را جدی گرفت. خانه تئاتر به یک بازنگری بنیادین نیاز دارد. زیرا به یک معنی باید گفت خانه تئاتر در وضعیت فعلی، خانه تئاتری نیست که بتواند پناهی برای نهاد اجتماعی تئاتر ایران باشد، نمیتواند جایی باشد که همه آحاد تئاتر سراسر ایران- اعم از تهران و شهرستانها- را یکپارچه دربر بگیرد، زیرا وجاهت قانونی لازم را ندارد. تعارف را کنار بگذاریم و اعتراف کنیم که
خیرخواهیهای کوچک بهعملآمده در لوای خانه تئاتر، نمیتوانسته جامعیت و شکوفایی داشته باشد زیرا امکان آن در اساسنامه یک مؤسسه فرهنگی نمیگنجد؛ این چیزی شبیه به یک شوخی 17ساله تلخ و بیفرجام است. شما را ارجاع میدهم به صورتجلسههایی که میتوانید در سایت این مؤسسه بخوانید. همه اینها نشان میدهد ما در تاریکی راه رفتهایم و به اندازه یک متر هم نمیتوانیم اطراف خودمان را ببینیم. این همان ویژگیای از رفتار ما تئاتریهاست که دولت روی آن حساب باز میکند و میگوید با چنین جمعیتی باید همینطور رفتار کرد. بروید با مدیران دولتی، با آقای وزیر یا با آقای معاون هنری وزیر حرف بزنید، میگویند شأن و اندازه شما همین است. شما همینقدر میفهمید و ما هم با شما در همین قد و قواره رفتار میکنیم. بهصراحت میگویند با شما هر کاری میشود کرد. نتیجه این میشود که به شما جایی میدهند تا نمایش خود را اجرا کنید که آتش درونتان هم بخوابد. اینجاست که آنها میگویند شما همه زور و تلاشتان این است که قراردادی ببندید و وجیزهای گیرتان بیاید و کارتان را هم دارید انجام میدهید، پس دیگر چه میخواهید؟!
آنچه میگویید خیلی پیش آمده است، چون بودهاند مدیرانی که اصلا تئاتری نبودند ولی با چند نشست و برخاست همین حرفها را به خبرنگار میزدند و درواقع از همین شکافهایی که بهسرعت پیدا میشوند برای مدیریت خود استفاده میکردند.
اینها مدلی است که یک مدیر آن را طراحی میکند چون دنبال دردسر نیست و دنبالدردسرنبودن یعنی اصلا نمیخواهد تغییری به وجود آید.
مثلا الان سیاستهای فرهنگی دولت فعلی با سیاستهای فرهنگیای که در دولت آقای احمدینژاد وجود داشت چه فرقی میکند؟ هیچی! اصلا چه ایدهای وجود دارد؟ خوب است آقای وزیر یا معاون هنری وزیر بعد از این سه سال، بیایند و بگویند چه ایدههایی برای تئاتر دارند. اگر راست میگویند بیایند و چند کلمه دراینباره صحبت کنند. بیایند بگویند ما برای تئاتر ایده داریم و ایدههایمان این است. اصلا یک نفر از طرف آنها بیاید و بگوید یا یک کسی بنشیند و از طرف آنها بنویسد، مثل همان موقعی که از طرفشان بیانیه و پیام مینویسند. ولی به نظر میرسد حتی یک نفر آدم هم ندارند که ایدههایی را که برای تئاتر دارند- اگر داشته باشند- بیاید و بنویسد. لااقل بیایند در ملأعام اعلام کنند ایدهشان برای تئاتر، کتاب و موسیقی چیست؟ چون تعارف که نداریم، همه اینها در وضعیت بدی به سر میبرند.
وسط این حرفها این را هم بگویم که فکر میکنم خیلی خوب میشود اگر در این گفتوگوها نقاط توجهی را پیدا کرد که بتوانیم روی آن بایستیم و سپس بتوان درباره این نقاط، نظرسنجی کرد و به این ترتیب بتوانیم به این بپردازیم که چرا در این وضعیت به سر میبریم و چرا امتناع میکنیم از پذیرش موقعیتی که در آن قرار گرفتهایم.
بههرحال اگر امتناعی برای قبولنکردن این شرایط هم باشد، تا ابد که نمیشود آن را انکار کرد. یک روزی باید با واقعیت کنار آمد.
