تماشای آلبوم مهمترین اجرام آسمان شب
آنجا چراغی روشن است
شبهنگام که به ستارههای آسمان نگاه میکنیم، میبینیم ستارهها از نظر رنگ تفاوتهایی با هم دارند. البته همه ستارهها در اساس با هم یکسان هستند، زیرا همه آنها کرههای بزرگ گازی هستند که در فاصله بسیار زیاد از ما (تا میلیاردها سال نوری دورتر از ما) میدرخشند. هرچند این گفته در حالت کلی درست است، اما چندان هم دقیق نیست.
شبهنگام که به ستارههای آسمان نگاه میکنیم، میبینیم ستارهها از نظر رنگ تفاوتهایی با هم دارند. البته همه ستارهها در اساس با هم یکسان هستند، زیرا همه آنها کرههای بزرگ گازی هستند که در فاصله بسیار زیاد از ما (تا میلیاردها سال نوری دورتر از ما) میدرخشند. هرچند این گفته در حالت کلی درست است، اما چندان هم دقیق نیست. در حقیقت، ستارگان نیز مانند همه چیزهای دیگر جهان ما، متنوع هستند و بر اساس ویژگیهای تعیینکنندهشان، در یکی از طبقهبندیهای مختلف قرار میگیرند. در مجموع میتوان گفت ستارگان بسیار مختلفی وجود دارد؛ از کوتولههای قهوهای کوچک تا ابرغولهای قرمز و آبی. البته انواع ستارگان عجیبتر هم وجود دارد، مانند ستارههای نوترونی و ستارههای ولف رایه. پژوهش بشر درباره جهان ادامه دارد و بشر همچنان به آموختن چیزهای تازه درباره ستارگان ادامه میدهد و در نتیجه شیوه فکرکردن بهتر و دانستههای ما درمورد ستارهها گستردهتر میشود. در ادامه با انواع مختلف ستارهها بیشتر آشنا میشویم.
پیشستاره: پیشستاره چیزی است که قبل از تشکیل ستاره وجود دارد. پیشستاره مجموعهای از گاز حاصل از فروپاشی یک ابر مولکولی غولپیکر است. مرحله پیشستاره تکامل ستارهها حدود صد هزار سال طول میکشد. با گذشت زمان، گرانش و فشار افزایش مییابد و پیشستاره را مجبور به رمبش میکند. همه انرژی آزادشده توسط پیشستاره، تنها از گرمای حاصل از انرژی گرانشی پدید میآید، چراکه واکنشهای همجوشی هستهای هنوز شروع نشده است.
ستاره تی ثوری: ستاره تی ثوری (T Tauri)، مرحلهای از شکلگیری و تکامل یک ستاره، قبل از تبدیلشدن به ستاره رشته اصلی است. این مرحله در پایان مرحله پیشستاره روی میدهد، یعنی زمانی که فشار گرانشی که ستاره را در کنار هم نگه میدارد، منبع انرژی آن است. ستارگان تی ثوری در هسته خود فشار و دمای کافی برای ایجاد همجوشی هستهای ندارند، اما شبیه ستارههای رشته اصلی هستند. دمای آنها با ستارههای رشته اصلی تقریبا برابر است، اما درخشانترند، زیرا بزرگتر هستند. ممکن است در مناطق وسیعی از ستارههای تی ثوری، لکههای خورشیدی وجود داشته باشد، علاوه بر آن، ممکن است ستارههای تی ثوری زبانههای بزرگی از جنس پرتو ایکس و بادهای ستارهای بسیار قدرتمند داشته باشند. ستارگان حدود صد میلیون سال در مرحله تی ثوری باقی میمانند.
ستارگان رشته اصلی: اکثر ستارگان کهکشان ما و حتی ستارگان جهان، ستارگان رشته اصلی هستند. خورشید ما یک ستاره رشته اصلی است، نزدیکترین همسایگان ما، یعنی سیریوس (شباهنگ) و آلفاقنطورس A نیز از ستارگان رشته اصلی هستند. جرم و درخشندگی این ستارگان ممکن است با هم متفاوت باشد، اما کار همه آنها شبیه هم است؛ یعنی تبدیل هیدروژن به هلیوم در هسته و در نتیجه آزادکردن مقدار زیادی انرژی. ستارههای رشته اصلی در حالت تعادل هیدرواستاتیکی هستند. گرانش، ستاره را به سمت داخل میکشد و فشار انرژی حاصل از واکنشهای همجوشی در ستاره، آن را به سمت بیرون میراند. در ستارههای رشته اصلی، نیروهای درونی و بیرونی در تعادل هستند و ستاره شکل کروی خود را حفظ میکند. اندازه ستارههای رشته اصلی به جرم آنها بستگی دارد که تعیینکننده میزان کشش گرانشی است که آنها را به سمت داخل میکشد. حد پایین جرم یک ستاره رشته اصلی حدود 0.08 جرم خورشید یا 80 برابر جرم مشتری است. این کمترین مقدار فشار گرانشی لازم برای انجام همجوشی در هسته ستاره است. در تئوری ممکن است ستارهها از نظر جرمی تا صد برابر خورشید رشد کنند.
