نگاهی به جشنواره فیلم مستقل خورشید
سینمای تجربهگرا، تجربه نقد در نقدِ تجربه
محسن خیمهدوز
پنجمین جشنواره فیلم کوتاه مستقل «خورشید»، در سالن اجتماعات پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری به پایان رسید و برندههای هر رشته، جوایز خود را گرفتند.
این جشنواره در میان صدها (و شاید هم هزاران!) جشنواره ریزودرشت نهچندان با خاصیت سینمایی که سالانه در ایران برگزار میشود، تاکنون یک حُسن داشته است؛ اینکه فهمیده و نیز تلاش کرده نگاهی نوین و جدید به سینما، به انسان و به جهان ارائه کند و در این نگاهکردن، تجربههای جدیدی داشته باشد.
در دوران بیارزششدن سینمای ایران از سوی بخش تجاری، نهاد فیلم کوتاه مستقل به دلیل تجربهگرابودنش، در حال تبدیلشدن به یک «نهضت ملی، فرهنگی» است. نهضتی که باید آنقدر ادامه یابد تا سینماگرانش، سینمای ویرانشده و بیخاصیت فعلی را با فرمی دیگر و محتوایی دیگر، از نو بسازند و سینمای ایران را نه به عنوان «زائدهای» بر سینمای جهان که بهعنوان «پیشنهادی» به سینمای جهان معرفی کنند و نه تنها پیشنهادی به سینمای جهان که پیشنهادی برای جایگزینی یک جهان تازه به جای جهان فعلی.
اساس پنجمین جشنواره فیلم کوتاه مستقل خورشید، بر فهم و اجرای سه نکته مهم بود.
1- این سینما و محصولاتش، در محتوا کاملا مستقلاند و از کسی یا جایی فرمان نمیبرند و به «تجلیل» یا «تحریم» کسی یا چیزی نمیپردازند. هرچند در کادر قوانین موجود عمل کنند و اسپانسرینگ تجاری یا کمکهای مالی دولتی، داشته باشند؛ زیرا این قوانین و این کمکها تا زمانی که تسهیلکننده تولید اثر باشند، نهتنها به استقلال فیلمها لطمه نمیزند که تسهیلکننده ساخت آنها نیز هستند. ایراد زمانی است که اجرای قوانین و دریافت کمکها تبدیل به سفارش در «محتوا» شود؛ بهطوریکه خلاقیت فیلمساز تبدیل به تجلیل این و آن و تبلیغ این فکر و آن فکر شود. کمکهای مالی، اسپانسرینگ تجاری و رعایت قانون، حق ملی و پشتوانه حق ملی است، نه جایگزین حق ملی. چنانچه این موارد، به جای پشتوانهبودن، جایگزین حق ملی شوند، در این صورت است که استقلال هنری و مستقلبودن هم بیمعنا خواهد شد.
2- سینمای مدرن امروز، دیگر سینمای کلاسیک هالیوودی (تجاری قصهگوی عامهپسند) نیست. همان سینمای پفکنمکی و در حد آدامسجویدن که فقط زنگ تفریح کسانی است (به قول سینماگران تجاری) که از سر کار برگشتهاند و میخواهند کمی تفریح کنند. منظور البته این نیست که این افراد، نیاز به سینما ندارند یا اینکه تولید سینمای قصهگوی تجاری عامهپسند، نیاز بازار نیست و نباید ساخته شود، بلکه منظور این است که چنین سینمایی، نباید تنها سینمای موجود و از آن بدتر سینمای سلطهگر کشور باشد.
مسئله زمانی آغاز میشود که سینمای بهاصطلاح بدنه، بخواهد بر تمام فضای سینما مسلط شود و با تولید انواع «شبهفیلم»ها، گناه شکستخوردنش را گردن سینمای هنری، جشنوارهای یا تجربهگرا بیندازد؛ همان سینمایی که از سهم تولید و اکران به اندازه یک مرغداری متوسط هم بیبهره است. خطر همینجاست و همین سینماست که مرتبا جشنواره برگزار میکند، به خودش جایزه میدهد، از خودش تشکر میکند و با آنکه وضع مالی و روحی مساعدی ندارد، عامل مرگ و انحطاط سینمای ایران شده است. (بررسی سهم مدیریت بد سینمایی در شکلگیری انحطاط فعلی سینمای ایران، موضوع مقالهای دیگر است).