به نظر من که تا ابد میشود انکارش کرد. من به شما قول میدهم این مدل تا ابد پیش میرود و رفتارهایی که در جامعه میبینیم کاملا تأییدکننده این است که تا ابد میشود از این روش استفاده کرد و برد.
شما با این وضعیت چطور میتوانید در دانشگاه درس بدهید؟
من برای اینکه ناامید نباشم، کارهای کوچکی را که از دستم برمیآید، انجام میدهم.
به این نسل جوانی که میخواهد با این وضعیت وارد تئاتر شود چه میگویید؟
اگر منظورتان از نسل جوان، دانشجوست که معتقدم باید آگاه باشند تئاتر در چه وضعیتی به سر میبرد. من همیشه به دانشجوهایم میگویم دانشجوبودن را از تئاتریبودن جدا کنند و فعلا خودشان را جزء تئاتریها قلمداد نکنند تا بتوانند ببینند که تئاتر ما الان در چه وضعیتی است. از آنها میخواهم نقدها را بخوانند، نمایشها را ببینند، گفتوگوها را بخوانند و ببینند اهالی این جامعه چطور با هم رفتار میکنند یا چطور با هم حرف میزنند تا آنوقت بتوانند نسبت به آن واکنش نشان دهند و موضع آگاهانه و اخلاقی در برابر آن داشته باشند.
البته تعدادی از دانشجوها تحریک میشوند چون فکر میکنند باید تمایزی وجود داشته باشد و با تمایز پیداکردن میتوانند این وضعیت را تغییر دهند، اما تعدادی از آنها هم اینطور نیستند. درحالحاضر جریان اصلی رفتار ما- درون جامعه تئاتری- یک دعوت بزرگ، مبالغهآمیز و یک روش تأییدشده است که نپذیرفتن آن کار سختی است و تعداد کمی هستند که این دعوت را نمیپذیرند و آن را موردپرسش قرار میدهند. آنها کسانی هستند که میخوانند، چیزهایی یاد میگیرند و سعی میکنند مطالعه کنند برای اینکه بفهمند چطور میشود این وضعیت را مطالعه کرد. اینها نقطه امید هستند. ما هر کدام بهراحتی نقش خود را انکار میکنیم بدون توجه به اینکه بههرحال هر کدام از ما به گونهای در این وضعیت سهیم هستیم.
شما الان دارید سهم خودتان را در این وضعیت میدهید؟
شاید ارزیابی من از خودم ارزیابی خودخواهانهای باشد.
اگر بخواهید با خودتان صادق باشید فکر میکنید سهم شما همین درسدادن در دانشگاه است؟
من نمیدانم سهمام چیست. فقط میدانم در یک نقطهای به نظرم رسید که اجراکردن نمایش دیگر بیمعنی است؛ چون اجرا کردم و دیدم که تئاتر دارد بیمعنی میشود. البته مطلقا منظورم این نیست که همه نمایشهایی که در این سالها اجرا شدهاند، نمایشهای بدی بودند. منظورم همه نمایشها نیست، اما میتوان گفت بالغ بر 80 درصد آنها بیمعنی هستند و باید این پرسش مطرح باشد که چطور یک جامعه تئاتری میتواند 80 درصد از رفتارهای خود را کتمان کند؟
این را هم اضافه کنم که تا حدودی شگفتزدهام از این همه میلی که به اجراکردن (نمایش) وجود دارد. درحالیکه متوجه نیستیم تئاتر به یک پدیده ضداجتماعی تبدیل شده است.
خب شاید عدهای هم شگفتزده باشند از اینکه چرا شما این همه سال است که نمایشی را اجرا نکردهاید.
شاید، ولی اجراکردن چه فایدهای دارد؟
شاید اگر شما اجرا کنید، فایدهای داشته باشد.
نه اصلا اینطور نیست. این خیلی خودخواهانه است که فکر کنم من اگر اجرا کنم اتفاقی میافتد؛ چون بسیاری را میبینم که همین ایده را درباره خودشان دارند. مشکل دقیقا همین است که هرکس فکر میکند اگر اجرا کند، اتفاقی میافتد، ولی دقیقا باید جریان را برعکس کرد؛ یعنی یک جایی باید همه بایستیم و بگوییم اگر فلانی اجرا بکند وضع بهتر میشود و به این شکل پای یک نفر دیگر بایستیم، اما به نظر نمیآید در شرایطی که جامعه تئاتری منافع جمعی ندارد، به این صرافت بیفتد که چنین کاری بکند، بلکه حتی شرایط بهگونهای است که وقتی 10 نفر دور هم جمع میشوند، صد نفر دیگر روی سر آنها میریزند، با این استدلال که اینها میخواهند حق ما را بخورند و اینطور میشود که هنوز اتفاقی نیفتاده، شروع به اتهامزدن میکنند.