ستاره غول سرخ: وقتی ستارهای ذخیره هیدروژن موجود در هسته را مصرف کند، همجوشی متوقف میشود و ستاره دیگر برای مقابله با فشار درونی که آن را به داخل میکشد، فشار رو به بیرونی تولید نمیکند. در این حالت، پوستهای از هیدروژن در اطراف هسته، به زندگی ستاره ادامه میدهد، اما باعث میشود اندازه ستاره به طرز چشمگیری افزایش یابد. ستاره سالخورده به یک ستاره غول سرخ تبدیل میشود که اندازهاش ممکن است صد برابر ستاره رشته اصلی باشد. هنگامی که سوخت هیدروژن مصرف شود، ممکن است هلیوم و حتی عنصرهای سنگینتر در واکنشهای همجوشی مصرف شوند. مرحله غول سرخ زندگی یک ستاره فقط چند صد میلیون سال طول میکشد. پس از این مدت، سوخت آن بهطور کامل تمام و ستاره به یک کوتوله سفید تبدیل میشود.
کوتوله سفید: وقتی سوخت هیدروژن یک ستاره تمام میشود و دیگر جرم لازم برای وادارکردن عنصرها به شرکت در واکنش همجوشی را ندارد، به یک کوتوله سفید تبدیل میشود. در این حالت فشار رو به بیرون (که از واکنش همجوشی حاصل میشد) متوقف میشود و ستاره تحت تأثیر گرانش خود به سمت داخل فرومیریزد یا رمبش میکند. دلیل درخشانبودن کوتولههای سفید آن است که آنها هم زمانی یک ستاره داغ بودند، اما اکنون دیگر واکنشهای همجوشی یا گداخت روی نمیدهد. اکنون کوتوله سفید کمکم سرد میشود تا زمانی که به دمای پسزمینه کیهان برسد. این فرایند صدها میلیارد سال طول میکشد، بنابراین تاکنون هیچ کوتوله سفیدی تا این حد سرد نشده است.
کوتوله سرخ: ستارههای کوتوله سرخ فراوانترین نوع ستاره در کیهان هستند. اینها ستارگان در رشته اصلی ستارهها هستند، اما جرم آنها آنقدر کم است که از ستارگانی مانند خورشید ما بسیار سردترند. این ستارهها، ویژگی دیگری هم دارند. ممکن است ستارگان کوتوله سرخ هنوز هم سوخت هیدروژن را در هسته خود داشته باشند؛ بنابراین میتوانند برای مدت طولانیتری نسبت به دیگر ستارگان به تولید انرژی از هیدروژن ادامه دهند. ستارهشناسان تخمین میزنند که برخی از ستارههای کوتوله قرمز تا 10 تریلیون سال میسوزند. جرم کوچکترین کوتولههای قرمز 0.075 جرم خورشید است و بیشترین جرم آنها تا نصف خورشید میرسد.
ستارههای نوترونی: اگر جرم یک ستاره بین 1.35 تا 2.1 برابر جرم خورشید باشد، وقتی میمیرد، کوتوله سفید به وجود نمیآورد. این ستارهها در یک انفجار شدید ابرنواختری میمیرند و هسته باقیمانده به یک ستاره نوترونی تبدیل میشود. همانطور که از نام این ستاره هم مشخص است، ستاره نوترونی، ستاره عجیبی است که تماما از نوترون تشکیل شده است. دلیلش هم آن است که گرانش شدید ستاره نوترونی، پروتونها و الکترونها را در هم میشکند و باعث میشود نوترون پدید آید. اگر جرم ستارگان از این هم بیشتر باشد، پس از انفجار ابرنواختری، به جای تبدیل به ستارههای نوترونی، به سیاهچاله تبدیل میشوند.
ستارههای ابرغولپیکر: ستارگان ابرغول، بزرگترین ستارههای جهان هستند. جرم این ابرغولها، دهها برابر جرم خورشید است. ابرغولها برخلاف ستارههای نسبتا پایدار مانند خورشید، سوخت هیدروژنی را با سرعت بسیار زیادی مصرف میکنند و فقط طی چند میلیون سال، تمام سوخت موجود در هسته را به پایان میرسانند. زندگی ستارههای غولپیکر به سرعت به پایان میرسد و در جوانی میمیرند و در نهایت هم منفجر میشوند و ابرنواختر پدید میآورند. در این فرایند، خود ستاره، کاملا متلاشی و نابود میشود. همانطورکه میبینید، اندازه، رنگ و انواع ستارهها، بسیار متفاوت است. دانستن دلیل این موضوع و درک مراحل مختلف زندگی این ستارهها، برای فهم بیشتر ما از جهان مهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.