در چنین فضای ویرانشدهای، عدهای بهدرستی گرد هم آمدند و فهمیدند که سینما دیگر از راه تجربه سینمای عامهپسند قصهگوی گیشهگرا که مسئلهاش فقط پرکردن سالنهاست قادر به ادامه حیات نیست. سینمای فیلمفارسی محتوا نداشت، سازندگانشان هم میدانستند فیلمهایشان محتوا ندارد، بنابراین فقط با اتکا به ریتمسازی بود که فیلمهای بیمحتوا روی پرده دوام میآوردند. تجربهای که متأسفانه بهدرستی به سینماگران نسل بعد منتقل نشد و اینک همان زیبایی ریتمیک حداقلی هم در سینمای فعلی، یک آرزوی دست نیافتنی است.
در چنین فضایی است که سینمای تجربهگرای مستقل فیلم کوتاه خورشید، با آگاهی از علل و ریشههای نابودی سینمای تجاری ایران، قصد تربیت نسلهای نوینی را دارد که سینما را به نوعی دیگر تجربه کنند و راه خود را با تجربهکردن فرمهای نو باز کنند.
سینماگران تازهنفس و مستقل این جشنواره با چنین رویکرد و دانشی فقط فیلم نمیسازند؛ بلکه تجربههای نوینی را هم به سینما و پس از آن به فرهنگ اضافه میکنند. چیزی که سینمای سلطهگر گیشهگرا کاملا از آن تهی و محروم است.
3- سومین نکتهای که جشنواره مستقل فیلم کوتاه خورشید آن را دریافت و اجرا کرد، فهم یک تمایز مهم و اساسی بود. فهم این تمایز که:
سینمای تجربی (سینمای هنروتجربه)، سینماییست که در سطح جهانی تمام شده و خاتمه یافته است. درست مثل سینمای تجاری عامهپسند قصهگو که اینک به سینمای کودکان تبدیل شده و چند دهه دیگر هم شاید به سینمای مهدکودکها و شیرخوارگاهها تبدیل شود.
جهان امروز، جهان کلیشهها نیست، جهان تشابهات هم نیست. جهان امروز، جهان خروج از کلیشهها و جهان تفاوتهاست. سینمای هنروتجربه، تجربه «در کلیشهها»ست، سینمای تجربهگرا اما تجربه «بر کلیشهها»ست. سینمای هنروتجربه، تجربه براساس تشابهات سینمای تجربیست (مثلا بهکارگرفتن فرمهای مشابه برای تجربه محتواهای غیرمشابه) اما سینمای تجربهگرا براساس تفاوتها، هربار در هر فیلم، فرم و محتوای متفاوتی را تجربه میکند، هم در فرم هم در محتوا که هرگز در یک کلیشه و در یک ساختار معین جای نمیگیرند. بهعبارتدیگر سینمای تجربهگرا با هر فیلم، یک تجربه ساختارشکنانه فرمال و یک تجربه روایتگرانه در محتوا را تجربه میکند. بنابراین در سینمای تجربهگرا، نه کلیشهها و ساختارها که فقط خود تجربهگرایی تکرار میشود؛ بیآنکه این تکرار تبدیل به ساختارها یا کلیشههای مشابه بشود؛ بههمیندلیل سینمای تجربهگرا، همواره نو و تازه میماند؛ زیرا مرگ او در کلیشهایشدنش و حیاتش در نو و غیر کلیشهایشدنش نهفته است.
راه نوین سینمای جهان و بیشک راه احیای سینمای ویرانشده ایران انجام جشنوارههای بیثمر سینمایی که تربیت ذهنهای نوین برای ازنودیدن جهان است، نیست؛ بلکه برای ایجاد شجاعت در نگاهکردن به جهان و برای تجربهگرایی غیر کلیشهای در جهان تصاویر سینمایی است.
در برخی از فیلمهای کوتاه فیلمسازان ایرانی در جشنواره فیلم مستقل خورشید هم چندین تجربه نو و شجاعانه دیده شد.