این نوع از واکنشها نشان میدهد که ضریب روابط منفی در این جامعه بیشتر از ضریب روابط مثبت آن است و باید پرسید که در این اوضاع، جامعه تئاتر ایران چه گلی میخواهد به سر مردم ایران و تئاتر ایران بزند. چطور یک جامعهای که مناسبات درون خود را نمیتواند تحلیل یا اصلاح کند، ادعا میکند که میداند جامعه چیست؟ چرا تجربیات خوبی که هرازگاهی در این تئاتر اتفاق میافتد به هم متصل نمیشوند، چیزی از آن ساخته نمیشود و پلههای یک نردبان نمیشود تا ما را کمی بالاتر ببرد؟
پاسخ این است که باید چیزی در روابطمان وجود داشته باشد تا آنها را به هم وصل و به یک جریان تبدیل کند. این اتفاق نخست به شکل یک گفتوگو یا نقد بروز پیدا میکند.
میخواهم مثالی بزنم درباره نمایش «ویتسک» که حتما یادتان میآید چقدر گفتند این کار دزدی است؛ یعنی آنقدری که درباره دزدیبودن کار حرف میزدند، درباره خود نمایش حرفی نزدند و من در تعجب بودم که آیا ما در تئاتر ایران، این تعداد متخصص دزدشناس داریم، ولی یک نفر نیست که بگوید این تئاتر چیست؟ من به برخی دوستان میگفتم فرض کنید چیزی که گفتهاید درست است، اما آیا نباید کمی هم به اجرا توجه شود؟ میگفتم اگر راست میگویید، 10دقیقه از این کار را بدزدید و کارگردانی کنید، چون اگر سرتاسر این کار هم دزدی باشد باز در آن ذوق و ایده وجود دارد. چرا به آنها اشاره نمیشد؟
یا مثلا کار آقای مرزبان یا نمایش آقای وحید رهبانی که تعطیل شد یا هنگامی که زدوبند رسانهای در فضای مجازی علیه فرد یا نمایشی صورت میگیرد، مانند دسیسهای که دو سال پیش برای بهتعطیلیکشاندن اجرای «عرق خورشید، اشک ماه» رخ داد، کدامیک از ما صدایش درآمد که چرا این بلایا بر سر این کارها و این آدمها آمده است؟ تأکید کنم اشاره من به رضا ثروتی، هادی مرزبان، آتیلا پسیانی یا وحید رهبانی نیست؛ چون ممکن است اصلا سلیقه کاری من با آنها یکی نباشد. اشاره در اینجا به امری شخصی نیست؛ زیرا در عقلانیت اجتماعی تئاتر، این بزنگاهی که به آن اشاره میکنم، به مفهومی از «اجرا» برمیگردد که همگانی و جمعی است و نه فردی و شخصی. ازاینرو، در این بزنگاهها، انگشت اشاره به سوی هر کدام از هنرمندان و تولیدکنندگان تئاتر که باشد، همه به میدان فراخوانده شدهاند. بحث بر سر این است که رفتار و مناسبات اجتماعی درونِ جامعه تئاتری، به اندازه کافی بالغ نشده است و اصلا مناسب پدیدهای که به آن «تئاتر» میگوییم نیست. اگر تئاتر یک نهادی است که با جامعه گفتوگو میکند باید بتواند خودش با خودش گفتوگو کند. چطور میتواند این کار را انجام ندهد بعد فکر کند
میتواند درباره مسائل سیاسی و اقتصادی و... حرف بزند.
بنابراین تأکید میکنم اشاره من اصلا بر سر اینکه چه کسی بهتر است، نیست. اینها تمایزات احمقانه هستند و نباید فراموش کنیم که همه ما تئاتریها در یکجا، در یک فضای مشترک ایستادهایم. همه ما در یک حد ایستادهایم و با مشکلاتی مشترک، دستبهگریبانیم؛ زیرا خواه ناخواه همه ما- اگر عاقل باشیم- در شرایط اجتماعی و انسانی واحدی به سر میبریم.
