شکلهای زندگی: صد و بیستوپنج سال پس از انتشار دراکولا
انباشت خون
1 کنت دراکولا بهرغم عنوان کنت فاقد رفتار و منش اشرافی است، این را هارکر، مشاور املاک دراکولا بلافاصله بعد از ملاقات و همکاری با او درمییابد. مهمترین خصیصه دراکولا برخلاف اشراف، آن است که کارهایش را خودش انجام میدهد: غذایش را خود طبخ میکند. نظافت و کارهای معمول را و حتی درشکهاش را خود میراند و اینها برخلاف رویه و آداب اشرافیت ریشهدار انگلیسی است
1 کنت دراکولا بهرغم عنوان کنت فاقد رفتار و منش اشرافی است، این را هارکر، مشاور املاک دراکولا بلافاصله بعد از ملاقات و همکاری با او درمییابد. مهمترین خصیصه دراکولا برخلاف اشراف، آن است که کارهایش را خودش انجام میدهد: غذایش را خود طبخ میکند. نظافت و کارهای معمول را و حتی درشکهاش را خود میراند و اینها برخلاف رویه و آداب اشرافیت ریشهدار انگلیسی است. شهرت دراکولا اما صرفا بهواسطه بدعتش در آداب و اشراف انگلستان نیست، بلکه بهواسطه علاقهاش به خون است. دراکولا مشهورترین خونآشام تاریخ ادبیات و سینما است. خونخواری دراکولا نه از باب تفنن بلکه به خاطر احتیاج او به خون، آنهم بنا بر اقتضای زمانه است. دراکولا به خون محتاج است و این تمثیلی بس مهم از برام استوکر، خالق دراکولا در سال 1897 است.
فرانکو مورتی در تحلیل درخشان خود از دراکولا، او را پدیدهای نو و در اساس پروتستانی میداند که همچون «فرد» پروتستانی صرفهجو، خسیس و بلندپرواز است. علاوه بر این هدف دراکولا تنها «... این نیست که زندگی دیگران را بنا بر هوی و هوس ویران و تباه ساخته و به هدر دهد، بلکه هدف او استفادهکردن از زندگی آنهاست».1 بدینسان بقای دراکولا با ارتزاق از خون دیگران تضمین میشود؛ رابطهای نابرابر که در نهایت به خشونتی اجتنابناپذیر از طرف دراکولا بدل میشود. دراکولا به لطف خونی که از دیگران میمکد زنده میماند، اما مسئله آن است که دراکولا با یک و یا چند خون سیر نمیشود، بلکه به انباشت بیوقفه خون رو میآورد و انباشت، جزء ذاتی سرشت و طبیعت دراکولا میشود. درباره سرشت و یا بهتر گفته شود شخصیت دراکولا، مشاور وی -هارکر- بیشتر توضیح میدهد و میگوید «... دراکولا موجودی بود که برای انتقالش به لندن کمک میکردم، جایی که او میتوانست تا قرنها بعد در میان جمعیت میلیونی آن، حرص و شهوتش به خون را سیراب کند و محفلی جدید و همواره رو به گسترش از شبه اهریمنان بیافریند تا از این مردمان درمانده تغذیه کند».2
خونآشامی دراکولا استعارهای میشود که فرانکو مورتی برای مقوله اجتماعی پول-سرمایه- به کار میبرد. او که به علاقه وافر دراکولا به ثروتاندوزی -پول، طلا، اوراق بهادار و... پی برده بود، میان سرشت خونآشامیِ دراکولا با پول -سرمایه- تشابهی عجیب و انکارناپذیر پیدا میکند: «اگر خونآشام، استعارهای است برای سرمایه، بنابراین خونآشام استوکر -نویسنده دراکولا- که خونآشام 1897 است، بایستی سرمایه سال 1897 باشد، سرمایهای که پس از مدفونشدن به مدت بیست سال دراز رکود، دوباره سر برمیدارد تا در مسیر برگشتناپذیر تمرکز و انحصار راه خود را در پیش گیرد».3 اما این تنها سرمایه نیست که در زندگی اجتماعی انسانها انحصارگر است، بلکه دراکولا در جهان افسانه -افسانهای که از واقعیت چیزی کم ندارد- نیز به همان اندازه انحصارگر است؛ یعنی تنها، تکرو و خسیس که رقابت نمیپذیرد.