پنجمین جشنواره فیلم کوتاه مستقل «خورشید»، در سالن اجتماعات پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری به پایان رسید و برندههای هر رشته، جوایز خود را گرفتند.
این جشنواره در میان صدها (و شاید هم هزاران!) جشنواره ریزودرشت نهچندان با خاصیت سینمایی که سالانه در ایران برگزار میشود، تاکنون یک حُسن داشته است؛ اینکه فهمیده و نیز تلاش کرده نگاهی نوین و جدید به سینما، به انسان و به جهان ارائه کند و در این نگاهکردن، تجربههای جدیدی داشته باشد.
در دوران بیارزششدن سینمای ایران از سوی بخش تجاری، نهاد فیلم کوتاه مستقل به دلیل تجربهگرابودنش، در حال تبدیلشدن به یک «نهضت ملی، فرهنگی» است. نهضتی که باید آنقدر ادامه یابد تا سینماگرانش، سینمای ویرانشده و بیخاصیت فعلی را با فرمی دیگر و محتوایی دیگر، از نو بسازند و سینمای ایران را نه به عنوان «زائدهای» بر سینمای جهان که بهعنوان «پیشنهادی» به سینمای جهان معرفی کنند و نه تنها پیشنهادی به سینمای جهان که پیشنهادی برای جایگزینی یک جهان تازه به جای جهان فعلی.
اساس پنجمین جشنواره فیلم کوتاه مستقل خورشید، بر فهم و اجرای سه نکته مهم بود.
1- این سینما و محصولاتش، در محتوا کاملا مستقلاند و از کسی یا جایی فرمان نمیبرند و به «تجلیل» یا «تحریم» کسی یا چیزی نمیپردازند. هرچند در کادر قوانین موجود عمل کنند و اسپانسرینگ تجاری یا کمکهای مالی دولتی، داشته باشند؛ زیرا این قوانین و این کمکها تا زمانی که تسهیلکننده تولید اثر باشند، نهتنها به استقلال فیلمها لطمه نمیزند که تسهیلکننده ساخت آنها نیز هستند. ایراد زمانی است که اجرای قوانین و دریافت کمکها تبدیل به سفارش در «محتوا» شود؛ بهطوریکه خلاقیت فیلمساز تبدیل به تجلیل این و آن و تبلیغ این فکر و آن فکر شود. کمکهای مالی، اسپانسرینگ تجاری و رعایت قانون، حق ملی و پشتوانه حق ملی است، نه جایگزین حق ملی. چنانچه این موارد، به جای پشتوانهبودن، جایگزین حق ملی شوند، در این صورت است که استقلال هنری و مستقلبودن هم بیمعنا خواهد شد.
2- سینمای مدرن امروز، دیگر سینمای کلاسیک هالیوودی (تجاری قصهگوی عامهپسند) نیست. همان سینمای پفکنمکی و در حد آدامسجویدن که فقط زنگ تفریح کسانی است (به قول سینماگران تجاری) که از سر کار برگشتهاند و میخواهند کمی تفریح کنند. منظور البته این نیست که این افراد، نیاز به سینما ندارند یا اینکه تولید سینمای قصهگوی تجاری عامهپسند، نیاز بازار نیست و نباید ساخته شود، بلکه منظور این است که چنین سینمایی، نباید تنها سینمای موجود و از آن بدتر سینمای سلطهگر کشور باشد.
مسئله زمانی آغاز میشود که سینمای بهاصطلاح بدنه، بخواهد بر تمام فضای سینما مسلط شود و با تولید انواع «شبهفیلم»ها، گناه شکستخوردنش را گردن سینمای هنری، جشنوارهای یا تجربهگرا بیندازد؛ همان سینمایی که از سهم تولید و اکران به اندازه یک مرغداری متوسط هم بیبهره است. خطر همینجاست و همین سینماست که مرتبا جشنواره برگزار میکند، به خودش جایزه میدهد، از خودش تشکر میکند و با آنکه وضع مالی و روحی مساعدی ندارد، عامل مرگ و انحطاط سینمای ایران شده است. (بررسی سهم مدیریت بد سینمایی در شکلگیری انحطاط فعلی سینمای ایران، موضوع مقالهای دیگر است).