الان یکی از این مشکلات به عنوان یکی از نقاط فاجعهبار تئاتر ایران، بازیگری است که تقریبا در حال تبدیلشدن به یک پدیده نابهنجار و بیرون از کنترل است. اینکه میبینیم بازیگری همزمان در سه کار بازی میکند و وقتی خوب نگاه میکنیم، میبینیم آمادگیهای بدنی و بیانی بازیگران به مراتب از دهه گذشته در وضعیت بدتری بهسر میبرد. این را میفهمم که جامعه تئاتر بهعنوان یکی از نهادهای اجتماعی، رنجور است. همه اینها به هم ارتباط دارند. تئاتر به دلیل اینکه عینیت و جسمانیت بیشتری دارد صدمه بیشتری میبیند. جلوی دوربین سینما خیلی چیزها را میشود اصلاح کرد اما در صحنه تئاتر نمیشود این کار را کرد؛ یعنی بدنها همانگونه که در زندگی روزمره خود هستند وارد صحنه تئاتر میشوند. درواقع تئاتر ملاقات بدنهایی با بدنهای دیگر است و این بدنها رنجور و ناراحت و گیج هستند. من میفهمم که بخشی از آنچه بهعنوان بحران بازیگری میگویم بهخاطر ناراحتی بدنی ناشی از زیست عمومی در جامعه است ولی اینها را به چه کسی باید گفت؟ اصلا چه کسی میشنود؟ چه کسی حاضر است بگوید اگر تئاتر را نجات دهیم بخشی از جامعه را نجات دادهایم؟ چون واقعا اگر تئاتر نجات
پیدا کند جامعه ایران نجات پیدا میکند، ولی چطور تئاتر در این مخمصه نگه داشته میشود؟
این صحبتها تا حدودی پارادوکس ایجاد میکند. چند سال قبل دکتر منتظری میگفتند که در شورایعالی انقلاب فرهنگی درباره خیلی از مسائل اظهارنظر نشده، اما درباره تئاتر اظهارنظر شده است و اولویتهایی را برای تئاتر در نظر گرفتهاند؛ یعنی حداقل در دورهای حساسیت نسبت به تئاتر در سطوح بالای نظام جمهوری اسلامی وجود داشته است، اما هرچه به امروز نزدیکتر میشویم معلوم نیست چطور این کارکرد اجتماعی برای تئاتر از بین رفته است!
در توضیح این مسئله باید بگویم که در دهههای 60 و 70 بهخصوص در نیمه دوم دهه 70 ویژگیهایی در مدیران وجود داشت که هر چند متخصص نبودند، اما صادقانه میخواستند چیزی را تغییر دهند. این میل به تغییردادن حتما با جسارتی همراه بود و این را میشد در مدیریت آن زمان احساس کرد. نمیخواهم بگویم مدیریت آن موقع بیعیبونقص بوده اما یک ویژگی قابل توجه داشت و آن هم انگیزه برای بهبود وضعیت تئاتر و درعینحال داشتن جسارت بود. آنچه در نیمه دوم دهههای 80 و 90 شاهد بودیم این است که آن انگیزه وجود ندارد و جسارت در مدیریتها هم پسرفت داشته است.
شاهد این قضیه را میتوان در انتخابها دید. همزمان با این اتفاق، واکنش و رویکرد کلیت جامعه نسبت به تئاتر نیز تغییر کرده است. ما باید این را بپذیریم که امروز بخش زیادی از تماشاگران پیشین تئاتر، به تئاتر نمیآیند؛ یعنی تئاتر تماشاگران مردمی و عمومی خود را که بیشتر از قشر متوسط جامعه بودند، از دست داده و دارد صاحب تماشاگرانی میشود که میتوانند بلیتهای گرانقیمت بخرند. نمیگویم این تماشاگرانی که اصطلاحا میتوان گفت جزء قشر تازه به دورانرسیده هستند، حق ندارند تئاتر داشته باشند، اما اینطور هم نباید باشد که وجود آنها بگوید جریان اصلی در تئاتر باید آن چیزی باشد که آنها میخواهند تماشا کنند. در حالی که قشر متوسط بزرگترین قشر در جامعه ایران است و بیتوجهی به این قشر و پشتکردن به آن، کاری که تئاتر در 10، 12 سال گذشته انجام داده، عواقب بدی در پی خواهد داشت. زیرا اکنون تئاتر ناچار شده است سلوک و منشهای خود را با نیازهای طبقهای هماهنگ کند که یک اقلیت تازه بهپولرسیده در جامعه ما هستند و پایبندی و گرایش آنها چیزی نیست که بتواند گروه بزرگِ میاندار و متوسط جامعه ایران را ارضا کند.
