|

رد حیات بر منظر شهر

پس از آنکه زمین را شکافت و سر برآورد، حکایت دیگری دارد. قبل از آن از جنس دانش و فن است؛ بسیار سخت و پیچیده. در افسانه‌ها آمده که دانش آن را زرتشت پیامبر برای انسان‌ها به ارمغان آورده و حرفه‌ای مقدس و آن‌جهانی است. ایرانیان از خیلی دور که تاریخ روشنی ندارد، آن را به کار می‌بردند و شهرهای زیادی را آبادان کردند.

سید‌امیر منصوری - عضو هیأت علمی دانشگاه تهران

پس از آنکه زمین را شکافت و سر برآورد، حکایت دیگری دارد. قبل از آن از جنس دانش و فن است؛ بسیار سخت و پیچیده. در افسانه‌ها آمده که دانش آن را زرتشت پیامبر برای انسان‌ها به ارمغان آورده و حرفه‌ای مقدس و آن‌جهانی است. ایرانیان از خیلی دور که تاریخ روشنی ندارد، آن را به کار می‌بردند و شهرهای زیادی را آبادان کردند. این سؤال همچنان باقی است که چرا اساسا باید انسان‌ها در جایی که آب نیست، سکونت کنند تا برای تأمین آن ناگزیر از حفر قنات شوند؟ مگر اینکه مقرر باشد شهر و آبادی در نقطه‌ای کم‌آب بنا شود یا شهری که به اتکای منبع آب طبیعی شکل گرفته، کم‌کم دچار خشک‌سالی یا کم‌آبی شده که حفر قنات را توجیه کند. داستان قنات در زیر زمین ماجرایی علمی است. جالب‌تر از آن اما وقتی است که قنات روی زمین جاری می‌شود.

مظهر قنات، آنجا که از دل خاک سر بر‌می‌آورد و راه خود را به پایین‌دست شهر و آبادی جست‌وجو می‌کند، نقطه عطف شهر است. مکانی خاطره‌ساز که امید حیات را متبلور می‌کند. شهروندان با تماشای آن، شوق زندگی و کار پیدا می‌کنند. بر بالایش چارطاقی برپا می‌کنند و در جوارش سکوهایی برای نشستن، تماشا، تجدید دیدار و خاطره‌سازی. این‌چنین مظهر قنات عاملی می‌شود برای دیدارهای اجتماعی و همبستگی ملت. یک نقطه عادی در میان شهر به مکانی ارجمند در حافظه مشترک ساکنان بدل می‌شود.

پس از آن قنات به راه می‌افتد تا خبر آبادانی و حیات را به دوردست‌ترین نقاط شهر برساند. در طول مسیر، گذرهای شهر را شکل می‌دهد و همچون خطی جاذب، خدمات عمومی را در امتداد خود سامان می‌بخشد. تدریجا ساختاری همچون ستون فقرات شهر را پدید می‌آورد که با ردیف درختانی که سایه خود را به آب و رهگذران می‌بخشند، ردی از حیات بر سیمای شهر می‌افکند. مسیر قنات با انشعاب‌هایش در دل شهر، عرصه‌ای برای زندگی جمعی فراهم می‌آورد. خود نیز دیگر از عنصری خدماتی که وظیفه آبرسانی به باغات، مزارع و خانه‌ها را دارد، به پدیده‌ای نویافته در نظر شهروندان بدل می‌شود که از زندگی در جوار خود و امنیت خاطری که به شهروندان بخشیده است، حکایت می‌کند.

قنات پس از جاری‌شدن بر سطح زمین، عنصر پویا و زیبایی است که با خاطره طهارت آب در ذهن تاریخی ایرانیان و فرهنگ اسلامی آنان نسبت دارد. نمی‌توان آن را به کانالی برای انتقال آب تنزل داد. چنین نگرشی است که جویبارهای زیبا و مصفای تهران را که از ده‌ها قنات دایر شهر تغذیه می‌شوند، در زیر سقف‌های نا‌میمونی که روی آنها نصب شده‌اند، دفن کرده است. این تصمیم نابخرد، نه‌تنها شهر را از نعمت زیبایی و فرح جویبارها و زمزمه‌های آن محروم کرده، بلکه بهترین فرصت‌های مکان‌یابی و ساماندهی برای فضاهای جمعی شهر را نیز از دست برده است. فضای جمعی جایی است که ذهن شهروندان آن را به‌عنوان باشگاه ملت پذیرفته باشد. با تمهیدات سرمایه‌سالار هرگز نمی‌توان فضای جمعی موفق برپا کرد. امتداد قنات بهترین فرصت‌ها را برای شناسایی و برپایی فضای جمعی ایجاد می‌کند. درسی که از شهرهای حس‌آمیز گذشته می‌توان گرفت، توجه به ارزش‌ها و زیبایی‌های قنات است در سطح شهر که اساس فرح‌بخشی، خاطره‌سازی و حال‌انگیزی است. این فرصت را باید شناخت و احیا کرد.

 

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.