2 بالزاک درباره «گوبسک» میگوید، او شبیه به پول بود: سرد، مطمئن و نفوذناپذیر. این تعریفی دقیق از قدرتی فراگیر در زمانه بالزاک است که در آستانه خارجشدن از بطری کوچکی بهیکباره جهان را به تسخیر خود درمیآورد. این تعریف موجز از پول تنها از عهده بالزاک برمیآید، اما این فقط گوبسک نیست که جلوهای از قدرت فراگیر چیزی به نام سرمایه را نشان میدهد. بالزاک شکلی دیگر از پول را نیز نمایان میسازد و آن شخصیت «گرانده» است. گرانده، شخصیتی است که مهمترین خصلتش خسیسبودنش است. اگرچه او بهظاهر رئوف، با حسن نیت و سلیمالنفس به نظر میآید که عاشق دخترش اوژنی است، اما این ظاهر ماجرا است. جهان سوداگری که بالزاک آن را دارای منطقی متکی به خود میداند، امکانی اجتنابناپذیر است. بالزاک در «اوژنی گرانده»، لحظه تاریخی دگردیسی را ثبت میکند، آن دگردیسی عبور از ظریفترین علائق عاطفی مانند عشق پدر به دختر، به هیولای سوداگری است که رقابت نمیپذیرد و عواطف و احساسات معصوم را زیر پا له میکند. «این خسیس که به گردآوری طلا مشغول است به رانتبری تبدیل میشود که با اسکناس بهرهبردار سوداگری میکند و خودخواهی را با منفعت پولی اینهمان میپندارد».4
سودا و سوداگری اگرچه دو مفهوم متمایزند، که اولی برانگیزنده خیالات در فرد است و دومی نوعی مبادله و زدوبند را به ذهن میآورد. بالزاک این دو را به یکدیگر پیوند میدهد تا تصویری از ورود اجتنابناپذیر فرد به جهان سوداگری ارائه دهد. هیولا در جهان بالزاک تنها فردی مانند دراکولا نیست، بلکه میتواند اجتماع باشد و اتفاقا از نظر بالزاک هیولا اجتماع است، منتهی اجتماعی که خلقوخوی فردی خیالاتی را به نمایش درمیآورد. «... پاریس میتوانست یک هیولا باشد، اما اکنون پروسواسترین هیولاهاست. هزاران سودا در سر دارد. در یک آن نظیر بنایی شیفته آجرچینی میشود... سپس دچار یأس عمیقی میشود، ورشکست میشود، تمامی داراییهایش را به نقدینگی تبدیل میکند... این شهر جنونهای هر روزه، هفتگی، فصلی و سالانه دارد».5
3 افسانهها سراییده میشوند، شنوندهها آن را میشنوند و برای دیگران بازگو میکنند، بازگویی افسانه حکم تکرار همان افسانه را دارد، منتهی در هر بازگویی چیزی به افسانهها اضافه و یا چیزی کسر میشود. ازجمله افسانههای کهن، افسانه دراکولا است، درباره دراکولا گفته میشود افسانهای از کشور رومانی است که طی زمان به شهر و کشورها انتقال پیدا کرده تا در نهایت به داستانی بدل شده که برام استوکر، نویسنده ایرلندی آن را در آستانه قرن بیستم ارائه میدهد.
زمان انتشار «دراکولا»ی استوکر در 1879 واجد اهمیت است، زیرا محصول نهایی قرن نوزده است. خونآشامِ استوکر که خونآشام سال 1897 است، بایستی سرمایه سال 1897 نیز باشد؛ سرمایهای که میرود و میآید و آخرین مقاومتهای فردی را درهم میشکند: غولی که از شیشه بیرون آمده، دیگر به درون آن بازنمیگردد، این را بالزاک قبل از دراکولای استوکر درمییابد و با وجود بیزاریاش از جهان تازه شکل گرفته و علاقهمندیاش به اشراف ظریف و نجیب مجبور میشود زوال آن جامعه کهن را مجسم کند.
پانوشتها:
1، 2، 3. «دیالکتیک ترس»، فرانکو مورتی، ترجمه جواد گنجی، ارغنون شماره 25
4، 5. «پاریس پایتخت مدرنیته»، دیوید هاروی، ترجمه عارف اقوامیمقدم، انتشارات پژواک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.