این پشتکردن از سوی شما هم دارد اتفاق میافتد. عدهای هستند که میتوانند آن قشر متوسط را به تئاتر برگردانند ولی وقتی به این نتیجه میرسید که حضور نداشته باشید، اتفاق مثبتی هم نمیافتد.
نه، اینطور نیست. این جریانی نیست که صرفا با یک یا چند نفر معدود بتواند شکل بگیرد. کلیت جامعه تئاتر ایران باید به این کار اهتمام کند، این یک جنبش ملی و همگانی جامعه تئاتر ایران باید باشد. در این فرایند، رابطه و بدهبستان تئاتر با جامعه، تنها به افرادی خاص وابسته نیست، یک آگاهی، شعور و هماهنگی و عزم از سوی جامعه تئاتری را میطلبد. وقتی تئاتر را رها میکنند و میگویند خودت برو، پول خودت را دربیاور و 20 درصد هم به ما بده، به این معنی است که تئاتر ناچار است خود را واگذار کند، یعنی بیان تئاتری، زیباییشناسی فضایی و همه چیز را تنظیم کند با تماشاگری که میخواهد پول بدهد و تئاتر را- آنطور که میخواهد- تماشا کند. به این ترتیب است که تئاتر خود را به قیمت انتفاع و سرگرمکردن عدهای نفله کند. این اتفاقی است که دستکم برای بخش قابل توجهی از تئاتر ایران رخ داده و به جریانی اصلی در تئاتر ایران تبدیل شده است و نمایشنامهنویسان و کارگردانان جوانی را که میتوانند با ذوق و نیرو و انگیزه خود تأثیرات جدیدی در تئاتر ما ایجاد کنند، به خود راه نمیدهد. این جوانها کسانی هستند که پشت در ماندهاند و دارند پیر میشوند. ما داریم
آنها را از دست میدهیم. اگر من تصمیمگیرنده بودم، میگفتم به درک. این بخش بزرگ تئاتر بماند تا چشمش را به نوکیسهها بدوزد ولی باید دستکم جایی باشد که این جوانها بتوانند در آن کار کنند و مورد حمایت قرار بگیرند، چون میتوان به آنها امید بست.
این صحبت شما را درک میکنم و یادم میآید در سالهایی جشنواره تئاتر دانشگاهی یک سروگردن برتر از جشنوارههای دیگر تئاتری بود، اما الان همان هم دیگر اینطور نیست، هرچند بخشی از این ماجرا به دلیل اعمال نظرهایی است که از طریق ممیزی صورت میگیرد، ولی بااینحال فکر میکنم بخشی از آن هم به خود دانشجوها برمیگردد و به نظر میرسد شما خیلی خوشبینانه درباره نسل جوان صحبت میکنید.
نمیدانم بر چه اساسی این را میگویید، چون برخی از نمایشهایی که در جشنواره پیشین دانشگاهی اجرا شد، کارهای بسیار خوب و متمایزی بودند، ولی خب در یک شب اجرا میشوند و این کافی نیست. برای همین ممکن است داوری شما این باشد که چیزی از آن جشنواره بیرون نمیآید؛ چون جایی نیست که بتوان آن کارها را دید و من میبینم که این جوانها خود را به آبوآتش میزنند تا بتوانند جایی برای کار پیدا کنند، اما به آنها اجازه داده نمیشود. نه آنها را به جشنواره فجر راه میدهند و نه امکان اجرای عمومی پیدا میکنند. حتی دراینباره نزد دبیر جشنواره تئاتر فجر رفتم و از او خواستم تعدادی از نمایشهای برگزیده جشنواره تئاتر دانشگاهی را از جشنواره تئاتر فجر حذف نکند و ملاک داوری را دیدن فیلم قرار ندهد، اما فایدهای نداشت. گفتم اینها آدمهایی هستند که میتوانند در تئاتر ایران تأثیرگذار باشند و به عنوان یک سرمایه باقی میمانند، ولی نتیجه نداشت.
بعد از تمام این حرفها میخواهم یک سؤال شخصی بپرسم. شما با تئاتر قهرید؟
نه این حرفها یعنی چه؟!
پس یعنی میروید اجرا ببینید؟
بله، میروم این اواخر کار آقای دشتی، پسیانی و رفیعی و کوروشنیا را دیدم. چند اجرای دیگر را هم در برنامه دارم که ببینم. به اندازه وقتم میروم تئاتر میبینم، اما اغلب ناامید و ناراحت برمیگردم.