در چنین فضای ویرانشدهای، عدهای بهدرستی گرد هم آمدند و فهمیدند که سینما دیگر از راه تجربه سینمای عامهپسند قصهگوی گیشهگرا که مسئلهاش فقط پرکردن سالنهاست قادر به ادامه حیات نیست. سینمای فیلمفارسی محتوا نداشت، سازندگانشان هم میدانستند فیلمهایشان محتوا ندارد، بنابراین فقط با اتکا به ریتمسازی بود که فیلمهای بیمحتوا روی پرده دوام میآوردند. تجربهای که متأسفانه بهدرستی به سینماگران نسل بعد منتقل نشد و اینک همان زیبایی ریتمیک حداقلی هم در سینمای فعلی، یک آرزوی دست نیافتنی است.
در چنین فضایی است که سینمای تجربهگرای مستقل فیلم کوتاه خورشید، با آگاهی از علل و ریشههای نابودی سینمای تجاری ایران، قصد تربیت نسلهای نوینی را دارد که سینما را به نوعی دیگر تجربه کنند و راه خود را با تجربهکردن فرمهای نو باز کنند.
سینماگران تازهنفس و مستقل این جشنواره با چنین رویکرد و دانشی فقط فیلم نمیسازند؛ بلکه تجربههای نوینی را هم به سینما و پس از آن به فرهنگ اضافه میکنند. چیزی که سینمای سلطهگر گیشهگرا کاملا از آن تهی و محروم است.
3- سومین نکتهای که جشنواره مستقل فیلم کوتاه خورشید آن را دریافت و اجرا کرد، فهم یک تمایز مهم و اساسی بود. فهم این تمایز که:
سینمای تجربی (سینمای هنروتجربه)، سینماییست که در سطح جهانی تمام شده و خاتمه یافته است. درست مثل سینمای تجاری عامهپسند قصهگو که اینک به سینمای کودکان تبدیل شده و چند دهه دیگر هم شاید به سینمای مهدکودکها و شیرخوارگاهها تبدیل شود.
جهان امروز، جهان کلیشهها نیست، جهان تشابهات هم نیست. جهان امروز، جهان خروج از کلیشهها و جهان تفاوتهاست. سینمای هنروتجربه، تجربه «در کلیشهها»ست، سینمای تجربهگرا اما تجربه «بر کلیشهها»ست. سینمای هنروتجربه، تجربه براساس تشابهات سینمای تجربیست (مثلا بهکارگرفتن فرمهای مشابه برای تجربه محتواهای غیرمشابه) اما سینمای تجربهگرا براساس تفاوتها، هربار در هر فیلم، فرم و محتوای متفاوتی را تجربه میکند، هم در فرم هم در محتوا که هرگز در یک کلیشه و در یک ساختار معین جای نمیگیرند. بهعبارتدیگر سینمای تجربهگرا با هر فیلم، یک تجربه ساختارشکنانه فرمال و یک تجربه روایتگرانه در محتوا را تجربه میکند. بنابراین در سینمای تجربهگرا، نه کلیشهها و ساختارها که فقط خود تجربهگرایی تکرار میشود؛ بیآنکه این تکرار تبدیل به ساختارها یا کلیشههای مشابه بشود؛ بههمیندلیل سینمای تجربهگرا، همواره نو و تازه میماند؛ زیرا مرگ او در کلیشهایشدنش و حیاتش در نو و غیر کلیشهایشدنش نهفته است.
راه نوین سینمای جهان و بیشک راه احیای سینمای ویرانشده ایران انجام جشنوارههای بیثمر سینمایی که تربیت ذهنهای نوین برای ازنودیدن جهان است، نیست؛ بلکه برای ایجاد شجاعت در نگاهکردن به جهان و برای تجربهگرایی غیر کلیشهای در جهان تصاویر سینمایی است.
در برخی از فیلمهای کوتاه فیلمسازان ایرانی در جشنواره فیلم مستقل خورشید هم چندین تجربه نو و شجاعانه دیده شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.