چرا ناامید؟
از این کارها احساس رضایت نمیکنم و فکر میکنم... بگذریم.
الان که با هم صحبت میکنیم شما در جایگاه منتقد اظهارنظر میکنید. فکر نمیکنید خودتان در دورهای که در بخشی از مدیریت تئاتر بودید به شما انتقاد میشد؟
بله، ولی این دلیل نمیشود که حرف نزنم. انتقاد همیشه وجود دارد. مگر کسی میتواند ادعا کند کاری را بیعیب و نقص انجام میدهد؟ اما آنقدر فاحش؟! اصلا اینطور فکر نمیکنم.
فکر میکنید چقدر توانستهاید در آن دوران به ایدهآلهایی که میخواستید برسید؟
ارزیابی من از آن دوران بیارزش است و نمیتوان به آن اعتنا کرد. باید افراد دیگری ارزیابی کنند. چند بار به من پیشنهاد دادند درباره آن دوران صحبت کنم، ولی گفتم به شرطی حاضر میشوم این کار را بکنم که یک منتقد درست با دیدگاه، بنشیند و نقد کند.
فکر نمیکنید بخشی از این سرخوردگیهای امروز شما ناشی از همان دوران باشد؟
بله. من از تئاتریها خیلی سرخورده شدم. این سرخوردگی شخصی نیست. من به عنوان یک تئاتری از تئاتریها ترسیدم، شوکه شدم. هرگز چنین تصوری از تئاتریها نداشتم. راستش این بود که خیلی شوکه شدم و اصلا چنین تصوری نداشتم. خیلی آدم سادهلوحی بودم. فهمیدم که چقدر در ارزیابیهایم احمق بودهام. بیپرده میگویم که آدم ساده و احمقی بودم. خیلی جانبدارانه و کوتهنظرانه تئاتریها را مطالعه کرده بودم. شاید به این دلیل بود که من خودم هم جزئی از آنها بودم و همین کمبودن فاصله باعث شده بود چیزهایی را نبینم اما دیدم و من را خیلی متعجب کرد. اصلا یک دورهای کاملا گیج بودم و طول کشید تا از حالت منگی بیرون بیایم. البته وقتی بیرون آمدم اصلا دیگر از تئاتریها و همصنفهای خودم ناراحت نبودم و نیستم، حتی سعی کردم بفهمم چرا این همه مدت آنها ناراحت بودند. من خواستم تئاتر را به آنها واگذار کنم، اما آنها ناراحت بودند. وضعیت دستمزدها را تغییر دادم، ولی تئاتریها ناراحت بودند. طرحهایی نوشتم تا وضعیت تئاتر تغییر کند، اما آنها باز هم ناراحت بودند. به من نمیگفتند که چه کار بکنم، فقط میگفتند نکن. هیچ کاری نکن. بگذار وضع همانطور که هست
بماند.
فکر نمیکنید این حرفها کمی شکل مظلومنمایی یا توجیه در برابر انتقاداتی باشد که به کار شما وارد میشد؟
نمیدانم، شاید حق با شما باشد. با این همه چه حاصل از اینکه من از خودم دفاع کنم. من در برابر چه چیزی باید از خودم دفاع کنم. شاید از همینروست که به قول شما دارم مظلومنمایی میکنم و اگر اینطور باشد این نشانه استیصال و بدبختی است. باید تلاش کنم تا اینطور نباشد و البته حرف برای گفتن بسیار است، شاید وقتی دیگر؛ مثلا خانه تئاتر من را به جلسهای دعوت کرد که فکر میکنم باید نوار صوتی آن موجود باشد. دو ساعت درباره شیوهنامه پرداخت دستمزدها صحبت شد و بعد از اینکه سهچهارم زمان جلسه گذشته بود پرسیدم شما اصلا شیوهنامه را خواندهاید؟ گفتند نه نخواندهایم. پرسیدم چطور درباره چیزی که نخواندهاید صحبت میکنید؟ گفتند آقای فلانی به ما زنگ زده و گفته که این شیوهنامه بدی است. همین.
پس این شد که کلا ترجیح دادید از تئاتر دور شوید؟
نه این باعث نشد. خیلی چیزهای دیگر هم وجود داشت که بماند برای بعد، ولی به نظرم رسید باید از جای دیگری شروع کنم و کار دیگری انجام دهم. زمانی مشخص میشود چه چیزهایی رخ داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.